Giáo Trình Lịch Sử Việt Nam: Từ Thời Nguyên Thủy Đến Đầu Thế Kỷ X

Giáo trình nghiên cứu lịch sử việt nam tập 1 từ nguyên thủy đến đầu thế kỉ x nxb đại học sư phạm 2013 nguyễn cảnh minh, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù

• Trường học: Trường Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Giáo Trình Lịch Sử Việt Nam: Từ Thời Nguyên Thủy Đến Đầu Thế Kỷ X
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời nói đầu
• 1. CHƯƠNG 1: VIỆT NAM THỜI NGUYÊN THỦY
• 1.1. Hoàn cảnh tự nhiên của Việt Nam thuận lợi cho sự sinh tồn và phát triển của người nguyên thuỷ
• 1.2. Những dấu vết của Người tối cổ (Người vượn) ở Việt Nam
• 1.3. Sự chuyển biến từ Người tối cổ thành Người hiện đại (Người tinh khôn) - Từ người Núi Đọ đến người Sơn Vi
• 1.3.1. Sự chuyển biến
• 1.3.2. Cuộc sống và xã hội của người Sơn Vi
• 1.4. Cư dân Hoà Bình - Bắc Sơn - chủ nhân văn hoá đá mới sơ kì ở Việt Nam
• 1.4.1. Cư dân Hoà Bình
• 1.4.2. Cách mạng đá mới và cư dân nông nghiệp trồng lúa thời hậu kì đá mới ở Việt Nam
• 1.5. Bước phát triển xã hội cuối thời nguyên thuỷ - sự ra đời của thuật luyện kim, nghề nông trồng lúa nước và những nền văn hoá lớn
• 1.5.1. Cư dân Phùng Nguyên - Chủ nhân văn hoá sơ kì thời đại đồng thau
• 1.5.2. Văn hoá Sa Huỳnh và cư dân Sa Huỳnh
• 1.5.3. Văn hoá Đồng Nai và văn hoá Óc Eo
• 1.6. Bài tập chương 1
• 1.7. Tài liệu tham khảo chương 1
• 1.8. Hướng dẫn học tập chương 1
• 1.9. Tài liệu tham khảo thêm
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI KÌ DỰNG NƯỚC VĂN LANG - ÂU LẠC
• 2.1. Khái quát về lịch sử nghiên cứu thời kì Văn Lang - Âu Lạc
• 2.1.1. Thời phong kiến
• 2.1.2. Thời kì thực dân Pháp đô hộ
• 2.1.3. Thời kì 1945 đến nay
• 2.2. Văn hoá Đông Sơn và những chuyển biến về kinh tế, văn hoá
• 2.2.1. Quá trình hình thành văn hoá Đông Sơn
• 2.2.2. Những chuyển biến kinh tế từ văn hoá Phùng Nguyên đến văn hoá Đông Sơn
• 2.2.3. Những chuyển biến xã hội
• 2.3. Nhà nước Văn Lang
• 2.3.1. Nguồn gốc và điều kiện ra đời
• 2.3.2. Thời điểm ra đời, cấu trúc và đặc điểm của Nhà nước Văn Lang
• 2.3.3. Đời sống của cư dân Văn Lang
• 2.4. Nước Âu Lạc
• 2.4.1. Sự ra đời Nhà nước Âu Lạc
• 2.4.2. Bước phát triển mới của nước Âu Lạc
• 2.5. Nền văn minh Sông Hồng
• 2.5.1. Khái niệm văn hoá, văn minh
• 2.5.2. Những điều kiện để hình thành và phát triển văn minh Sông Hồng
• 2.5.3. Những thành tựu của nền văn minh Sông Hồng
• 2.5.4. Đặc điểm và ý nghĩa lịch sử của nền văn minh Sông Hồng
• 2.6. Sự sụp đổ của nhà nước Âu Lạc
• 2.7. Câu hỏi và bài tập chương 2
• 2.8. Tài liệu tham khảo chủ yếu chương 2
• 2.9. Hướng dẫn học tập chương 2
• 2.10. Tài liệu đọc thêm
• 3. CHƯƠNG 3: THỜI BẮC THUỘC VÀ CÁC CUỘC ĐẤU TRANH GIÀNH ĐỘC LẬP DÂN TỘC CỦA NHÂN DÂN TA
• 3.1. Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng và kháng chiến chống quân xâm lược Hán
• 3.1.1. Chế độ cai trị của nhà Triệu và nhà Hán ở nước Âu Lạc trước cuộc khởi nghĩa
• 3.1.2. Chính sách bóc lột tàn bạo
• 3.1.3. Chính sách đồng hoá dân tộc
• 3.1.4. Cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng
• 3.1.5. Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Hán
• 3.2. Tình hình nước ta từ sau khởi nghĩa Hai Bà Trưng đến trước khởi nghĩa Lý Bí
• 3.2.1. Chính sách đô hộ của các triều đại phương Bắc
• 3.2.2. Những chuyển biến về kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội Việt Nam trong các thế kỉ I - VI
• 3.2.3. Cuộc đấu tranh giành độc lập trong những thế kỉ I - VI (đến trước khởi nghĩa Lý Bí)
• 3.3. Khởi nghĩa Lý Bí và nhà nước Vạn Xuân
• 3.3.1. Nguyên nhân khởi nghĩa
• 3.3.2. Diễn biến khởi nghĩa
• 3.3.3. Nhà nước độc lập, tự chủ Vạn Xuân
• 3.3.4. Cuộc kháng chiến chống quân Lương xâm lược của Triệu Quang Phục để bảo vệ nền độc lập tự chủ
• 3.4. Tình hình nước ta trong các thế kỉ VII - đầu thế kỉ X và các cuộc khởi nghĩa giành độc lập dân tộc thời thuộc Đường
• 3.4.1. Chính sách đô hộ của nhà Đường
• 3.4.2. Chính sách bóc lột tàn bạo
• 3.4.3. Những chuyển biến về kinh tế, văn hoá, xã hội nước ta thời thuộc Đường
• 3.4.4. Các cuộc khởi nghĩa chống đô hộ thời thuộc Đường
• 3.5. Câu hỏi và bài tập chương 3
• 3.6. Hướng dẫn học tập
• 3.7. Tài liệu đọc thêm
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC QUỐC GIA CỔ Ở KHU VỰC PHÍA NAM VIỆT NAM
• 4.1. Quốc gia cổ Champa
• 4.1.1. Quá trình hình thành, phát triển và suy tàn
• 4.1.2. Tình hình chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội của nước Champa cổ
• 4.2. Quốc gia cổ Phù Nam
• 4.2.1. Quá trình hình thành, phát triển và suy tàn
• 4.2.2. Tình hình chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội từ thế kỉ I - VI
• 4.3. Bài tập chương 4
• 4.4. Tài liệu tham khảo chương 4
• 4.5. Hướng dẫn học tập chương 4
• 4.6. Tài liệu đọc thêm
• Tổng kết học phần I: Những nét chính của lịch sử Việt Nam từ nguyên thuỷ đến Bắc thuộc và chống Bắc thuộc
• 1. Mối quan hệ giao lưu văn hoá giữa một số quốc gia vùng Đông Nam Á thời cổ đại
• 2. Vấn đề Loa Thành
• 3. Sự khủng hoảng của Phù Nam và sự hình thành Chân Lạp
• Bảng tra cứu thuật ngữ
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Thời Kỳ Nguyên Thủy Nền Tảng Của Nền Văn Minh Việt

Thời kỳ nguyên thủy Việt Nam kéo dài từ khoảng 500.000 năm trước Công nguyên. Giai đoạn này chứng kiến sự phát triển từ con người sơ khai đến xã hội nông nghiệp. Các cộng đồng người cổ đại dần dần hình thành nên những dân tộc Việt ban đầu. Giáo dục lịch sử giai đoạn này giúp hiểu rõ nguồn gốc văn hóa Việt Nam độc đáo.

1.1. Giai Đoạn Đá Cũ và Đá Mới

Thời đại đá cũ (Paleolithic) để lại những dấu tích tại các di chỉ Sơn Vi, Bắc Sơn. Thời đại đá mới (Neolithic) chứng kiến sự ra đời của nông nghiệp, chăn nuôi và những kỹ thuật gốm sơ khai. Các công cụ bằng đá mài cho thấy khả năng thích nghi và phát triển công nghệ của người Việt cổ xưa.

1.2. Sự Hình Thành Các Cộng Đồng Đầu Tiên

Những cộng đồng người cổ dần tập trung quanh sông Hồng và sông Mê Kông. Họ phát triển những kỹ năng trồng trọt, nuôi gia súc và xây dựng những công trình thủy lợi sơ khai. Quá trình này tạo nên cơ sở cho sự phát triển của xã hội Việt Nam cổ đại.

II. Thời Kỳ Đồng Sự Phát Triển Của Văn Minh Đông Nam Á

Thời kỳ đồng (khoảng 2000-500 trước Công nguyên) đánh dấu bước phát triển vượt bậc trong lịch sử Việt Nam. Sự xuất hiện của kim loại, đặc biệt là đồng, tạo ra những công cụ hiệu quả hơn và những vũ khí mạnh mẽ. Giai đoạn này chứng kiến sự hình thành những vương quốc sơ khai và tổ chức xã hội phức tạp hơn.

2.1. Công Nghệ Đồng và Ứng Dụng Thực Tiễn

Người Việt cổ đã áp dụng công nghệ đồng để sản xuất công cụ nông nghiệp, vũ khí chiến đấu và các vật dụng tôn giáo. Những chiếc trống đồng Đông Sơn nổi tiếng thế giới là minh chứng của kỹ thuật chế tác cao siêu. Đây là biểu tượng của sự thịnh vượng và quyền lực trong xã hội Việt Nam thời kỳ đó.

2.2. Tổ Chức Xã Hội và Quyền Lực Chính Trị

Sự phân hóa giai cấp rõ rệt xuất hiện trong xã hội thời đồng, phân chia thành những tầng lớp quý tộc, chiến binh và nông dân. Những đô thị sơ khai và các trung tâm quyền lực hình thành. Hệ thống tổ chức hành chính ban đầu được thiết lập để quản lý những vùng lãnh thổ ngày càng rộng lớn.

III. Thời Kỳ Sơ Sử Các Vương Quốc Tiền Lịch Sử

Giai đoạn sơ sử Việt Nam (khoảng 2879-111 trước Công nguyên) bao gồm các vương quốc huyền thoại như Hồng Bàng. Giáo trình lịch sử học này tập trung vào các truyền thuyết về các vua Hùng và sự phát triển của quốc gia Văn Lang. Đây là nền tảng của sự hình thành dân tộc Việt và nhà nước Việt cổ.

3.1. Nhà Hùng và Quốc Gia Văn Lang

Theo truyền thuyết, các vua Hùng cai trị Văn Lang từ năm 2879 đến 258 trước Công nguyên. Văn Lang là quốc gia đầu tiên của người Việt, với trung tâm ở vùng sông Hồng. Nền văn minh Văn Lang đặc trưng bởi nông nghiệp lúa nước, chế độ phong kiến sơ khai và tổ chức xã hội dựa trên bộ lạc.

3.2. Quốc Gia Âu Lạc và Tần Thủy Hoàng

Năm 258 trước Công nguyên, Âu Cơ thành lập Âu Lạc sau khi chinh phục Văn Lang. Âu Lạc là nước tiếp theo trong lịch sử Việt Nam, với nền tảng kinh tế mạnh mẽ. Tuy nhiên, năm 111 trước Công nguyên, nhà Tần dưới thời Tần Thủy Hoàng đã chinh phục Âu Lạc, đưa Việt Nam vào thời kỳ chiếm đóng của Trung Quốc.

IV. Giai Đoạn Tiền Bức Phá Sự Chuẩn Bị Cho Thế Kỷ X

Từ thế kỷ III đến IX, Việt Nam trải qua những biến đổi lớn. Mặc dù dưới sự chiếm đóng của các chế độ phương Đông, nền văn minh Việt vẫn phát triển. Giáo trình lịch sử giai đoạn này nhấn mạnh sự bảo tồn và phát triển đặc sắc văn hóa, tín ngưỡng và ngôn ngữ Việt. Những điều kiện này tạo tiền đề cho sự độc lập vào đầu thế kỷ X.

4.1. Những Cuộc Khởi Nghĩa và Kháng Chiến

Trong suốt giai đoạn chiếm đóng, nhiều cuộc khởi nghĩa nổi lên như Bà Triệu, Khúc Thừa Dụ. Các cuộc nổi dậy này phản ánh sự chống cự của nhân dân Việt. Mặc dù không thành công ngay lập tức, những cuộc khởi nghĩa này giữ gìn khí thế độc lập và lòng tự hào dân tộc.

4.2. Chuẩn Bị Cho Sự Độc Lập Năm 938

Thế kỷ X chứng kiến những thay đổi trong cấu trúc quyền lực của Trung Quốc. Việt Nam dần dần tự chủ trong quản lý nội bộ. Những nhân vật như Ngô Quyền chuẩn bị điều kiện để giành lại độc lập. Chiến thắng tại Bạch Đằng năm 938 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử Việt Nam.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH LỊCH SỬ VIỆT NAM (TẬP 1: TỪ NGUYÊN THỦY ĐẾN ĐẦU THẾ KỈ X)

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Lịch sử Việt Nam - Tập 1: Từ nguyên thuỷ đến đầu thế kỉ X do PGS. Nguyễn Cảnh Minh chủ biên cùng TS. Đàm Thị Uyên biên soạn, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành (tái bản lần thứ tư năm 2013, mã số xuất bản: 01.365/1001 - ĐH 2013, dung lượng 214 trang, khổ 17 x 24 cm). Cuốn sách được thẩm định bởi Hội đồng chuyên môn gồm PGS. Đào Tố Uyên và TS. Nguyễn Thị Phương Chi, dưới sự chỉ đạo của Ban Chủ nhiệm Khoa Lịch sử - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, tài liệu được thiết kế tương ứng với Học phần I (thời lượng 30 tiết, tương đương 2 học trình) thuộc cụm ba học phần của chương trình "Lịch sử Việt Nam từ khởi thủy đến giữa thế kỉ XIX" dành cho hệ cử nhân ngành Sư phạm Lịch sử.

Mục tiêu học tập của giáo trình xác lập ba chuẩn đầu ra cơ bản:

• Cung cấp hệ thống tri thức lịch sử cập nhật về nguồn gốc loài người, các giai đoạn văn hóa tiền sử, quá trình xác lập các nhà nước cổ đại và phong trào đấu tranh chống ách đô hộ của phong kiến phương Bắc.
• Hình thành tư duy khoa học lịch sử, phương pháp tiếp cận đa ngành kết hợp giữa Sử học, Khảo cổ học, Địa chất học và Dân tộc học.
• Rèn luyện kỹ năng phân tích sử liệu, đối chiếu hiện vật và kỹ năng sư phạm nhằm phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy chương trình Lịch sử Việt Nam thời kỳ nguyên thủy - cổ trung đại ở trường Trung học phổ thông (đặc biệt là sách giáo khoa Lịch sử lớp 10).

Giáo trình tiếp cận tiến trình lịch sử theo nguyên tắc kết hợp chặt chẽ giữa tính lịch đại (trình tự thời gian) và tính đồng đại (không gian văn hóa lãnh thổ từ Bắc Bộ, Trung Bộ đến Nam Bộ), đồng thời quán triệt phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử trong phân tích phương thức sản xuất và hình thái kinh tế - xã hội.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình bao gồm 4 chương nội dung, 1 phần tổng kết học phần, hệ thống bảng tra cứu thuật ngữ và bảng niên biểu:

1. Chương I: Việt Nam thời nguyên thuỷ (Trang 11 - 40): Khảo sát điều kiện tự nhiên - địa chất (kỷ Tân sinh, trầm tích đệ tứ, hệ thống sông Hồng, sông Cửu Long). Trình bày các giai đoạn tiến hóa nhân chủng và văn hóa khảo cổ: dấu vết Người tối cổ tại hang Thẩm Khuyên, Thẩm Hai (Lạng Sơn), di chỉ đồ đá cũ Núi Đọ (Thanh Hóa); sự chuyển biến sang Người hiện đại tại văn hóa Sơn Vi (Phú Thọ); giai đoạn sơ kỳ đá mới qua văn hóa Hòa Bình - Bắc Sơn; cuộc "cách mạng đá mới" và nông nghiệp trồng lúa hậu kỳ đá mới (Đa Bút, Hạ Long, Quỳnh Văn, Bàu Tró); giai đoạn kim khí sơ kỳ với văn hóa tiền Đông Sơn (Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun), văn hóa tiền Sa Huỳnh và văn hóa Đồng Nai.
2. Chương II: Thời kì dựng nước Văn Lang - Âu Lạc (Trang 41 - 99): Tổng thuật lịch sử nghiên cứu thời kỳ Hùng Vương - An Dương Vương qua ba giai đoạn (phong kiến, Pháp thuộc, từ 1945 đến nay). Phân tích nền tảng văn hóa Đông Sơn; điều kiện ra đời, tổ chức bộ máy nhà nước Văn Lang (Vua Hùng, Lạc hầu, Lạc tướng, Bồ chính, 15 bộ); bước chuyển sang nhà nước Âu Lạc; diện mạo thành tựu của nền văn minh sông Hồng và sự sụp đổ của Âu Lạc năm 179 TCN.
3. Chương III: Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc của nhân dân ta (Trang 100 - 154): Phân tích hệ thống chính sách cai trị, bóc lột kinh tế, thiết lập đồn điền và chính sách đồng hóa văn hóa của các triều đại Hán, Lục triều, Tùy, Đường. Tái hiện các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu: Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40 - 43), Bà Triệu (năm 248), Lý Bí và Nhà nước Vạn Xuân (năm 542 - 602), Mai Thúc Loan (năm 722), Phùng Hưng (năm 766 - 791), bước ngoặt giành quyền tự chủ của Khúc Thừa Dụ (năm 905) và chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền (năm 938).
4. Chương IV: Các quốc gia cổ ở khu vực phía Nam Việt Nam (Trang 155 - 177): Khái quát quá trình hình thành, xác lập cấu trúc kinh tế - xã hội, tổ chức chính trị và văn hóa của Vương quốc Champa (từ văn hóa Sa Huỳnh, lập nước Lâm Ấp năm 192 - 193) và Vương quốc Phù Nam (từ văn hóa Óc Eo thế kỷ I đến giai đoạn suy vong thế kỷ VI - VII).
5. Tổng kết học phần và Chuyên đề bổ trợ (Trang 178 - 202): Đánh giá khái quát toàn bộ tiến trình; phân tích sâu ba vấn đề học thuật chuyên khảo: quan hệ giao lưu văn hóa khu vực Đông Nam Á thời cổ đại; khảo sát cấu trúc khảo cổ học thành Cổ Loa; nguyên nhân khủng hoảng của Phù Nam trước sự trỗi dậy của Chân Lạp (dẫn chứng từ văn bia Sanskrit Robang Romeas, Sambor Prei Kuk, Han Chey).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp các khung lý thuyết và nguyên lý cốt lõi:

• Lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội: Phân tích sự vận động từ chế độ công xã nguyên thủy (bầy người nguyên thủy, công xã thị tộc mẫu hệ, chuyển biến sang phụ hệ) đến quá trình phân hóa giai cấp và xác lập nhà nước sơ khai.
• Khái niệm và đặc trưng của phương thức sản xuất châu Á: Vận dụng luận điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin để giải thích vai trò của công xã nông thôn (làng, chạ, chiềng), tính sở hữu tối cao của nhà nước về ruộng đất và sự gắn kết giữa nhu cầu trị thủy với tổ chức quyền lực nhà nước thời Văn Lang - Âu Lạc.
• Quy luật phát triển văn hóa - văn minh: Phân biệt ranh giới khoa học giữa khái niệm "văn hóa khảo cổ" và "nền văn minh" (tiêu chí chữ viết, nhà nước, đô thị, luyện kim).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng giám định và xử lý sử liệu: Đọc hiểu, đối chiếu giữa tài liệu thư tịch cổ (Đại Việt sử ký toàn thư, Tiền Hán thư, Tân Đường thư, An Nam chí lược...) với các phát hiện khảo cổ học thực địa (tầng văn hóa, di cốt người, di vật gốm, đồ đồng thau, đồ sắt).
• Kỹ năng phân tích không gian - thời gian lịch sử: Khai thác các lược đồ khảo cổ, bản đồ địa tầng, bảng niên đại tương đối và tuyệt đối (phương pháp định tuổi bằng đồng vị phóng xạ $C^{14}$).
• Kỹ năng chuyển hóa học thuật sang sư phạm: Thiết kế kế hoạch bài dạy, trích xuất dữ liệu khoa học để biên soạn nội dung bài giảng Lịch sử lớp 10 theo chương trình giáo dục phổ thông.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình được cấu trúc hóa theo quy chuẩn sư phạm thống nhất, hỗ trợ cả hoạt động giảng dạy trên lớp của giảng viên lẫn tiến trình tự học độc lập của người học:

• Cấu trúc sư phạm đồng bộ từng chương:
  • Phần mở đầu: Xác định mục tiêu kiến thức trọng tâm, định hướng tư tưởng - tình cảm và yêu cầu rèn luyện kỹ năng cụ thể.
  • Phần nội dung phân tích: Trình bày luận điểm lịch sử đi kèm dẫn chứng thực địa, số liệu thống kê hiện vật và các đoạn trích sử liệu.
  • Câu hỏi và bài tập: Hệ thống câu hỏi củng cố lý thuyết (so sánh văn hóa Hòa Bình với Bắc Sơn, phân tích nguyên nhân thắng lợi của khởi nghĩa Hai Bà Trưng...) và bài tập rèn luyện kỹ năng tổng hợp.
  • Hướng dẫn học tập & Tài liệu tham khảo: Định hướng phương pháp tiếp cận bài học, chỉ dẫn mục lục tài liệu đọc thêm để mở rộng chuyên đề.
• Hệ thống tư liệu gốc và Case studies:
  • Sách tích hợp các đoạn trích tư liệu gốc như thư tịch cổ (Tân Đường thư chép về thành Na Phất Na, Đại Nam nhất thống chí chép về địa giới Phong Khê, Đào Duy Anh chép về đất Mê Linh), các bản dịch văn khắc chữ Phạn/Sanskrit (văn bia Robang Romeas năm 598, bia Sambor Prei Kuk, bia Han Chey K.81).
• Phương pháp đánh giá kết quả học tập:
  • Đánh giá thường xuyên thông qua bài tập thảo luận, phân tích lược đồ di chỉ và bài tập thu hoạch chuyên đề.
  • Đánh giá định kỳ/kết thúc học phần bằng bài thi tự luận yêu cầu khả năng tổng hợp tiến trình, chứng minh các luận điểm lịch sử bằng cứ liệu khảo cổ học.
• Chỉ dẫn tự học:
  • Hướng dẫn sinh viên kết hợp việc đọc giáo trình với tra cứu 53 danh mục tài liệu tham khảo chuyên sâu; rèn luyện phương pháp lập bảng niên biểu biến cố lịch sử và sử dụng Bảng tra cứu thuật ngữ (gồm các mục từ: Bồ chính, Lạc hầu, Lạc tướng, Tiết độ sứ, Cách mạng đá mới, Công xã nông thôn, Bái vật giáo...).

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

So với các tài liệu biên soạn ở những giai đoạn trước (như các bộ giáo trình của Khoa Lịch sử từ thập niên 1960 - 1980), bản in lần thứ tư (2013) ghi nhận nhiều bổ sung khoa học:

• Cập nhật số liệu khai quật khảo cổ học: Bổ sung kết quả đo niên đại bằng phương pháp Carbon phóng xạ ($C^{14}$) tại các di chỉ hang Con Moong ($11.840 \pm 180$ năm cách ngày nay), hang Chùa ($9.200$ năm), hang Đắng ($7.580 \pm 80$ năm), hang Bò Lúm ($10.295 \pm 200$ năm), Đa Bút ($6.095 \pm 60$ năm), Hạ Long ($5.646 \pm 60$ năm).
• Tích hợp các công trình nghiên cứu chuyên sâu: Cập nhật kết quả nghiên cứu của các nhà khảo cổ học hàng đầu như GS. Hà Văn Tấn (về văn hóa Sơn Vi), TS. Nguyễn Lân Cường (về nhân chủng học cổ), PGS. Trịnh Sinh, TS. Nguyễn Khắc Sử, GS. Lương Ninh (về vương quốc Phù Nam, Champa).
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu toàn diện lãnh thổ: Không giới hạn ở khu vực Bắc Bộ mà dành dung lượng thích đáng cho văn hóa Sa Huỳnh (miền Trung) và văn hóa Đồng Nai - Óc Eo (Nam Bộ), tạo nên bức tranh toàn vẹn về sự đa dạng văn hóa trên lãnh thổ Việt Nam cổ đại.
• Tính ứng dụng nghề nghiệp: Gắn kết chặt chẽ các vấn đề lịch sử học với mục tiêu đào tạo giáo viên, đối chiếu cụ thể với cấu trúc phân môn Lịch sử lớp 10 trung học phổ thông, trang bị nền tảng kiến thức chuẩn xác phục vụ việc thiết kế giáo án và ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học lịch sử.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

• Sinh viên đại học: Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai thuộc Khoa Lịch sử, Khoa Sư phạm Lịch sử tại các trường Đại học Sư phạm, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn trên toàn quốc.
• Học viên sau đại học: Tài liệu tham khảo nền tảng cho học viên cao học chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Thế giới, Khảo cổ học và Phương pháp dạy học Lịch sử.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức giáo dục đại cương, bao gồm các học phần Nhập môn Sử học, Phương pháp luận Sử học, Tiến trình Lịch sử Văn minh thế giới và kiến thức cơ bản về Địa lý tự nhiên Việt Nam.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Giảng viên sử dụng giáo trình làm đề cương bài giảng chuẩn mực cho Học phần I; khai thác hệ thống câu hỏi, bài tập và danh mục tài liệu để xây dựng ngân hàng đề thi và định hướng đề tài nghiên cứu khoa học cho sinh viên.
• Tự học và tra cứu: Phù hợp làm tài liệu tra cứu học thuật cho giáo viên môn Lịch sử tại các trường trung học phổ thông, cán bộ bảo tàng, cán bộ bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên, học viên ngành Sư phạm Lịch sử, Cử nhân Sử học, đồng thời là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho giáo viên môn Lịch sử tại các trường trung học phổ thông.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần nắm vững phương pháp luận Sử học mác-xít, các khái niệm cơ bản của Khảo cổ học (phân kỳ thời đại đồ đá, đồ đồng, đồ sắt), các thuật ngữ nhân chủng học và kiến thức đại cương về địa lý, địa chất tự nhiên Việt Nam.

3. Điểm khác biệt cơ bản của giáo trình này so với các tài liệu lịch sử đại cương khác là gì?

Giáo trình tích hợp hệ thống dữ liệu khảo cổ học thực nghiệm chi tiết (tọa độ phân bố, tỷ lệ hiện vật, kết quả định tuổi $C^{14}$) và dành cấu trúc riêng biệt cho các nền văn hóa, quốc gia cổ đại ở miền Trung (Sa Huỳnh - Champa) và miền Nam (Đồng Nai - Óc Eo - Phù Nam), tránh khuynh hướng chỉ tập trung vào khu vực Bắc Bộ.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học cần đọc kết hợp phần lý thuyết với Bảng tra cứu thuật ngữ; vẽ sơ đồ tư duy liên kết tiến trình các nền văn hóa khảo cổ; làm đầy đủ câu hỏi/bài tập sau mỗi chương và chủ động tra cứu các tài liệu tham khảo gốc được liệt kê ở cuối sách.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ nào đi kèm?

Cuối sách tích hợp chuyên mục Tổng kết học phần, hệ thống tài liệu đọc thêm (trích đoạn văn bia cổ, thư tịch cổ), Bảng niên đại và sự kiện chính từ thời nguyên thủy đến năm 938, cùng Danh mục 53 công trình nghiên cứu và bài báo khoa học chuyên ngành.

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Lịch sử Việt Nam - Tập 1: Từ nguyên thuỷ đến đầu thế kỉ X do PGS. Nguyễn Cảnh Minh chủ biên là công trình học thuật cung cấp hệ thống tri thức lịch sử giai đoạn cổ đại và sơ sử Việt Nam. Giáo trình xác lập nền tảng khoa học vững chắc thông qua việc tổng hợp liên ngành giữa sử liệu thành văn và dữ liệu khảo cổ học thực địa.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học bao gồm: tiếp cận tuần tự 4 chương nội dung, hoàn thiện hệ thống bài tập thực hành cuối chương, đối chiếu bảng niên biểu biến cố và nghiên cứu mở rộng 53 tài liệu chuyên khảo được chỉ dẫn ở danh mục tham khảo. Cuốn sách là tài liệu chuẩn mực phục vụ đào tạo cử nhân sư phạm và nghiên cứu khoa học lịch sử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là văn hoá Hoà Bình - Bắc Sơn. CƯ DÂN HOÀ BÌNH BẮC SƠN - CHỦ NHÂN VĂN HOÁ ĐÁ MỚI SƠ KÌ Ở VIỆT NAM 1. Cư dân Hoà Bình”) Dựa vào sự phân bố các đi tích thuộc văn hoá Hoà Bình cho thấy cư dân bấy giờ đã mở rộng địa bàn sinh sống đến nhiều địa phương hơn người Sơn Vì. Tại các tỉnh Hoà Bình, Hà Tây, Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, ® Hoà Bình là địa điểm đầu tiên phát hiện được di tích văn hoá sơ kì đá mới, cách ngày nay khoảng 17.500 năm, tập trung cao ở 12.

Một di tích thuộc văn hoá Hoà Bình là Hang Chùa (Tân Kì, Nghệ An) có niên đại C!* là 9.200 năm cách ngày nay. Hang Đắng (thuộc khu vực vườn Quốc gia Cúc Phương có niên đại C'*là 7.580 năm + 80 năm cách ngày nay. Văn hoá Hoà Bình phân bố trên một khu vực khá rộng ở Đông Nam Á, tập trung nhiều nhất là ở Việt Nam (Lich sw Viét Nam đại cương, tập 1, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2000, tr. 19 Quang Trị, Quảng Ninh, Lai Châu, Sơn La, Thái Nguyên, Hà Nam, Ninh Bình đều phát hiện được các di tích văn hoá Hoà Bình, nhưng tập trung nhiều nhất là ở Hoà Bình, Thanh Hoá.

Người Hoà Bình sống chủ yếu trong các hang động, mái đá thuộc các thung lũng đá vôi, gần nguồn nước. Nơi cư trú của người Hoà Bình được phân bố thành từng cụm, có từ 3 đến 10 hang bao quanh thung lũng, có sông, suối chảy qua. Trong nhiều hang động, có tầng văn hoá khá dày, gồm nhiều hiện vật và phế thải. Ở mái đá làng Bon (Thanh Hoá) có tới 93.378 hiện vật nằm trong tầng văn hoá dày tới 3,7m.

Điều đó cho thấy, người Hoà Bình đã cư trú lâu dài trong các hang động. Mỗi cụm cư trú có lẽ là một thị tộc gầm một số gia đình theo huyết thống tụ cư trên một địa bàn chung. Có thể là công xã thị tộc mẫu hệ ở vào giai đoạn văn hoá đá mới sơ kì ở Việt Nam. Trong mỗi công xã thị tộc như vậy, mọi sản vật và đất đai trong phạm vị địa bàn cư trú đều là sở hữu chung của thị tộc.

Công cụ lao động của người Hoà Bình có nhiều loại hình phong phú, đa dạng hơn người Sơn Vi, được làm từ nhiều nguyên liệu khác nhau như đá, xương, sừng. chủ yếu bằng đá cuội. Người Hoà Bình lấy đá cuội ở các bờ sông, suối để chế tác công cụ tại chỗ, nơi có nguồn nguyên liệu vô cùng phong phú. Họ còn mang đá cuội về nơi ở để chế tác công cụ.

Một số mảnh tước và phế liệu bằng đá cuội tại các hang cho thấy điều đó. Phương pháp chế tác công cụ đá của người Hoà Bình cũng giống như người Sơn Vị là phương pháp ghè, đẽo trực tiếp, dùng hòn cuội đập mạnh, nhiều lần vào hòn cuội khác. Công cụ thường được ghè đếo một mặt, mặt còn lại giữ nguyên mặt cuội tự nhiên. Đã có một số công cụ được ghè đẽo cả hai mặt, nhưng loại công cụ này không nhiều.

Đặc trưng công cụ lao động bằng đá của người Hoà Bình là những công cụ đá cuội được ghè đếo một mặt như rìu ngắn, nạo hình đĩa, rìu hạnh nhân, rìu bầu dục. Đặc trưng kĩ thuật chế tác công cụ đá như trên chứng minh bước tiến bộ của cư dân bấy giờ so với người Sơn Vi. Cũng cần biết rằng, trong các hang động, nơi cư trú của người Hoà Bình còn thấy một số công cụ đá thô sơ thời Sơn Vị. Điều đó cho thấy, không còn nghi ngờ gì nữa, văn hoá Hoà Bình bắt nguồn từ văn hoá Sơn Vi và có bước phá triển cao hơn, từ ghè đẽo đã bước đầu biết đến kĩ thuật mài đá ® Nguyễn Khắc Sử, Khảo cổ học, số 8 — 1996, tr.

20 trong ché tac céng cu”. Ngoai céng cụ bằng đá, các nhà khảo cổ còn tìm thấy một số công cụ được làm ra từ các nguyên liệu khác như tre, gỗ, xương”, Các loại hình công cụ của cư dân Hoà Bình như trên cho thấy hoạt động kinh tế chủ yếu của họ vẫn là săn bắt, hái lượm, nhưng được đẩy mạnh hơn. Trong các di tích văn hoá Hoà Bình có zất nhiều loại xương động vật khác nhau. Ở đi tích hang Chùa (Nghệ An), trong tổng số các loại xương thú có 24% xương trâu bò rừng, 46% xương hươu, nai, 9% xương lợn rừng, 5% xương khi, 2% xương tê giác và nhiều vỏ động vật thân mềm sống ở sông, suối”, Hầu hết các dì tích văn hoá Hoà Bình đều có rất nhiều vỏ ốc.

Người Hoà Bình cũng đã biết sử dụng các loại hạt, củ bổ sung cho nguồn lương thực. Tại một số đi tích văn hoá Hoà Bình như hang Sũng Sam (Hoà Bình), hang Thẩm Khương (Lai Châu). các nhà khảo cổ học phát hiện được phấn hoa họ rau đậu (bằng phương pháp phân tích bào tử phấn hoa). Như vậy, có nhiều khả năng, người Hoà Bình đã biết trồng trọt các loại rau, cây cho củ, cây ăn quả.

Nông nghiệp sơ khai đã được ra đời. , Cuộc sống chủ yếu tuy vẫn dựa vào hoạt động chính là săn bắt, hái lượm, những sự ra đời của nông nghiệp sơ khai đã đánh dấu bước chuyển biến mới của cư dân văn hoá đá mới sơ kì ở nước ta. Cuộc sống của cư dân Hoà Bình có bước nâng cao hơn cư dân văn hoá Sơn Vi còn được thể hiện trong đời sống tỉnh thần. Họ đã biết chế tạo ra đồ trang sức từ vỏ ốc biển được mài nhẫn, có xuyên lỗ để xâu dây đeo.

Có những dấu hiệu về hoạt động nghệ thuật phong phú, như các hình khắc mặt con thú loài ăn cổ và 3 hình mặt rmmgười có sừng lên đá (trong hang Đồng Nội, Hoà Bình), viên cuội có vết khắc (di tích làng Bon, Yên Lạc). Những vạch khắc thành ® Một số công cụ bằng đá phát hiện được ở các di tích văn hoá Hoà Bình như đi tích xóm Trại, hang Làng Vành cho thấy đã có kĩ thuật mài ở lưỡi công cụ. Một số loại hình công cụ khác bằng đá cũng có mặt trong các di tích Hoà Bình như rìu có lưỡi ở một đầu, rìu có bể ngang lớn hơn bề mặt đọc gọi là rìu ngắn, chày nghiền hạt, những viên cuội dài, do nghiền hạt, bị mài phẳng một đầu hay cả hai đầu (Lịch sử Việt Nam, tập 1. NXB Đại học và THƠN, Hà Nội, 1991, tr.

® Có ý kiến cho rằng người Hoà Bình đã biết đến kĩ thuật làm đồ gốm ở giai đoạn nguyên thuỷ với kĩ thuật nặn bằng tay và nung trên mặt đất, chưa có lò nung. ® Đại cương Lịch sử Việt Nam, tập 1, NXB Giáo dục, 2000, tr. 21 nhóm 3 vạch, có những mảnh xương nhọn có vết khắc, những viên cuội có hình nhiều lỗ tròn nhỏ phân bế đều thành những vòng tròn đồng tâm, có nhiều ngôi mộ xác chết được bôi thổ hoàng. Người Hòa Bình có phong tục chôn người chết ở nơi cư trú.

Ở các di tích văn hóa Hòa Bình như hang Thẩm Hai, hang Chù (Nghệ An), hang Đắng (thuộc vườn hoa quốc gia Cúc Phương), hang làng Gạo (Hòa Bình) có hiện tượng xác chết được chôn theo tư thế nằm co, xung quanh xếp nhiều hòn đá lớn cùng với công cụ bằng đá, hoặc người chết được chôn theo tư thế nằm co, xác chết có bôi thổ hoàng. Người chết được chôn ngay tại nơi cư trú trong hang, có nơi gần bếp lửa, cũng có mộ chôn theo cả đồ trang sức bằng vỏ ốc biển, răng thú. Những hiện tượng trên có thể là sự phản ánh quan niệm của người Hòa Bình về mối quan hệ ràng buộc giữa người đang sống và người đã chết. Cư dân Bắc Sơn?? Nối tiếp văn hoá Hòa Bình là văn hóa Bắc Sơn.

Đây là uăn hóa sơ bì đá mới có gốm ö Việt Nam. Từ khoảng trên dưới 1 vạn năm cách ngày nay, cư dân Hoà Bình đã tạo nên văn hóa Bắc Sơn từ trong quá trình phát triển của họ. Nhiều di tích văn hóa Bắc Sơn tìm thấy ở vùng phân bố của văn hóa Hoà Bình như ở Hoà Bình, Ninh Bình, Thanh Hóa, Quảng Bình, Quảng Trị. nhưng chủ yếu ở Lạng Sơn, Thái Nguyên.

Nhiều hiện vật văn hóa Bắc Sơn được phát hiện tạo thành lớp trên của văn hóa Hòa Bình trong cùng một di tích. Có thể nói, chủ nhân văn hóa Bắc Sơn là hậu duệ của chủ nhân văn hóa Hòa Bình. Nhìn vào sự phân bố các di tích văn hóa Bắc Sơn cho thấy địa bàn cư trú của cư dân Bắc Sơn được mở rộng hơn, đến vùng sơn khối đá vôi phía Đông Bắc nước ta. Họ sống trong các hang động và mái đá, chung quanh có nhiều sông, suối chảy qua.

® Dị tích văn hóa Bắc Sơn thuộc tỉnh Lạng Sơn, nơi đầu tiên phát hiện được những đi tích văn hóa sơ kì thời đại đá mới có niên đại kế tiếp sau văn hóa Hòa Bình, cách ngày nay khoảng từ 1 vạn — 8. Hang Bò Lúm (Lạng Sơn) có niên đại C!! là 10.295 năm + 200 năm cách ngày nay. Tính đến năm 1997, đã phát hiện được 51 địa điểm thuộc văn hóa Bắc Sơn, trong đó 8 địa điểm có di cốt người (Nguyễn Lân Cường, Khẻo cổ học, số 3 — 1998, tr. Di vat van hod Bắc Sơn tại hang Thẩm Khoách, Phố Bình Gia, Lang Sơn.

Rùi đá tứ giác; 3. Mảnh vòng vỏ ốc; 4. Rầu đá mài lưỡi; 7,8, 9, 10, 11. ("Những hiện vật tàng trữ tại Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam về văn hoá Bắc Sơn, Hà Nội, 1969) 23 Công cụ của người Bắc Sơn cũng làm bằng đá cuội, nhưng tiến bộ hơn kĩ thuật chế tác công cụ đá của người Hoà Bình.

Họ không chỉ biết ghè, déo ma đã biết sử dụng phổ biến kĩ thuật mài đá. Bên cạnh những công cụ đá được ghè đẽo một mặt như kiểu Hoà Bình, đã có thêm những chiếc rìu đá có mài ở lưỡi. Rìu mài ở lưỡi khá phổ biến trong các di tích văn hoá Bắc Sơn. Đây là công cụ đặc trưng cho văn hoá Bắc Sơn - rìu Bắc Sơn.

Kĩ thuật mài của người Bắc Sơn thường là chọn những hòn cuội dẹt, dài, déo qua loa trên hai cạnh và lưỡi rồi đem mài trên một bàn mài sa thạch, tạo nên một lưỡi bằng phẳng và sắc, hoặc bàn mài lõm lòng chảo, bàn mài bằng phiến đá có hai rãnh song song, giữa hai rãnh là phần cong, nổi lên. Loại bàn mài này có lẽ người Bắc Sơn dùng để mài những vật có lưỡi vạm như chiếc đục vụm. Với những chiếc bàn mài như trên, cư dân bấy giờ đã làm ra được những công cụ bằng xương, vỏ sò.