Giáo trình kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt nghề nuôi trồng thuỷ sản cao đẳng trường cao đẳng cộng đồng đồng tháp

Giáo trình kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt cung cấp kiến thức chuyên sâu cho nghề nuôi trồng thủy sản tại trường cao đẳng cộng đồng Đồng Tháp.

• Người hướng dẫn: Chủ Biên Lê Phan Anh Phụng
• Trường học: Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI
• 1.1. Đặc điểm thành thục sinh dục của cá
• 1.2. Sự thành thục của cá mang tính chất chu kỳ
• 1.3. Một số chỉ tiêu sinh sản của một số loài cá ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 1.4. Sự phát triển tuyến sinh dục của cá cái
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ SINH SẢN CÁ
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ SỬ DỤNG KÍCH THÍCH TỐ CHO CÁ SINH SẢN
• 4. CHƯƠNG 4: KỸ THUẬT SẢN XUẤT GIỐNG
• 5. CHƯƠNG 5: KỸ THUẬT ƯƠNG CÁ GIỐNG
• 6. CHƯƠNG 6: VẬN CHUYỂN CÁ GIỐNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt

Giáo trình "Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt" được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức cơ bản cho sinh viên ngành nuôi trồng thủy sản tại Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp. Tài liệu này không chỉ giúp sinh viên hiểu rõ về quy trình sản xuất giống mà còn trang bị cho họ những kỹ năng cần thiết để thực hiện các kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ và ương cá giống. Nội dung giáo trình được chia thành nhiều chương, mỗi chương tập trung vào một khía cạnh cụ thể của kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của giáo trình

Giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên những kiến thức và kỹ năng cần thiết trong việc sản xuất giống cá nước ngọt, từ đó nâng cao chất lượng nguồn giống cho ngành nuôi trồng thủy sản.

1.2. Cấu trúc nội dung giáo trình

Nội dung giáo trình được chia thành sáu chương, mỗi chương tập trung vào các khía cạnh khác nhau như sinh học sinh sản, kỹ thuật sản xuất giống, và quản lý môi trường nuôi cá.

II. Vấn đề và thách thức trong sản xuất giống cá nước ngọt

Ngành nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc sản xuất giống cá nước ngọt. Việc phụ thuộc vào nguồn giống tự nhiên không còn đáp ứng đủ nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Hơn nữa, chất lượng giống cá tự nhiên cũng không ổn định, dẫn đến việc sản xuất cá thương phẩm không đạt yêu cầu.

2.1. Tình trạng nguồn giống cá hiện nay

Nguồn giống cá tự nhiên đang suy giảm do khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành nuôi trồng thủy sản.

2.2. Những thách thức trong kỹ thuật sản xuất giống

Việc áp dụng các kỹ thuật sản xuất giống hiện đại còn hạn chế, do thiếu hụt kiến thức và công nghệ trong ngành nuôi trồng thủy sản.

III. Phương pháp sản xuất giống cá nước ngọt hiệu quả

Để đảm bảo nguồn giống cá nước ngọt chất lượng, cần áp dụng các phương pháp sản xuất giống tiên tiến. Các phương pháp này bao gồm việc sử dụng kích thích tố, quản lý môi trường nuôi và kỹ thuật ương cá giống. Những phương pháp này không chỉ giúp tăng tỷ lệ sống của cá giống mà còn nâng cao chất lượng giống.

3.1. Sử dụng kích thích tố trong sản xuất giống

Kích thích tố được sử dụng để kích thích cá sinh sản, giúp tăng cường khả năng sinh sản của cá bố mẹ và nâng cao tỷ lệ thụ tinh của trứng.

3.2. Quản lý môi trường nuôi cá

Quản lý môi trường nước, nhiệt độ và chất lượng thức ăn là yếu tố quan trọng trong việc sản xuất giống cá nước ngọt, đảm bảo cá phát triển khỏe mạnh.

IV. Kỹ thuật ương cá giống hiệu quả

Kỹ thuật ương cá giống là một trong những khâu quan trọng trong quy trình sản xuất giống cá nước ngọt. Việc ương cá giống đúng cách sẽ giúp nâng cao tỷ lệ sống và chất lượng cá giống. Các yếu tố như điều kiện ao ương, chất lượng nước và dinh dưỡng cần được chú trọng.

4.1. Điều kiện ao ương cá giống

Ao ương cần được thiết kế phù hợp với yêu cầu sinh trưởng của cá giống, bao gồm độ sâu, diện tích và chất lượng nước.

4.2. Chất lượng dinh dưỡng cho cá giống

Cung cấp dinh dưỡng đầy đủ và hợp lý cho cá giống là yếu tố quyết định đến sự phát triển và tỷ lệ sống của cá.

V. Vận chuyển cá giống và các biện pháp nâng cao tỷ lệ sống

Vận chuyển cá giống là một khâu quan trọng trong quy trình sản xuất giống. Việc vận chuyển cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo cá sống sót và phát triển tốt sau khi được thả vào môi trường nuôi. Các biện pháp như kiểm soát nhiệt độ, pH và mật độ cá trong quá trình vận chuyển cần được chú trọng.

5.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến cá khi vận chuyển

Nhiệt độ, pH và mật độ cá là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sức khỏe của cá trong quá trình vận chuyển.

5.2. Biện pháp nâng cao tỷ lệ sống khi vận chuyển

Sử dụng các phương pháp vận chuyển chuyên dụng và kiểm soát điều kiện môi trường sẽ giúp nâng cao tỷ lệ sống của cá giống.

VI. Kết luận và tương lai của ngành sản xuất giống cá nước ngọt

Ngành sản xuất giống cá nước ngọt tại Việt Nam đang có nhiều tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, để đạt được sự bền vững, cần có những cải tiến trong kỹ thuật sản xuất và quản lý nguồn giống. Việc áp dụng công nghệ mới và nâng cao chất lượng giống sẽ là chìa khóa cho sự phát triển của ngành nuôi trồng thủy sản.

6.1. Tầm quan trọng của việc cải tiến kỹ thuật

Cải tiến kỹ thuật sản xuất giống sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng cá giống, đáp ứng nhu cầu thị trường.

6.2. Hướng đi tương lai cho ngành sản xuất giống

Ngành sản xuất giống cá nước ngọt cần chú trọng đến việc nghiên cứu và phát triển công nghệ mới, đồng thời bảo vệ môi trường sống cho cá.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI MH18-01 Giới thiệu: Sinh sản là đặc trưng cơ bản của sinh vật (cá) nhằm tạo ra thế hệ mới duy trì và phát triển nòi giống, là hoạt động sống thể hiện cao nhất sự thích nghi với điều kiện sống của loài. Mục tiêu: + Kiến thức: Trình bày được đặc điểm thành thục sinh dục của cá, các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục và thang bậc phân chia các giai đoạn thành thục của tuyến sinh dục đực cái. + Kỹ năng: Nhận biết được cấu tạo và các giai đoạn phát triển của tế bào sinh dục. + Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Đam mê công việc, có đạo đức nghề nghiệp, tác phong công nghiệp và ý thức tổ chức kỷ luật tốt trong quá trình làm việc.

Đặc điểm thành thục sinh dục của cá 1.1 Tuổi thành thục và trọng lượng thành thục của cá Theo Thành và Kiểm (2009), tuổi thành thục của các loài cá được định nghĩa là thời gian sớm nhất mà cá có thể tạo ra những sản phẩm sinh dục (trứng ở cá cái và tinh trùng ở cá đực) để sinh sản và tạo ra cá con. Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá được tính kể từ lúc cá nở đến khi cá tạo sản phẩm sinh dục lần đầu trong đời. Tuổi thành thục sẽ khác nhau tùy theo loài, vùng địa lý cá phân bố và các yếu tố thức ăn và các yếu tố môi trường của điều kiện sống. Thậm chí, ở những điều kiện địa lí khác biệt trong một vùng địa lí nhỏ cũng dẫn đến sự khác bệt về tuổi thành thục của cá (Bảng 1.1) Khối lượng thành thục là khối lượng của cá trong quá trình sinh trưởng và phát triển mà ở đó, cá bắt đầu thành thục sinh dục.

Khối lượng thành thục lần đầu của cá cũng biến động rất lớn. Cá có thể thành thục sinh dục và sinh sản lần đầu khi khối lượng cá nhỏ hơn rất nhiều so với khối lượng thành thục bình quân của loài (Kiểm, 2004). Ví dụ: Khối lượng thành thục của cá mè trắng Việt Nam là 2 kg tương ứng với 24 tháng tuổi, nhưng cũng có thể gặp những cá thể thành thục khi khối lượng chỉ đạt 0,3−0,4 kg. 1 Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Đồng bằng Sông Cửu Đồng bằng Sông Loài cá Long Hồng Tra 35-40 - Lóc đồng 9-10 10-12 Lóc bông 20-22 - Trôi Ấn Độ 15-16 16-18 Chép 8-9 9-10 Mè trắng 20-22 24-26 Mè hoa 20-22 24-26 Trắm cỏ 20-22 24-26 Sặc rằn 8-9 - Rô đồng 8-9 9-10 Mè vinh, he 8-9 - vàng Trê vàng 8-9 10-11 Bống tượng 8-10 - Bảng 1.

1 Tuổi thành thục của một số loài cá nuôi của Việt Nam Theo Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá sẽ thay đổi đáng kể thay đổi khi môi trường sống của cá thay đổi. Cá sống ở vĩ độ cao, nhiệt độ thấp thì có tuổi thành thục lần đầu cao hơn so với cá cùng loài nhưng sống ở vĩ độ thấp có nhiệt độ cao Ví dụ: Cá chép sống ở Amur (thuộc liên Xô cũ) sau 4 năm tuổi mới thành thục và khối lượng tương ứng 2,5−3,5 kg/con. Tuy nhiên, ở Việt Nam, cá chép thành thục khi được 12 tháng tuổi, cá biệt cá 8−9 tháng tuổi đã thành thục với khối lượng 0,3−0,5 kg/con. Chế độ dinh dưỡng cũng có ảnh hưởng rất lớn tới sự thành thục của cá.

Những nơi có đủ dinh dưỡng cá thành thục nhanh hơn, khối lượng cá lớn hơn và hệ số thành thục cao hơn (Kiểm, 2004). Vì vậy, khi cá đến tuổi thành thục, để cá phát triển tốt sản phẩm sinh dục, cần cho cá ăn đầy đủ dinh dưỡng, nhất là thành phần đạm. Trong khi đó, trong nuôi thương phẩm một số loài cá có tuổi thành thục sớm, cần giảm hàm lượng protein để cá không mang trứng vì một khi tuyến sinh dục cá phát triển (nhất là cá cái), cá sẽ chậm lớn. Từ những vấn đề nêu trên 2 cho thấy, tuổi thành thục và khối lượng thành thục lần đầu của cá không có mối tương quan rõ rệt và phụ thuộc nhiều vào điều kiện sống (Kiểm, 2004).

Sự thành thục của cá mang tính chất chu kỳ Theo Thành và Kiểm (2009), sự thay đổi các yếu tố môi trường trong năm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự thành thục và mùa vụ sinh sản của cá. Tùy loài, cá có thể sinh sản một lần hoặc nhiều lần trong năm. Trong tự nhiê, cá sẽ sinh sản vào những thời điểm có lợi nhất về môi trường (thức ăn, oxy, nhiệt độ, dòng chảy, môi trường sống,…) cho sự tồn tại sinh trưởng và phát triển của phôi và cá con một khi chúng nở ra. Quá trình phát triển của tế bào sinh dục theo một trình tự nhất định và lặp lại nhiều lần trong chu kỳ sống.

Quy luật thành thục sinh dục của các loài cá giống nhau, chúng chỉ khác nhau ở thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục và quá trình này chịu tác động của nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài (Kiểm, 2004). Ở nước ta, cá ở miền Bắc thường sinh sản tập trung vào tháng cuối tháng 3 đến cuối tháng 4 trong khi cá ở miền Nam có xu hướng sinh sản vào đầu mùa mưa, khoảng tháng 5 dương lịch (Thành và Kiểm, 2009). Theo Kiểm (2004), những loài cá sinh sản một lần trong năm, ngoài tự nhiên thường có thời gian hoàn thành chu kỳ thành thục dài hơn so với các loài cá sinh sản nhiều lần trong năm. Đối với cá sinh sản nhiều lần trong năm, cá thương sinh sản nhiều (cả về sức sinh sản và số lượng cá thể tham gia sinh sản) vào mùa chính và sẽ sinh sản ít hơn vào các mùa khác trong năm: cá chép, rô phi, cá lóc (Kiểm và Thành, 2009).

Sau khi cá sinh sản xong, tuyến sinh dục trải qua quá trình thoái hóa và tái hấp thu và tuyến sinh dục sẽ trở về giai đoạn II hay III tùy loài (Kiểm, 2004). Những loài cá đẻ nhiều lần trong năm thì sau khi hoàn thành quá trình thoái hóa, tuyến sinh dục trở về giai đoạn III trong khi tuyến sinh dục trở về giai đoạn II đối với cá đẻ một lần trong năm. Thời gian để cá hoàn thành sự thoái hóa và tái hấp thu sản phẩm sinh dục thường tương đương với thời gian tạo trứng và thời gian này cũng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là nhiệt độ và sự đồng đều của tế bào trứng. Nếu sau khi cá đẻ xong, gặp nhiệt độ thấp, thời gian thoái hóa, tái hấp thu kéo dài và ngược lại (Kiểm, 2004).

Tuy nhiên, ở điều kiện cụ thể trong các ao nuôi vỗ thì thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục của cá có thể thay đổi. Một trong những nguyên nhân có tác dụng làm cá thay đổi chu kỳ sinh sản đó là vấn đề dinh dưỡng (Kiểm, 2004). Trong các nhóm loài động vật có xương sống, cá là nhóm có sức sinh sản cao nhất (Thành và Kiểm, 2009). Nguyên nhân có thể là do đặc tính tiến hóa thích 3 nghi của các loài cá để bù vào lượng trứng không được thụ tinh (thường thấp trong môi trường tự nhiên) và khả năng sống của phôi và cá bột cũng không cao (Thành và Kiểm, 2009).

Sức sinh sản sẽ biến động khác nhau tùy theo loài. Cá đẻ trứng kích thước lớn và có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản thấp trong khi những loài đẻ trứng nhỏ không có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản cao hơn (Thành và Kiểm, 2009). 2 Một số chỉ tiêu sinh sản của một số loài cá ở Đồng bằng sông Cửu Long Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Loài cá Đường kính trứng Sức sinh sản Tập tính bảo vệ (mm) (trứng/g cá cái) trứng Mè trắng 1,1-1,2 100-150 Không Mè hoa 1,2-1,3 100-150 Không Trắm cỏ 1,1-1,2 100-150 Không Trôi trắng 0.9-1,0 400-500 Không Trôi đen 0,8-0,9 400-500 Không Chép 1,1-1,2 100-150 Không Mè vinh 0,2-0,3 800-1000 Không Tra 0,9-1,0 40-50 Không Cá lóc 1,1-1,2 40-50 Có Cá trê 1,2-1,3 40-50 Không Tai tượng 2,0-3,0 2-3 Có Bống tượng 0,2-0,3 500-600 Có Sặc rằn 0,2-0,3 200-300 Không Rô đồng 0,2-0,3 200-300 Không Cá hường 0,2-0,3 200-300 Không 4 Nàng hai 3,0-4,0 0,4-0,5 Có 2. Sự phát triển tuyến sinh dục của cá cái Mayen đã chia sự phát triển của tế bào trứng ra một số giai đoạn sau (trích dẫn bởi Kiểm, 2004): thời kỳ phân cắt, thời kỳ sinh trưởng và thời kỳ thành thục và rụng trứng.

Thời kỳ phân cắt (sinh sản) Các noãn nguyên bào nguyên thủy trải qua một số lần phân chia cho nhiều noãn nguyên bào mới có số lượng nhiễm sắc thể 2n. Noãn nguyên bào còn là nguồn bổ sung tế bào sinh dục cho các chu kỳ sau. Thời kỳ sinh trưởng Ở thời kỳ này, quá trình phân chia tạm thời ngừng lại và các tế bào lớn lên về kích thước. Có thể chia thời kỳ này thành 2 giai đoạn nhỏ: 2.

Thời kỳ sinh trưởng nhỏ Thực chất của thời kỳ này là sự lớn lên của tế bào, hạch nhân tăng về kích thước, lượng tế bào chất tăng dần. Dựa vào sự phát triển của thời kỳ này có thể chia ra: Sơ kỳ: Màng tế bào rất mỏng, tế bào chất ở dạng hạt nhỏ, nhân tế bào hình trứng lớn, trong đó có 6−8 hạch nhỏ. Nhiễm sắc thể ở dạng hạt. Đường kính tế bào trứng khoảng 24−70 µm.

Những tế bào như vậy thuộc giai đoạn I. Thời kỳ một lớp follicule: Ngoài màng tế bào phát sinh một lớp follicule, nhiễm sắc thể ở dạng phân tán, trong tế bào trứng có 8−10 hạch nhân, Tế bào chất từ dạng hạt chuyển sang dạng lưới. Đường kính tế bào trứng 180−240 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn II.

Thời kỳ sinh trưởng lớn Đặc trưng của thời kỳ này là quá trình tích lũy vật chất dinh dưỡng trong trứng xảy ra rất mạnh và cũng được chia ra hai thời kỳ nhỏ: Bắt đầu tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng có thể tích lũy từ trong ra ngoài hay từ ngoài vào trong, nhân tế bào hình trứng và nằm ở trung tâm của tế bào trứng, tế bào chất dạng sợi. Giữa noãn bào và lớp follicule hình thành lớp vân phóng xạ, đường kính tế bào trứng khoảng 500−800 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn III. 5 Kết thúc tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng chứa đầy trong tế bào trứng, nhân hình trứng hoặc không có hình dạng nhất định.

Kích thước tế bào trứng cực đại và tùy theo loài (1−1,6mm), tế bào trứng tròn, căng và rời. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn IV.