Giáo trình kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt nghề nuôi trồng thuỷ sản cao đẳng trường cao đẳng cộng đồng đồng tháp

Giáo trình kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt cung cấp kiến thức chuyên sâu cho nghề nuôi trồng thủy sản tại trường cao đẳng cộng đồng Đồng Tháp.

• Người hướng dẫn: Chủ Biên Lê Phan Anh Phụng
• Trường học: Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI
• 1.1. Đặc điểm thành thục sinh dục của cá
• 1.2. Sự thành thục của cá mang tính chất chu kỳ
• 1.3. Một số chỉ tiêu sinh sản của một số loài cá ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 1.4. Sự phát triển tuyến sinh dục của cá cái
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ SINH SẢN CÁ
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ SỬ DỤNG KÍCH THÍCH TỐ CHO CÁ SINH SẢN
• 4. CHƯƠNG 4: KỸ THUẬT SẢN XUẤT GIỐNG
• 5. CHƯƠNG 5: KỸ THUẬT ƯƠNG CÁ GIỐNG
• 6. CHƯƠNG 6: VẬN CHUYỂN CÁ GIỐNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt

Giáo trình "Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt" được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức cơ bản cho sinh viên ngành nuôi trồng thủy sản tại Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp. Tài liệu này không chỉ giúp sinh viên hiểu rõ về quy trình sản xuất giống mà còn trang bị cho họ những kỹ năng cần thiết để thực hiện các kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ và ương cá giống. Nội dung giáo trình được chia thành nhiều chương, mỗi chương tập trung vào một khía cạnh cụ thể của kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của giáo trình

Giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên những kiến thức và kỹ năng cần thiết trong việc sản xuất giống cá nước ngọt, từ đó nâng cao chất lượng nguồn giống cho ngành nuôi trồng thủy sản.

1.2. Cấu trúc nội dung giáo trình

Nội dung giáo trình được chia thành sáu chương, mỗi chương tập trung vào các khía cạnh khác nhau như sinh học sinh sản, kỹ thuật sản xuất giống, và quản lý môi trường nuôi cá.

II. Vấn đề và thách thức trong sản xuất giống cá nước ngọt

Ngành nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc sản xuất giống cá nước ngọt. Việc phụ thuộc vào nguồn giống tự nhiên không còn đáp ứng đủ nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Hơn nữa, chất lượng giống cá tự nhiên cũng không ổn định, dẫn đến việc sản xuất cá thương phẩm không đạt yêu cầu.

2.1. Tình trạng nguồn giống cá hiện nay

Nguồn giống cá tự nhiên đang suy giảm do khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành nuôi trồng thủy sản.

2.2. Những thách thức trong kỹ thuật sản xuất giống

Việc áp dụng các kỹ thuật sản xuất giống hiện đại còn hạn chế, do thiếu hụt kiến thức và công nghệ trong ngành nuôi trồng thủy sản.

III. Phương pháp sản xuất giống cá nước ngọt hiệu quả

Để đảm bảo nguồn giống cá nước ngọt chất lượng, cần áp dụng các phương pháp sản xuất giống tiên tiến. Các phương pháp này bao gồm việc sử dụng kích thích tố, quản lý môi trường nuôi và kỹ thuật ương cá giống. Những phương pháp này không chỉ giúp tăng tỷ lệ sống của cá giống mà còn nâng cao chất lượng giống.

3.1. Sử dụng kích thích tố trong sản xuất giống

Kích thích tố được sử dụng để kích thích cá sinh sản, giúp tăng cường khả năng sinh sản của cá bố mẹ và nâng cao tỷ lệ thụ tinh của trứng.

3.2. Quản lý môi trường nuôi cá

Quản lý môi trường nước, nhiệt độ và chất lượng thức ăn là yếu tố quan trọng trong việc sản xuất giống cá nước ngọt, đảm bảo cá phát triển khỏe mạnh.

IV. Kỹ thuật ương cá giống hiệu quả

Kỹ thuật ương cá giống là một trong những khâu quan trọng trong quy trình sản xuất giống cá nước ngọt. Việc ương cá giống đúng cách sẽ giúp nâng cao tỷ lệ sống và chất lượng cá giống. Các yếu tố như điều kiện ao ương, chất lượng nước và dinh dưỡng cần được chú trọng.

4.1. Điều kiện ao ương cá giống

Ao ương cần được thiết kế phù hợp với yêu cầu sinh trưởng của cá giống, bao gồm độ sâu, diện tích và chất lượng nước.

4.2. Chất lượng dinh dưỡng cho cá giống

Cung cấp dinh dưỡng đầy đủ và hợp lý cho cá giống là yếu tố quyết định đến sự phát triển và tỷ lệ sống của cá.

V. Vận chuyển cá giống và các biện pháp nâng cao tỷ lệ sống

Vận chuyển cá giống là một khâu quan trọng trong quy trình sản xuất giống. Việc vận chuyển cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo cá sống sót và phát triển tốt sau khi được thả vào môi trường nuôi. Các biện pháp như kiểm soát nhiệt độ, pH và mật độ cá trong quá trình vận chuyển cần được chú trọng.

5.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến cá khi vận chuyển

Nhiệt độ, pH và mật độ cá là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sức khỏe của cá trong quá trình vận chuyển.

5.2. Biện pháp nâng cao tỷ lệ sống khi vận chuyển

Sử dụng các phương pháp vận chuyển chuyên dụng và kiểm soát điều kiện môi trường sẽ giúp nâng cao tỷ lệ sống của cá giống.

VI. Kết luận và tương lai của ngành sản xuất giống cá nước ngọt

Ngành sản xuất giống cá nước ngọt tại Việt Nam đang có nhiều tiềm năng phát triển. Tuy nhiên, để đạt được sự bền vững, cần có những cải tiến trong kỹ thuật sản xuất và quản lý nguồn giống. Việc áp dụng công nghệ mới và nâng cao chất lượng giống sẽ là chìa khóa cho sự phát triển của ngành nuôi trồng thủy sản.

6.1. Tầm quan trọng của việc cải tiến kỹ thuật

Cải tiến kỹ thuật sản xuất giống sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng cá giống, đáp ứng nhu cầu thị trường.

6.2. Hướng đi tương lai cho ngành sản xuất giống

Ngành sản xuất giống cá nước ngọt cần chú trọng đến việc nghiên cứu và phát triển công nghệ mới, đồng thời bảo vệ môi trường sống cho cá.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

• Môn học và vị trí trong chương trình đào tạo: Giáo trình mô đun Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt (Mã mô đun: CNN404) được ban hành kèm theo Quyết định số 185/QĐ-CĐCĐ-ĐT ngày 22 tháng 8 năm 2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp, do tác giả Lê Phan Anh Phụng làm chủ biên. Đây là mô đun chuyên ngành cốt lõi thuộc chương trình đào tạo trình độ Cao đẳng và Trung cấp ngành Nuôi trồng thủy sản. Môn học có mối liên hệ kiến thức và kế thừa trực tiếp từ các mô đun cơ sở ngành bao gồm Sinh lý động vật thủy sinh, Quản lý môi trường ao nuôi thủy sản và Dinh dưỡng thức ăn thủy sản. Thời lượng đào tạo của mô đun là 3 tín chỉ với tổng thời gian 60 giờ (gồm 28 giờ lý thuyết, 29 giờ thực hành/thí nghiệm/thảo luận và 3 giờ kiểm tra, thi kết thúc).
• Mục tiêu học tập (Learning outcomes): Về mặt kiến thức, người học trình bày được kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ, tiêu chuẩn chọn lựa cá thể thành thục, kỹ thuật tiêm kích dục tố, cơ chế sinh sản nhân tạo, phương pháp thu và ấp trứng, quy trình ương cá bột lên cá giống, phương pháp định lượng và vận chuyển con giống, cùng việc kiểm soát các chỉ tiêu thủy lý, thủy hóa trong môi trường nước. Về mặt kỹ năng, sinh viên thực hiện thuần thục thao tác chọn cá bố mẹ, tính toán và tiêm hormone, thụ tinh, ấp trứng, quản lý thức ăn, kiểm soát chất lượng nước và vận chuyển đàn giống. Về năng lực tự chủ và trách nhiệm, người học rèn luyện ý thức tổ chức kỷ luật, tác phong làm việc độc lập hoặc phối hợp nhóm, tuân thủ an toàn lao động và bảo vệ môi trường sinh thái thủy vực.
• Cấu trúc và cách tiếp cận: Giáo trình được thiết kế theo tiến trình công nghệ sản xuất thực tế gồm 6 chương: từ cơ sở sinh thái - sinh lý học sinh sản (Chương 1, Chương 2), kỹ thuật sử dụng chất kích thích sinh sản (Chương 3), đến quy trình công nghệ sản xuất giống chi tiết theo từng nhóm trứng (Chương 4), quy trình ương cá giống (Chương 5) và kỹ thuật vận chuyển cá sống (Chương 6).
• Điểm đặc sắc của giáo trình: Tài liệu tập trung sâu vào các đối tượng thủy sản nước ngọt có giá trị kinh tế tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long như cá tra (Pangasianodon hypophthalmus), cá trê vàng (Clarias macrocephalus), cá chép (Cyprinus carpio), cá rô đồng (Anabas testudineus), cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis), cá nàng hai (Chitala chitala), cá mè vinh (Barbonymus gonionotus). Nội dung kết hợp giữa lý thuyết chuyên sâu và các số liệu kỹ thuật thực nghiệm trại giống.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

• Chương 1: Sinh học sinh sản một số loài cá nuôi (3 giờ lý thuyết): Khái quát về tuổi và khối lượng thành thục lần đầu của các loài cá nuôi tại Việt Nam (dẫn liệu từ Nguyễn Văn Kiểm, 2004; Thành và Kiểm, 2009). Phân tích tính chu kỳ sinh dục và quy luật thích nghi sinh thái. Trình bày thang bậc phân chia sự phát triển tế bào trứng theo mô học của Mayen (thời kỳ phân cắt, thời kỳ sinh trưởng nhỏ và lớn, thời kỳ chín và rụng trứng) cùng 6 giai đoạn thành thục của buồng trứng (Giai đoạn I đến VI). Phân tích quá trình phát triển của tuyến sinh dục đực qua các thời kỳ sinh sản, sinh trưởng, chín, biến thái và 6 giai đoạn phát triển của tinh sào (Giai đoạn I đến VI).
• Chương 2: Các yếu tố ảnh hưởng tới sự sinh sản cá (4 giờ lý thuyết): Phân tích ảnh hưởng của các yếu tố nội sinh: hệ thống nội tiết vùng dưới đồi – não thùy với hai kích dục tố GtH-I (tương đương FSH) và GtH-II (tương đương LH); vai trò của tuyến giáp trạng (thyroxine, thyroglobulin) và tuyến thượng thận (adrenalin, noradrenalin, cortison). Đánh giá các yếu tố ngoại cảnh tác động đến sự thành thục: dinh dưỡng, lưu tốc dòng nước, ánh sáng, chu kỳ quang hóa, nhiệt độ theo quy luật tổng nhiệt độ thành thục $S = D(T - T_0)$, hàm lượng oxy hòa tan, khí độc ($\text{CO}_2, \text{NH}_3, \text{H}_2\text{S}$) và pH nước. Trình bày chi tiết cơ chế rụng trứng, quá trình thụ tinh, giai đoạn trứng trương nước (trứng nổi, trứng bán trôi nổi, trứng dính), các giai đoạn phân cắt phôi, thời kỳ nhạy cảm của phôi, các kiểu dị hình phôi và sự phát triển hậu phôi qua ba giai đoạn dinh dưỡng (noãn hoàng, hỗn hợp, thức ăn ngoài).
• Chương 3: Vấn đề sử dụng kích thích tố cho cá sinh sản (3 giờ lý thuyết): Đặc tính dược lý của các loại kích thích tố thông dụng: HCG (Human Chorionic Gonadotropin), LH-RHa (Luteinizing Hormone-Releasing Hormone analog) kết hợp chất kháng Dopamine Domperidone (viên DOM/Motilium), và não thùy thể (tuyến yên cá chép, mè trắng bảo quản trong aceton). Phương pháp chia liều (liều sơ bộ, liều dẫn, liều quyết định), kỹ thuật tiêm, công thức tính liều lượng não thùy dựa trên chu vi vòng bụng ($Y = 0,125x + 1,75$), cùng các yếu tố ảnh hưởng đến thời gian hiệu ứng kích dục tố (mùa vụ, loài cá, nhiệt độ môi trường).
• Chương 4: Kỹ thuật sản xuất giống (38 giờ: 10 giờ lý thuyết, 28 giờ thực hành): Chiếm dung lượng lớn nhất trong giáo trình, bao gồm quy trình công nghệ sản xuất giống cho 3 nhóm cá phân loại theo đặc điểm sinh thái của trứng:
  • Nhóm cá đẻ trứng dính: Quy trình kỹ thuật cho cá tra (Pangasianodon hypophthalmus), cá trê vàng (Clarias macrocephalus), cá chép, cá nàng hai (Chitala chitala); kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ, quản lý chất nước, kỹ thuật tiêm kích thích tố, vuốt trứng, thụ tinh nhân tạo, khử dính trứng bằng dung dịch Tanine nồng độ 0,5 ppm và kỹ thuật ấp trứng trong bình weiss/bể composite.
  • Nhóm cá đẻ trứng nổi: Đặc điểm sinh học và quy trình sản xuất giống cá tai tượng, cá sặc rằn, cá lóc, cá rô đồng; kỹ thuật làm tổ đẻ và thu gom trứng nổi.
  • Nhóm cá đẻ trứng bán trôi nổi: Quy trình kỹ thuật cho nhóm cá mè trắng, mè hoa, trôi Ấn Độ, trắm cỏ, mè vinh; kiểm soát dòng chảy tạo điều kiện phôi lơ lửng trong quá trình ấp.
• Chương 5: Kỹ thuật ương cá giống (8 giờ thực hành): Đặc điểm dinh dưỡng biến đổi theo giai đoạn phát triển của cá con; quy trình chuẩn bị ao ương, bón phân gây nuôi thức ăn tự nhiên (luân trùng Rotifera, giáp xác Moina), quản lý môi trường nước, phòng trừ địch hại và kỹ thuật ương cá giống cho từng đối tượng (cá tra, cá chép, cá trê vàng, cá mè vinh, cá sặc rằn).
• Chương 6: Vận chuyển cá giống (1 giờ lý thuyết): Các yếu tố thủy lý hóa ảnh hưởng đến tỷ lệ sống của cá trong quá trình vận chuyển (nhiệt độ, áp suất, mật độ, pH); kỹ thuật hạ nhiệt độ nước, thuần nước và hai phương pháp vận chuyển chính (vận chuyển hở bằng thùng/bồn có sục khí và vận chuyển kín trong bao nilon đóng oxy chuyên dụng).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết sinh lý nội tiết cá: Cơ chế điều khiển ngược hai chiều (feedback âm và dương) của trục Thần kinh trung ương – Tuyến yên (Não thùy) – Tuyến sinh dục trong quá trình sinh tổng hợp gonadotropin và steroid sinh dục.
• Quy luật sinh thái và nhiệt động học sinh học: Mối tương quan giữa môi trường thủy vực và chu kỳ sinh sản; quy luật tích lũy nhiệt lượng thành thục của cá nước ngọt qua phương trình $S = D(T - T_0)$ (với $S$ là tổng nhiệt thành thục, $D$ là số ngày, $T$ là nhiệt độ trung bình, $T_0$ là ngưỡng nhiệt độ không sinh học).
• Hóa sinh và cấu trúc noãn bào: Cơ chế tích lũy glycoprotein trong giai đoạn tạo noãn hoàng, hiện tượng phân cực tế bào trứng (> 80% tế bào trứng phân cực là chỉ tiêu xác định mức độ chín muồi) và cơ chế làm mỏng/vỡ màng follicule dưới tác động của noãn tố và enzyme phân giải.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật chuyên môn: Thao tác kiểm tra mức độ thành thục của cá bố mẹ bằng que thăm trứng; tính toán chính xác liều lượng kích thích tố; thao tác tiêm hormone tại gốc vây ngực hoặc xoang bụng; kỹ thuật vuốt trứng và lấy tinh sào; thao tác khử màng dính của trứng cá tra bằng hóa chất; vận hành hệ thống cấp thoát nước, tạo dòng chảy trong bể đẻ và bể ấp.
• Kỹ năng phân tích và chẩn đoán: Đo đạc, phân tích và điều chỉnh các thông số thủy lý hóa môi trường ao nuôi vỗ và ấp trứng (nhiệt độ $28-30^\circ\text{C}$, oxy hòa tan $\ge 3-4\text{ ppm}$, $\text{pH } 7,5-8,5$, kiểm soát nồng độ các hợp chất nitơ: $\text{N-NH}_3$ từ $0,029-0,033\text{ mg/L}$, $\text{N-NH}_4^+ \le 1\text{ mg/L}$, $\text{N-NO}_2^-$ từ $0,146-0,304\text{ mg/L}$); chẩn đoán và phân loại các kiểu dị hình ở phôi cá (dị hình vỏ, noãn hoàng, phôi vị, đốt cơ).
• Kỹ năng quản trị sản xuất: Xây dựng kế hoạch sản xuất con giống theo mùa vụ; tính toán mật độ nuôi vỗ cá bố mẹ ($3-5\text{ kg/m}^2$), định lượng khẩu phần thức ăn giàu đạm ($32-36%$ protein cho cá tra bố mẹ, $28-30%$ protein cho cá trê); lập phương án vận chuyển và chuyển giao con giống đạt tỷ lệ sống cao.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Cách tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Giáo trình áp dụng phương pháp đào tạo theo mô đun kỹ năng nghề nghiệp, kết hợp song song giữa bài giảng lý thuyết nguyên lý và thực hành thao tác tại xưởng/trại thực nghiệm. Tổng thời lượng thực hành, thảo luận và thí nghiệm chiếm 29/60 giờ (gần $50%$ khối lượng học tập), đặt trọng tâm vào việc trực tiếp thực hiện các công đoạn kỹ thuật trong chu trình sản xuất giống cá.
• Tổ chức bài tập và thực hành (Practical exercises):
  • Thực hành phân loại và kiểm tra tuyến sinh dục: Mổ khám và quan sát lát cắt mô học buồng trứng, buồng tinh dưới kính hiển vi quang học; phân biệt 6 giai đoạn phát triển của buồng trứng và tinh sào.
  • Thực hành kỹ thuật tiêm và thụ tinh: Pha chế HCG, LH-RHa và chiết xuất dịch não thùy cá; chia liều tiêm cho cá đực và cá cái theo tỷ lệ khối lượng cơ thể; thực hiện thao tác thụ tinh khô và thụ tinh ướt.
  • Thực hành ấp trứng và xử lý cá bột: Thiết lập lưu tốc dòng chảy trong bình weiss, xử lý nấm thủy mi trên màng trứng, theo dõi các giai đoạn phân cắt của phôi và xác định thời điểm chuyển đổi tính ăn của cá bột sang thức ăn ngoài.
• Phương pháp đánh giá (Assessment methods):
  • Đánh giá quá trình (Formative assessment): Kiểm tra định kỳ thông qua mức độ chuẩn xác của thao tác tiêm hormone, tỷ lệ thụ tinh và tỷ lệ nở của các mẻ trứng thực hành, cùng bài kiểm tra lý thuyết định kỳ 1 giờ.
  • Đánh giá tổng kết (Summative assessment): Kỳ thi kết thúc mô đun (thời lượng 1 giờ) tích hợp giữa kiểm tra lý thuyết tổng hợp và kiểm tra kỹ năng thao tác quy trình sản xuất giống trên một đối tượng cá cụ thể.
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Sinh viên chủ động đọc trước các tài liệu tham khảo chuyên ngành được chỉ định (Nguyễn Văn Kiểm, 2004; Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương, 1993); ghi chép nhật ký theo dõi các chỉ tiêu môi trường nước ao nuôi; tự rèn luyện kỹ năng quan sát tập tính bắt mồi và phản xạ bơi lội của cá bột dưới kính lúp cầm tay.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cập nhật quy trình công nghệ sinh sản nhân tạo cá tra: Giáo trình tích hợp các kết quả nghiên cứu khoa học thực nghiệm từ dự án hợp tác nghiên cứu giữa Khoa Thủy sản (Trường Đại học Cần Thơ), Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu Thủy sản An Giang (Agifish) và Tổ chức CIRAD (Cộng hòa Pháp) giai đoạn 1994–1998. Điều này giúp hệ thống hóa quy trình sinh sản nhân tạo cá tra từ khâu nuôi vỗ thành thục đến kỹ thuật khử dính trứng bằng Tanine và ấp nhân tạo, thay thế việc thu gom cá bột tự nhiên trên lưu vực sông Mekong.
• Cập nhật cơ chế dược lý kháng Dopamine: Phân tích ứng dụng hoạt chất Domperidone (hoặc Pimozide, tên thương mại Motilium) trong công nghệ kích thích sinh sản bằng LH-RHa/GnRHa. Giáo trình giải thích chi tiết cơ chế hóa sinh của Domperidone trong việc ức chế cạnh tranh với thụ thể Dopamine (yếu tố ức chế tiết GtH tự nhiên ở cá), giúp giải phóng kích dục tố nội sinh và nâng cao tỷ lệ rụng trứng.
• Chuẩn hóa số liệu kỹ thuật sinh học và thủy lý hóa: Bổ sung các thông số định lượng chính xác về giới hạn chịu đựng môi trường của các loài cá nước ngọt (chỉ số $\text{N-NH}_3$, $\text{N-NH}_4^+$, $\text{N-NO}_2^-$, $\text{H}_2\text{S}$, pH, oxy hòa tan), bảng thông số sức sinh sản tương đối (trứng/g cá cái) và thời gian phát triển phôi của các loài cá kinh tế theo ngưỡng nhiệt độ $28-29^\circ\text{C}$.
• Tính liên kết chặt chẽ với nghề nuôi thực tế: Cung cấp giải pháp xử lý thực tế các hiện tượng thoái hóa buồng trứng do dinh dưỡng hoặc nhiệt độ cao, giải pháp xử lý biến động màu nước ao nuôi vỗ, và kỹ thuật sản xuất con lai kinh tế (cá trê vàng lai giữa trê phi đực Clarias gariepinus và trê vàng cái Clarias macrocephalus).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên các hệ đào tạo: Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên hệ Cao đẳng và Trung cấp chuyên nghiệp thuộc nhóm ngành Nuôi trồng thủy sản, Bệnh học thủy sản và Quản lý nguồn lợi thủy sản.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học nền tảng bao gồm: Sinh học đại cương, Sinh lý động vật thủy sinh, Dinh dưỡng và thức ăn thủy sản, Hóa học môi trường nước hoặc Quản lý môi trường ao nuôi thủy sản.
• Giảng viên và cán bộ đào tạo: Giáo trình là căn cứ chuyên môn để giảng viên thiết kế đề cương bài giảng chi tiết, xây dựng kế hoạch giảng dạy lý thuyết (28 giờ) và biên soạn bảng kiểm kỹ năng (checklist) phục vụ 29 giờ thực hành tại trại giống thực nghiệm.
• Kỹ thuật viên và cán bộ khuyến ngư: Tài liệu có giá trị tham khảo kỹ thuật cho các kỹ thuật viên vận hành trại sản xuất giống cá nước ngọt, cán bộ quản lý thủy sản tại địa phương và người nuôi trồng thủy sản tại các tỉnh thuộc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuẩn hóa cho sinh viên trình độ Cao đẳng và Trung cấp ngành Nuôi trồng thủy sản; đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho giảng viên, kỹ thuật viên trại sản xuất giống và cán bộ kỹ thuật thủy sản.

2. Cần kiến thức nền nào để học môn này?

Người học cần nắm vững kiến thức về sinh thái học thủy sinh, sinh lý động vật thủy sản, hóa học môi trường nước ao nuôi và dinh dưỡng thức ăn thủy sản để tiếp thu tốt các quy trình điều hòa nội tiết và kiểm soát chất lượng nước.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác là gì?

Tài liệu phân loại quy trình sản xuất giống trực tiếp theo 3 nhóm đặc tính màng trứng (trứng dính, trứng nổi, trứng bán trôi nổi), cung cấp công thức toán học tính liều lượng kích thích tố theo chu vi vòng bụng ($Y = 0,125x + 1,75$) và cập nhật quy trình công nghệ chuẩn của các đối tượng cá nuôi chủ lực vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Người học cần đọc song song giữa phần lý thuyết sinh lý sinh sản và quy trình công nghệ; kết hợp quan sát thực tế chu kỳ phát triển của phôi cá dưới kính hiển vi, đối chiếu quy luật tổng nhiệt độ $S = D(T - T_0)$ với điều kiện khí hậu thực tế tại địa phương.

5. Có tài liệu bổ trợ nào được trích dẫn kèm theo?

Giáo trình trích dẫn và kế thừa nhiều tài liệu chuyên ngành:

• Nguyễn Văn Kiểm (2004), Giáo trình Kỹ thuật sản xuất giống và nuôi cá nước ngọt, NXB Nông nghiệp.
• Thành và Kiểm (2009), Sinh học sinh sản và kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt.
• Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương (1993), Định loại cá nước ngọt vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Trường Đại học Cần Thơ.
• Các công trình nghiên cứu của Philippe (1999), Dương Nhựt Long (2006) và các tác giả ngành thủy sản.

---

Kết luận

Giáo trình mô đun Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt (Mã: CNN404) do Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp ban hành cung cấp hệ thống dữ liệu học thuật và hướng dẫn kỹ thuật hoàn chỉnh về lĩnh vực giống thủy sản nước ngọt. Nội dung tài liệu bao quát từ giải phẫu mô học tuyến sinh dục, cơ chế tác động của hệ nội tiết và môi trường, đến quy trình kỹ thuật nuôi vỗ, kích thích sinh sản nhân tạo, ấp trứng, ương nuôi và vận chuyển cá sống. Lộ trình học tập được thiết kế khoa học, đi từ nền tảng lý thuyết sinh học đến thực hành công nghệ trên từng nhóm cá kinh tế của Đồng bằng sông Cửu Long. Người học nên kết hợp nghiên cứu giáo trình cùng các tài liệu tra cứu định loại và quy chuẩn kỹ thuật trại giống quốc gia để nâng cao năng lực chuyên môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI MH18-01 Giới thiệu: Sinh sản là đặc trưng cơ bản của sinh vật (cá) nhằm tạo ra thế hệ mới duy trì và phát triển nòi giống, là hoạt động sống thể hiện cao nhất sự thích nghi với điều kiện sống của loài. Mục tiêu: + Kiến thức: Trình bày được đặc điểm thành thục sinh dục của cá, các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục và thang bậc phân chia các giai đoạn thành thục của tuyến sinh dục đực cái. + Kỹ năng: Nhận biết được cấu tạo và các giai đoạn phát triển của tế bào sinh dục. + Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Đam mê công việc, có đạo đức nghề nghiệp, tác phong công nghiệp và ý thức tổ chức kỷ luật tốt trong quá trình làm việc.

Đặc điểm thành thục sinh dục của cá 1.1 Tuổi thành thục và trọng lượng thành thục của cá Theo Thành và Kiểm (2009), tuổi thành thục của các loài cá được định nghĩa là thời gian sớm nhất mà cá có thể tạo ra những sản phẩm sinh dục (trứng ở cá cái và tinh trùng ở cá đực) để sinh sản và tạo ra cá con. Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá được tính kể từ lúc cá nở đến khi cá tạo sản phẩm sinh dục lần đầu trong đời. Tuổi thành thục sẽ khác nhau tùy theo loài, vùng địa lý cá phân bố và các yếu tố thức ăn và các yếu tố môi trường của điều kiện sống. Thậm chí, ở những điều kiện địa lí khác biệt trong một vùng địa lí nhỏ cũng dẫn đến sự khác bệt về tuổi thành thục của cá (Bảng 1.1) Khối lượng thành thục là khối lượng của cá trong quá trình sinh trưởng và phát triển mà ở đó, cá bắt đầu thành thục sinh dục.

Khối lượng thành thục lần đầu của cá cũng biến động rất lớn. Cá có thể thành thục sinh dục và sinh sản lần đầu khi khối lượng cá nhỏ hơn rất nhiều so với khối lượng thành thục bình quân của loài (Kiểm, 2004). Ví dụ: Khối lượng thành thục của cá mè trắng Việt Nam là 2 kg tương ứng với 24 tháng tuổi, nhưng cũng có thể gặp những cá thể thành thục khi khối lượng chỉ đạt 0,3−0,4 kg. 1 Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Đồng bằng Sông Cửu Đồng bằng Sông Loài cá Long Hồng Tra 35-40 - Lóc đồng 9-10 10-12 Lóc bông 20-22 - Trôi Ấn Độ 15-16 16-18 Chép 8-9 9-10 Mè trắng 20-22 24-26 Mè hoa 20-22 24-26 Trắm cỏ 20-22 24-26 Sặc rằn 8-9 - Rô đồng 8-9 9-10 Mè vinh, he 8-9 - vàng Trê vàng 8-9 10-11 Bống tượng 8-10 - Bảng 1.

1 Tuổi thành thục của một số loài cá nuôi của Việt Nam Theo Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá sẽ thay đổi đáng kể thay đổi khi môi trường sống của cá thay đổi. Cá sống ở vĩ độ cao, nhiệt độ thấp thì có tuổi thành thục lần đầu cao hơn so với cá cùng loài nhưng sống ở vĩ độ thấp có nhiệt độ cao Ví dụ: Cá chép sống ở Amur (thuộc liên Xô cũ) sau 4 năm tuổi mới thành thục và khối lượng tương ứng 2,5−3,5 kg/con. Tuy nhiên, ở Việt Nam, cá chép thành thục khi được 12 tháng tuổi, cá biệt cá 8−9 tháng tuổi đã thành thục với khối lượng 0,3−0,5 kg/con. Chế độ dinh dưỡng cũng có ảnh hưởng rất lớn tới sự thành thục của cá.

Những nơi có đủ dinh dưỡng cá thành thục nhanh hơn, khối lượng cá lớn hơn và hệ số thành thục cao hơn (Kiểm, 2004). Vì vậy, khi cá đến tuổi thành thục, để cá phát triển tốt sản phẩm sinh dục, cần cho cá ăn đầy đủ dinh dưỡng, nhất là thành phần đạm. Trong khi đó, trong nuôi thương phẩm một số loài cá có tuổi thành thục sớm, cần giảm hàm lượng protein để cá không mang trứng vì một khi tuyến sinh dục cá phát triển (nhất là cá cái), cá sẽ chậm lớn. Từ những vấn đề nêu trên 2 cho thấy, tuổi thành thục và khối lượng thành thục lần đầu của cá không có mối tương quan rõ rệt và phụ thuộc nhiều vào điều kiện sống (Kiểm, 2004).

Sự thành thục của cá mang tính chất chu kỳ Theo Thành và Kiểm (2009), sự thay đổi các yếu tố môi trường trong năm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự thành thục và mùa vụ sinh sản của cá. Tùy loài, cá có thể sinh sản một lần hoặc nhiều lần trong năm. Trong tự nhiê, cá sẽ sinh sản vào những thời điểm có lợi nhất về môi trường (thức ăn, oxy, nhiệt độ, dòng chảy, môi trường sống,…) cho sự tồn tại sinh trưởng và phát triển của phôi và cá con một khi chúng nở ra. Quá trình phát triển của tế bào sinh dục theo một trình tự nhất định và lặp lại nhiều lần trong chu kỳ sống.

Quy luật thành thục sinh dục của các loài cá giống nhau, chúng chỉ khác nhau ở thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục và quá trình này chịu tác động của nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài (Kiểm, 2004). Ở nước ta, cá ở miền Bắc thường sinh sản tập trung vào tháng cuối tháng 3 đến cuối tháng 4 trong khi cá ở miền Nam có xu hướng sinh sản vào đầu mùa mưa, khoảng tháng 5 dương lịch (Thành và Kiểm, 2009). Theo Kiểm (2004), những loài cá sinh sản một lần trong năm, ngoài tự nhiên thường có thời gian hoàn thành chu kỳ thành thục dài hơn so với các loài cá sinh sản nhiều lần trong năm. Đối với cá sinh sản nhiều lần trong năm, cá thương sinh sản nhiều (cả về sức sinh sản và số lượng cá thể tham gia sinh sản) vào mùa chính và sẽ sinh sản ít hơn vào các mùa khác trong năm: cá chép, rô phi, cá lóc (Kiểm và Thành, 2009).

Sau khi cá sinh sản xong, tuyến sinh dục trải qua quá trình thoái hóa và tái hấp thu và tuyến sinh dục sẽ trở về giai đoạn II hay III tùy loài (Kiểm, 2004). Những loài cá đẻ nhiều lần trong năm thì sau khi hoàn thành quá trình thoái hóa, tuyến sinh dục trở về giai đoạn III trong khi tuyến sinh dục trở về giai đoạn II đối với cá đẻ một lần trong năm. Thời gian để cá hoàn thành sự thoái hóa và tái hấp thu sản phẩm sinh dục thường tương đương với thời gian tạo trứng và thời gian này cũng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là nhiệt độ và sự đồng đều của tế bào trứng. Nếu sau khi cá đẻ xong, gặp nhiệt độ thấp, thời gian thoái hóa, tái hấp thu kéo dài và ngược lại (Kiểm, 2004).

Tuy nhiên, ở điều kiện cụ thể trong các ao nuôi vỗ thì thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục của cá có thể thay đổi. Một trong những nguyên nhân có tác dụng làm cá thay đổi chu kỳ sinh sản đó là vấn đề dinh dưỡng (Kiểm, 2004). Trong các nhóm loài động vật có xương sống, cá là nhóm có sức sinh sản cao nhất (Thành và Kiểm, 2009). Nguyên nhân có thể là do đặc tính tiến hóa thích 3 nghi của các loài cá để bù vào lượng trứng không được thụ tinh (thường thấp trong môi trường tự nhiên) và khả năng sống của phôi và cá bột cũng không cao (Thành và Kiểm, 2009).

Sức sinh sản sẽ biến động khác nhau tùy theo loài. Cá đẻ trứng kích thước lớn và có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản thấp trong khi những loài đẻ trứng nhỏ không có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản cao hơn (Thành và Kiểm, 2009). 2 Một số chỉ tiêu sinh sản của một số loài cá ở Đồng bằng sông Cửu Long Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Loài cá Đường kính trứng Sức sinh sản Tập tính bảo vệ (mm) (trứng/g cá cái) trứng Mè trắng 1,1-1,2 100-150 Không Mè hoa 1,2-1,3 100-150 Không Trắm cỏ 1,1-1,2 100-150 Không Trôi trắng 0.9-1,0 400-500 Không Trôi đen 0,8-0,9 400-500 Không Chép 1,1-1,2 100-150 Không Mè vinh 0,2-0,3 800-1000 Không Tra 0,9-1,0 40-50 Không Cá lóc 1,1-1,2 40-50 Có Cá trê 1,2-1,3 40-50 Không Tai tượng 2,0-3,0 2-3 Có Bống tượng 0,2-0,3 500-600 Có Sặc rằn 0,2-0,3 200-300 Không Rô đồng 0,2-0,3 200-300 Không Cá hường 0,2-0,3 200-300 Không 4 Nàng hai 3,0-4,0 0,4-0,5 Có 2. Sự phát triển tuyến sinh dục của cá cái Mayen đã chia sự phát triển của tế bào trứng ra một số giai đoạn sau (trích dẫn bởi Kiểm, 2004): thời kỳ phân cắt, thời kỳ sinh trưởng và thời kỳ thành thục và rụng trứng.

Thời kỳ phân cắt (sinh sản) Các noãn nguyên bào nguyên thủy trải qua một số lần phân chia cho nhiều noãn nguyên bào mới có số lượng nhiễm sắc thể 2n. Noãn nguyên bào còn là nguồn bổ sung tế bào sinh dục cho các chu kỳ sau. Thời kỳ sinh trưởng Ở thời kỳ này, quá trình phân chia tạm thời ngừng lại và các tế bào lớn lên về kích thước. Có thể chia thời kỳ này thành 2 giai đoạn nhỏ: 2.

Thời kỳ sinh trưởng nhỏ Thực chất của thời kỳ này là sự lớn lên của tế bào, hạch nhân tăng về kích thước, lượng tế bào chất tăng dần. Dựa vào sự phát triển của thời kỳ này có thể chia ra: Sơ kỳ: Màng tế bào rất mỏng, tế bào chất ở dạng hạt nhỏ, nhân tế bào hình trứng lớn, trong đó có 6−8 hạch nhỏ. Nhiễm sắc thể ở dạng hạt. Đường kính tế bào trứng khoảng 24−70 µm.

Những tế bào như vậy thuộc giai đoạn I. Thời kỳ một lớp follicule: Ngoài màng tế bào phát sinh một lớp follicule, nhiễm sắc thể ở dạng phân tán, trong tế bào trứng có 8−10 hạch nhân, Tế bào chất từ dạng hạt chuyển sang dạng lưới. Đường kính tế bào trứng 180−240 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn II.

Thời kỳ sinh trưởng lớn Đặc trưng của thời kỳ này là quá trình tích lũy vật chất dinh dưỡng trong trứng xảy ra rất mạnh và cũng được chia ra hai thời kỳ nhỏ: Bắt đầu tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng có thể tích lũy từ trong ra ngoài hay từ ngoài vào trong, nhân tế bào hình trứng và nằm ở trung tâm của tế bào trứng, tế bào chất dạng sợi. Giữa noãn bào và lớp follicule hình thành lớp vân phóng xạ, đường kính tế bào trứng khoảng 500−800 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn III. 5 Kết thúc tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng chứa đầy trong tế bào trứng, nhân hình trứng hoặc không có hình dạng nhất định.

Kích thước tế bào trứng cực đại và tùy theo loài (1−1,6mm), tế bào trứng tròn, căng và rời. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn IV.