Chương 1: Sở thích và lợi ích 1.2 Giả định các yếu tố khác giữ nguyên Bởi vì lợi ích phản ánh mức độ thỏa mãn chung, nên một thước đo như vậy rõ ràng sẽ phải chịu tác động của một loạt các nhân tố. Mức lợi ích của một người chịu tác động không chỉ của mức tiêu dùng hàng hóa vật chất thông thường mà còn ảnh hưởng bởi thái độ tâm lý, áp lực của nhóm tương đồng, kinh nghiệm bản thân, và môi trường văn hóa nói chung. Mặc dù các nhà kinh tế có một sự quan tâm chung tới việc xem xét những yếu tố ảnh hưởng này, tuy nhiên việc thu hẹp trọng tâm thông thường là cần thiết. Một đặc điếm chung là chúng ta sẽ dành sự quan tâm tuyệt đối tới những lựa chọn mà có thế định lượng được (thí dụsố lượng thực phẩm có thể mua được, số giờ làm việc mỗi tuần, hay số phiếu ùng hộ cho các cách thức đánh thuế khác nhau) trong khi giữ nguyên các yếu tố còn lại mà cũng có ảnh hưởng tới hành vi.
Giả định cố định các yếu tố khác được đưa ra trong tất cả các phân tích kinh tế về lựa chọn tối đa hóa lợi ích để giúp cho việc phân tích lựa chọn có thế kiếm soát được trong một khung phân tích đã được đơn giản hóa. Tất nhiên, cái gì giữ nguyên và cái gì cho phép thay đối sẽ tùy thuộc vào câu hỏi cụ thế được xem xét.3 Hàm lọi ích Trong lý thuyêt hiện đại, một hàm lợi ích đơn thuân là một công cụ thuận tiện đê tóm tắt chính xác cùng một thông tin về những ưa thích của người tiêu dùng như một quan hệ ưa thích. Trong một số trường hợp, làm việc trực tiếp với quan hệ ưa thích và các tập hợp liên quan của nó thì dễ hon. Trong các trường hợp khác, đặc biệt khi ta muốn sử dụng các phương pháp tính, làm việc với những ưa thích được biểu thị bởi một hàm lợi ích thì dễ hơn.
Trong lý thuyết hiện đại, quan hệ ưa thích được coi là sự mô tả đặc trưng nguyên thủy, căn bản nhất của những ưa thích. Hàm lợi ích chỉ “biểu diễn”, hay tóm tắt, thông tin mang trong quan hệ ưa thích. Chúng ta xem xét một bài toán của cá nhân, tại một thời điểm cụ thể, anh ta phải lựa chọn trong số n hàng hóa tiêu dùng Xi, X2,. Giả định rằng xếp hạng của cá nhân cho các hàng hóa này có thể được biểu thị bằng một hàm lợi ích có dạng như sau: Lợi ích = u(xi, X2,., xn, các yếu tố khác) (1.1) Trong đó X là số lượng hàng hóa được lựa chọn tiêu dùng, còn khái niệm “các yếu tố khác” được dùng để nhắc người đọc rằng nhiều khía cạnh về lợi ích cá nhân đã được giữ cố định trong phân tích này.
Chúng ta không chỉ giữ cố định “thị hiếu” mà còn phải giữ cố định các yếu tố định lượng được khác như mức tiêu dùng của người này trong kỳ tương lai, số giờ làm việc (điều này gắn với việc cố định thu nhập), và phần thu nhập dành cho tiết kiệm. Tất cả các khía cạnh định lượng được này có thế (và sẽ) được tìm hiếu tùy theo những vấn đề cụ thể. Nhưng trong những bài toán chung nhất trong lý thuyết về lựa chọn, chúng được giữ cố định. Chúng ta có thể viết lại phương trình 1.1 như sau: Lợi ích = u(xi, X2,.2) 4 Kinh tê vi mô 2 Hoặc nếu chỉ có hai hàng hóa được xem xét thì Lợi ích = u(xi, X2) (1.2’) Trong đó rõ ràng là mọi thứ khác được giữ nguyên (tức là nằm ngoài phạm vi phân tích) ngoại trừ hàng hóa đang được thế hiện trong hàm lợi ích.
Ta có một giả định về các yếu tố khác giữ nguyên trong suốt quá trình phân tích.4 Các đối số trong hàm lợi ích Khái niệm hàm lợi ích do vậy sẽ được sử dụng để chỉ ra một người sẽ sắp xếp các đối số khác nhau về hàm như thế nào. Trong hầu hết các trường hợp, hàm lợi ích (phưong trình 1.2) sẽ được dùng để thể hiện một người sắp xếp các giỏ hàng nhất định tại một thời điếm cụ thể như thế nào. Đôi khi, sẽ hữu ích hơn khi chúng ta sử dụng các đối số khác trong hàm lợi ích, và sẽ là tốt nhất nếu chúng ta làm rõ các quy ước ngay từ đầu. Thí dụ, sẽ hữu ích hon khi nói về mức độ lợi ích mà một người nhận được từ thu nhập thực (y).
Do vậy, chúng ta sẽ sử dụng ký hiệu: Lợiích = u(y) (1.3) Trừ phi một người thuộc dạng hà tiện, nếu không thì thu nhập bản thân nó không mang lại lợi ích trực tiếp. Nó chỉ mang lại lợi ích khi thu nhập dùng để mua hàng hóa tiêu dùng. Vì lý do này, phương trình (1.3) có hàm ý rằng lợi ích từ thu nhập thực chất là lợi ích có được từ việc chi tiêu phần thu nhập theo một cách nào đó đê đạt được mức lợi ích cao nhất có thể. Hai biến số khác của hàm lợi ích sẽ được dùng ở các chương sau.
Chúng ta sẽ quan tâm tới lựa chọn làm việc-nghỉ ngơi của mỗi cá nhân, và do vậy sẽ phải xem xét sự hiện diện của biến thời gian nghỉ ngơi trong hàm lợi ích. Một hàm có dạng Lợi ích = u(C, H) (1.4) sẽ được sử dụng. Ớ đây, c ký hiệu cho tiêu dùng còn H ký hiệu cho số giờ nghỉ ngơi.Chúng ta cũng quan tâm tới quyết định tiêu dùng của cá nhân qua các thời kỳ khác nhau. Chúng ta có hàm lợi ích tiêu dùng Lợi ích = U(C1, c2) (1.5) trong đó C1 là tiêu dùng kỳ hiện tại còn C2 là tiêu dùng kỳ kế tiếp.
Bằng việc thay đối các biến số trong hàm lợi ích, chúng ta có thể tập trung vào những khía cạnh cụ thể trong quyết định của mỗi cá nhân trong khung phân tích giản đơn. Tóm lại, ta bắt đầu phân tích hành vi cá nhân với các định nghĩa sau: Định nghĩa: Hàm lọi ích 5 Chương 1: Sở thích và lợi ích Sở thích của mỗi cá nhân được giả định biểu thị bằng một hàm lợi ích có dạng u(xi,x2,., xn là số lượng mỗi hàng hóa trong số n hàng hóa có thể được tiêu dùng trong thời kỳ. Hàm này là chỉ duy nhất đảm bảo nguyên tắc duy trì thứ tự. Nhiều hàng hóa thì tốt hơn Phân gạch chéo biêu thị các kêt hợp của Xj và X2 mà được ưa thỉch hơn x*7, x*2- Neu cảc yếu tố khác giữ nguyên, cá nhân thích tiêu dùng nhiều hàng hóa hơn.
Những kết hợp ứng với dấu hỏi ỉà những thay đối trong phủc ỉợỉ nhưng chưa xác định tốt hon hay kém hơn vì một hàng hóa nhiều hon nhưng một hàng hóa ít hon.5 Tính bất biến của hàm lợi ích Giả sử rằng u(x) là một hàm lợi ích biếu diên sự ưa thích của người tiêu dùng. Neu Z(t) là một hàm tăng chật bất kỳ của một biến, thì hàm hợp, Z(u(x)), được gọi là một biến đôi đơn điệu dương của u(x), cũng là một hàm lợi ích biêu diên sự ưa thích đó 1.6 Hàng hóa kinh tế Theo cách biểu diễn này, X được xem là hàng hóa, chúng ta giả định rằng được tiêu dùng nhiều hàng hóa X, trong một thời kỳ sẽ được ưa thích hơn so với việc tiêu dùng ít hàng hóa X hơn. Chúng ta giả định rằng điều này đúng với mọi hàng hóa, dù đó là tiêu dùng giản đơn một hàng hóa như bánh ngọt hay một tố hợp phức tạp hơn như thu nhập hay thời gian nghỉ ngơi. Chúng ta biếu diễn trên Hình 1.1 cho hàm lợi ích với hai hàng hóa.
Ớ đó, tất cả các cập tiêu dùng trong miền tô đậm sẽ được ưa thích hơn so với giỏ hàng X1*, 6 Kinh tê vi mô 2 X2* bởi vì chúng mang lại nhiều hơn ít nhất một hàng hóa.4 Theo cách định nghĩa về hàng hóa như trên, khi đó giỏ hàng trong phần tô đậm sẽ được xếp hạng cao hơn giỏ hàng X1*, X2*. Tương tự, giỏ hàng trong miền được đánh dấu bằng chữ “Kém hơn” rõ ràng là không bằng giỏ hàng X1*, X2* vì chúng có ít nhất một hàng hóa ít hơn và không có hàng hóa nào nhiều hơn. Các giỏ hàng trong hai miền còn lại là rất khó để so sánh với Xi*, X2* bởi vì chúng nhiều hơn một hàng hóa và ít hơn hàng hóa còn lại. Như chúng ta sẽ thấy, vận động vào trong các miền này gắn với sự đánh đổi hai hàng hóa.4 TRAO ĐÔI VÀ THAY THÉ Hầu hết các hoạt động kinh tế gắn với việc trao đối tự nguyện giữa các cá nhân.
Khi ai đó mua hàng, thí dụ một ố bánh mỳ, người đó sẽ tự nguyện từ bở một thứ gì khác (tiền chẳng hạn) để đổi lấy một thứ khác (bánh mỳ) mà có giá trị lớn hơn đối với họ. Để tìm hiếu dạng giao dịch tự nguyện, chúng ta cần xây dựng một khuôn khố chính thức đế làm sáng tỏ các giao dịch trong khung cảnh hàm lợi ích. Ta xem xét một tình huống giả thuyết, ở đó chúng ta tập trung quan tâm tới tiêu dùng của một người dành cho hai hàng hóa - thí dụ bánh ngọt (gọi là hàng hóa X2) và đồ uống nhẹ (gọi là hàng hóa X1). Người này có ý định tiêu dùng một lượng nhất định cho mỗi hàng hóa trong một thời kỳ nhất định.
Giả sử chúng ta hỏi người này sẵn sàng từ bỏ bao nhiêu bánh ngọt để đổi lấy một lon đồ uống nhẹ. Câu trả lời sẽ rất có thế phụ thuộc vào giỏ hàng hiện thời của người tiêu dùng này. Thí dụ, nếu người đó có một ít bánh ngọt và chưa có đồ uống nhẹ, khi đó người này có thế sẵn sàng đánh đối một ít bánh lấy đồ uống. Ngược lại, nếu người này đang có rất nhiều đồ uống và chỉ duy nhất một cái bánh ngọt, có thể người đó sẽ rất lưỡng lự khi trao đổi với bánh.
Đặc điểm này được các nhà kinh tế gọi là giả định về tỷ lệ thay thế biên giảm dần (của một hàng hóa cho hàng hóa khác). Nó dựa trên quan điểm là mọi người thích một sự cân bằng nhất định trong giỏ hàng tiêu dùng mà họ lựa chọn. Đê bàn luận một cách chặt chẽ về nguyên lý tỷ lệ thay thế biên giảm dần, cách dễ nhất là xây dựng khái niệm đường bàng quan.2, đường U] biểu thị cho các kết họp khác nhau của X và z mà một người cảm thấy tốt như nhau (nhớ rằng tất cả các biến số khác trong hàm lợi ích được giữ cố định). Cá nhân này khi tiêu dùng sẽ cảm thấy tốt như nhau dù là kết hợp X1, Z1 hay X2, Z2.
