chương 1 chúng ta bắt đầu xem xét một số định nghĩa của kinh tế học và tìm hiểu mối liên hệ giữa chúng với các phương pháp luận trong phân tích kinh tế. Thuật ngữ kinh tế học (economy) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp oikonomos có nghĩa là “người quản gia” hay là“quy tắc quản lý gia đình”. Ngữ nghĩa này có vẻ kỳ lạ. nhưng thực ra, các hộ gia đình và nền kinh tế đều có rất nhiều điểm tương đồng với nhau.
Trong tiếng Việt,thuật ngữ"kinh tế học" là một từ Hán -Việt, rút gọn từ cụm từ "kinh bang tế thế"(nghĩa là:trị nước,giúp đời) và từ "học" có nghĩa là "tiếp thu tri thức" thường được đi kèm sau tên các ngành khoa học (như "ngôn ngữ học","toán học").Cùng với sự phát triển xã hội và nhận thức của con người, nội dung của khái niệm kinh tế đã không ngừng được mở rộng. Kinh tế được xem là một lĩnh vực hoạt động của xã hội loài người trong việc tạo ra giá trị đồng thời với sự tác động của con người vào thiên nhiên nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người và xã hội. Một hộ gia đình phải luôn đối mặt với nhiều quyết định,nó phải quyết định các thành viên của mình phải làm những việc gì và mỗi thành viên nhận lại được những gì? Tóm lại các hộ gia đình phải phân bổ nguồn tài nguyên (nguồn lực) khan hiếm của mình cho các 19 thành viên khác nhau trong gia đình tùy theo khả năng, nỗ lực và mong muốn của từng thành viên. Giống như một hộ gia đình, xã hội cũng phải đối mặt với nhiều quyết định khác nhau.Một xã hội cần phải quyết định: Cần phải làm những công việc gì,và ai sẽ làm công việc đó.Xã hội cần phải có một số người sản xuất lương thực thực phẩm cho xã hội, một số người khác sản xuất quần áo và một số khác thiết kế các máy móc.
Một khi xã hội đã phân bổ được con người cũng như đất đai, nhà xưởng, máy móc vào những ngành nghề khác nhau, thì xã hội cũng phải phân bổ sản lượng hàng hóa và dịch vụ mà nó sản xuất ra.Việc quản lý nguồn tài nguyên (nguồn lực) của xã hội có ý nghĩa quan trọng vì nguồn tài nguyên luôn khan hiếm. Khan hiếm có nghĩa là các nguồn tài nguyên của xã hội hạn chế và không thể sản xuất tất cả mọi hàng hóa và dịch vụ mà tất cả mọi người đều mong muốn. Giống như một hộ gia đình, nguồn tài nguyên không thể đáp ứng được mọi mong muốn của tất cả mọi thành viên của mình, xã hội cũng không thể nào làm cho mỗi cá nhân trong xã hội có một mức sống cao nhất như họ khao khát. Kinh tế học là sự nghiên cứu Kinh tế học là môn khoa học xã hội nghiên cứu xem xã hội quyết định các vấn cách thức xã hội quản lý các nguồn tài nguyên khan đề sản xuất cái gì,sản xuất như hiếm.
Ở hầu hết các xã hội, nguồn tài nguyên được thế nào và sản xuất cho ai. phân bổ thông qua sự tương tác qua lại giữa hàng triệu hộ gia đình và doanh nghiệp.Do đó, các nhà kinh tế phải nghiên cứu vấn đề con người ra quyết định như thế nào.Họ làm việc bao lâu, mua cái gì, tiết kiệm bao nhiêu và đầu tư khoản tiết kiệm ấy ra sao.Các nhà kinh tế cũng nghiên cứu xem con người tương tác với nhau như thế nào. Cuối cùng, nhà kinh tế phân tích các lực lượng và xu thế tác động đến nền kinh tế với tư cách một chủ thể, bao gồm sự tăng trưởng thu nhập bình quân, tỉ lệ thất nghiệp và tốc độ lạm phát. Như vậy,dù sản xuất,tiêu dùng, tiết kiệm,đầu tư,mua quà tặng hay đi du lịch.thì mỗi hành vi của con người hiện đại đều ngầm chứa đựng một hành vi kinh tế,vì vậy,thật khó có thể đưa ra một định nghĩa kinh tế học vừa đơn giản mà lại vừa bao quát hết mọi vấn đề.
Mặc dù, những tranh luận về sản xuất và phân phối đã trải qua một quá trình lịch sử lâu dài, nhưng kinh tế học mới được xem như là một khoa học độc lập chính thức được xác định từ năm 1776 ,là thời điểm xuất bản cuốn sách "Bàn về bản chất và nguồn gốc của cải của các dân tộc"(An inquiry in to the nature and causes of the weath of Nationans) của nhà kinh tế học Adam Smith. Smith dùng thuật ngữ "kinh tế 20 chính trị" để gọi tên môn khoa học này, nhưng dần dần, thuật ngữ này đã được thay thế bằng thuật ngữ "kinh tế học" từ năm 1870. Adam Smith cho rằng "sự giàu có" chỉ xuất hiện từ khi con người có thể sản xuất ra của cải nhiều hơn với nguồn lực lao động và tài nguyên sẵn có.Như vậy,theo A. Smith, định nghĩa về kinh tế cũng có nghĩa là định nghĩa về sự giàu có.
John Stuart Mill (1900) định nghĩa kinh tế học là “khoa học ứng dụng của sản xuất và phân phối của cải”.Định nghĩa này đã được đưa vào từ điển tiếng Anh rút gọn Oxford mặc dù nó không đề cập đến vai trò quan trọng của tiêu dùng.Mill xác định của cải là toàn bộ những vật chất có ích. Định nghĩa kinh tế học hiện đại được xem là bao quát nhất do Lionel Robbins (1940) đưa ra.Ông định nghĩa: Kinh tế học là“Khoa học nghiên cứu hành vi con người cũng như mối quan hệ giữa nhu cầu và nguồn lực khan hiếm, trong đó có giải pháp chọn lựa cách sử dụng”.Theo ông, sự khan hiếm nguồn tài nguyên có nghĩa là tài nguyên không đủ để thỏa mãn tất cả mọi ước muốn và nhu cầu của mọi người.Nếu như không có sự khan hiếm tài nguyên và các cách thức sử dụng tài nguyên thay thế nhau thì sẽ không có vấn đề kinh tế nào cả. Do đó, ngày nay kinh tế học đã trở thành môn khoa học của sự lựa chọn, sự lựa chọn đó bị ảnh hưởng bởi các động lực khuyến khích và các nguồn tài nguyên. Lawson (2003) cho rằng, các định nghĩa mang tính lịch sử đã nêu trên đủ để xác định tất cả các nét cơ bản nổi bật của kinh tế học.Những định nghĩa này vừa có tính trừu tượng,lại vừa mang tính tổng quát,chúng có nhiều điểm tương đồng nhưng cũng có nhiều điểm tương khắc nhau.Chẳng hạn, Mill nhấn mạnh đến mối liên hệ giữa hoạt động của cá nhân và xã hội, nhất là thông qua sản xuất và phân phối của cải vật chất nhằm tạo ra sự phồn vinh.
Có một số hệ quả mà của cải có liên quan đến vật chất hữu hình có thể đo đếm và được trao đổi trên thị trường, nhưng cũng có những của cải liên quan tới vật thể vô hình hay còn gọi là phi vật thể. Các vấn đề cơ bản của kinh tế học Trong cuộc sống hàng ngày,tất cả mọi nhóm người trong xã hội đều phải giải quyết ba vấn đề cơ bản như sau:Sản xuất hàng hóa,dịch vụ gì?sản xuất như thế nào? và sản xuất cho ai? Hàng hóa là tất cả các sản phẩm từ sắt thép,ô tô cho tới cây kim sợi chỉ. Dịch vụ là những hoạt động như ca nhạc,thi đấu thể thao,làm đẹp.được tiêu dùng hay thưởng thức khi chúng được tạo ra. Vấn đề sản xuất cái gì,sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai hầu như không được giải quyết sẵn.Phần lớn sản lượng là dịch vụ Vào đầu thế kỷ 21,tổng sản phẩm quốc dân ở các nước phát triển đã có nhiều sự thay đổi.Nông nghiệp chỉ chiếm tỷ lệ 1%,công nghiệp chiếm dưới 30%.Phần còn lại trong tổng sản phẩm là dịch vụ ,bao gồm:Ngân hàng,vận tải,giải trí,du lịch,viễn thông và dịch vụ công cộng (an ninh-quốc phòng,y tế,giáo dục).
Dịch vụ là thành phần phát tiển nhanh nhất trong tổng sản phẩm và kim ngạch xuất khẩu. % tổng sản Anh quốc Hoa kỳ Pháp Nhật bản phẩm quốc dân Nông nghiệp 1% 2% 3% 2% Công nghiệp 27% 25% 26% 33% Dịch vụ 72% 73% 71% 65% Nguồn:World Bank,World Development Report Bằng việc nhấn mạnh tới vai trò xã hội,cho nên định nghĩa kinh tế học được đặt vào vị trí các môn khoa học xã hội là các môn khoa học chuyên nghiên cứu và giải thích hành vi của con người.Kinh tế học nghiên cứu hành vi trong sản xuất,phân phối và tiêu dùng hàng hóa ,dịch vụ.Vấn đề cốt lõi của kinh tế học đối với xã hội là làm thế nào để dung hòa được mâu thuẫn giữa mong muốn vô hạn của con người đối với hàng hóa,dịch vụ với sự khan hiếm của các nguồn tài nguyên để sản xuất ra hàng hóa,và dịch vụ.Đối với việc giải quyết các vấn đề sản xuất cái gì,sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai,thì kinh tế học sẽ giải thích cách phân bổ nguồn tài nguyên khan hiếm cho các mục đích sử dụng khác nhau.Kinh tế học phát triển các lý thuyết về hành vi con người và kiểm chứng chúng với thực tế.Như vậy,Kinh tế học là môn khoa học nghiên cứu xem xã hội quyết định các vấn đề sản xuất cái gì,sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai. Các vấn đề kinh tế Để hiểu được kinh tế học là gì thông qua các khái niệm,chúng ta cùng xem xét việc xã hội phân bổ các nguồn tài nguyên khan hiếm cho các mục đích khác nhau như thế nào thông qua ví dụ sau đây.Qua các ví dụ này chúng ta sẽ thấy được tầm quan trọng của vấn đề sản xuất cái gì,sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai? 1.Ví dụ cú sốc giá dầu mỏ Dầu mỏ là một tài nguyên khan hiếm,và là đầu vào của rất nhiều ngành sản xuất khác nhau.Giá dầu mỏ cao làm cho người tiêu dùng sử dụng ít dầu hơn,và làm cho các nước không phải là thành viên của hiệp hội OPEC sẽ tăng cường sản xuất và bán được lượng dầu nhiều hơn.Như vậy,phản ứng này được chi phối bởi giá cả và đó cũng là một phần trong phương thức mà nhiều xã hội xác định sản xuất cái gì,sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai? 22 Đầu tiên chúng ta xem xét vấn đề hàng hóa được sản xuất như thế nào? Khi giá dầu cao các nhà máy sẽ cắt giảm việc sử dụng các sản phẩm phụ thuộc vào dầu của mình.Giá dầu cao sẽ làm cho nền kinh tế sản xuất theo xu hướng sử dụng ít dầu hơn. -Vấn đề thứ hai là vấn đề sản xuất cái gì?Khi giá xăng dầu cao thì người tiêu dùng sẽ sử dụng các loại ô tô nhỏ và tiêu hao ít xăng dầu hơn,hay đi làm bằng xe bus.Người tiêu dùng giảm tiêu thụ các sản phẩm có liên quan tới dầu mỏ và mua các sản phẩm thay thế.