Giáo trình môn Hình thái và phân loại tôm cá - Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp (2018)

Giáo trình nghiên cứu hình thái và phân loại tôm cá nghề phòng và chữa bệnh thuỷ sản cao đẳng, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên .

• Tác giả: Lê Thị Mai Anh
• Trường học: Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Hình Thái Và Phân Loại Tôm Cá
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: HÌNH THÁI CẤU TẠO CƠ THỂ CÁ
• 1.1. Hình dạng và cơ quan bên ngoài cơ thể cá
• 1.1.1. Các cơ quan bên ngoài cơ thể cá
• 1.2. Các hệ cơ quan bên trong cơ thể cá
• 1.2.1. Hệ hô hấp
• 1.2.2. Hệ tuần hoàn – thần kinh
• 1.2.3. Hệ niệu sinh dục cá
• 1.3. Xác định các nhóm hình dạng, các cơ quan bên ngoài của cá
• 1.4. Quan sát hệ hô hấp, hệ niệu sinh dục của cá
• 1.5. Mô tả hệ tiêu hóa của các nhóm cá có tính ăn khác nhau
• 2. CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG PHÂN LOẠI CÁ
• 2.1. Đặc điểm dùng trong phân loại cá
• 2.1.1. Hệ thống phân loại
• 2.1.2. Những đặc điểm thường dùng trong phân loại
• 2.2. Mô tả định loại một số giống loài cá thường gặp
• 2.2.1. Khóa phân loại một số bộ cá
• 2.2.2. Mô tả định loại một số giống loài cá
• 3. CHƯƠNG 3: HÌNH THÁI CẤU TẠO CƠ THỂ TÔM
• 3.1. Đặc điểm hình thái của tôm
• 3.1.1. Đặc điểm chung
• 3.1.2. Phân loại đại cương
• 3.1.3. Chu kỳ sống ở tôm
• 3.2. Đặc điểm cấu tạo và chức năng của các đôi phụ bộ
• 3.2.1. Phần đầu ngực (Cephalothorax)
• 3.3. Phân biệt giới tính ở tôm
• 3.4. Xác định cấu tạo cơ thể tôm
• 3.5. Phân biệt được hai nhóm tôm sông - tôm biển và giới tính của chúng
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM PHÂN LOẠI PHÂN BỐ MỘT SỐ HỌ TÔM
• 4.1. Đặc điểm phân loại - phân bố tôm Penaeid shrimp
• 4.1.1. Đặc điểm chung của tôm Penaeid shrimp
• 4.1.2. Mô tả một số giống loài tôm biển (Penaeid shrimp)
• 4.2. Đặc điểm phân loại - phân bố tôm Carid shrimp
• 4.2.1. Đặc điểm chung của tôm Carid shrimp
• 4.2.2. Mô tả một số giống loài tôm sông (Carid shrimp)
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình hình thái và phân loại tôm cá

Giáo trình 'Hình thái và phân loại tôm cá' là một phần quan trọng trong chương trình đào tạo ngành nuôi trồng thủy sản tại các trường cao đẳng. Môn học này không chỉ cung cấp kiến thức về hình thái tôm cá mà còn giúp sinh viên hiểu rõ về phân loại tôm cá và các phương pháp phòng bệnh thủy sản. Nội dung giáo trình được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của giáo trình

Giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên kiến thức cơ bản về hình thái cấu tạo và phân loại tôm cá, từ đó giúp họ áp dụng vào thực tiễn nghề nghiệp.

1.2. Đối tượng và phạm vi áp dụng

Giáo trình được thiết kế cho sinh viên cao đẳng ngành nuôi trồng thủy sản, với nội dung phù hợp với thực tiễn nuôi trồng tại Đồng bằng sông Cửu Long.

II. Những thách thức trong việc phòng và chữa bệnh tôm cá

Ngành nuôi trồng thủy sản đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc phòng bệnh tôm cá. Các bệnh thường gặp như bệnh do vi khuẩn, virus và nấm có thể gây thiệt hại lớn cho sản xuất. Việc nhận diện sớm và áp dụng các biện pháp phòng ngừa là rất cần thiết để bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

2.1. Các loại bệnh phổ biến ở tôm cá

Các bệnh như bệnh đốm trắng, bệnh hoại tử gan tụy cấp tính là những vấn đề nghiêm trọng trong nuôi trồng thủy sản, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

2.2. Nguyên nhân gây ra bệnh tôm cá

Nguyên nhân chủ yếu gây ra bệnh tôm cá bao gồm môi trường sống không đảm bảo, thức ăn kém chất lượng và sự lây lan của mầm bệnh từ các nguồn nước.

III. Phương pháp phân loại tôm cá hiệu quả nhất hiện nay

Phân loại tôm cá là một trong những nội dung quan trọng trong giáo trình. Việc áp dụng các phương pháp phân loại hiện đại giúp sinh viên hiểu rõ hơn về hình thái tôm cá và các đặc điểm sinh học của chúng. Các phương pháp này bao gồm phân loại dựa trên hình thái, di truyền và sinh học.

3.1. Phân loại dựa trên hình thái

Phương pháp này dựa vào các đặc điểm hình thái bên ngoài như kích thước, màu sắc và cấu trúc cơ thể để phân loại các loài tôm cá.

3.2. Phân loại dựa trên di truyền

Phân loại di truyền giúp xác định mối quan hệ giữa các loài tôm cá thông qua phân tích ADN, từ đó hỗ trợ trong việc bảo tồn và phát triển giống loài.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình trong nuôi trồng thủy sản

Giáo trình không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong nghề nuôi trồng thủy sản. Sinh viên có thể áp dụng kiến thức về hình thái tôm cá để nhận diện và xử lý các vấn đề trong thực tiễn nuôi trồng.

4.1. Ứng dụng trong chẩn đoán bệnh

Kiến thức về hình thái và phân loại giúp sinh viên chẩn đoán chính xác các bệnh tôm cá, từ đó đưa ra biện pháp điều trị kịp thời.

4.2. Ứng dụng trong quản lý nuôi trồng

Nắm vững kiến thức về phân loại tôm cá giúp người nuôi quản lý tốt hơn các giống loài, tối ưu hóa quy trình nuôi trồng và nâng cao hiệu quả sản xuất.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của giáo trình

Giáo trình 'Hình thái và phân loại tôm cá' đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo nguồn nhân lực cho ngành nuôi trồng thủy sản. Với sự phát triển không ngừng của khoa học công nghệ, giáo trình sẽ được cập nhật thường xuyên để đáp ứng nhu cầu thực tiễn.

5.1. Tương lai của ngành nuôi trồng thủy sản

Ngành nuôi trồng thủy sản sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, đòi hỏi nguồn nhân lực có kiến thức vững vàng về hình thái tôm cá và phân loại tôm cá.

5.2. Cập nhật giáo trình theo xu hướng mới

Giáo trình sẽ được điều chỉnh để tích hợp các nghiên cứu mới nhất và các công nghệ tiên tiến trong nuôi trồng thủy sản.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH HÌNH THÁI VÀ PHÂN LOẠI TÔM CÁ (MÃ MÔN HỌC: CNN268)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Hình thái và phân loại tôm cá (Mã môn học: CNN268) do Lê Thị Mai Anh chủ biên, được ban hành theo Quyết định của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp năm 2018. Đây là tài liệu giảng dạy cơ sở ngành bắt buộc thuộc chương trình đào tạo trình độ Cao đẳng và Trung cấp cho ngành Nuôi trồng thủy sản cùng ngành Phòng và chữa bệnh thủy sản. Học phần giữ vị trí nền tảng, cung cấp kiến thức tiền đề trực tiếp cho các môn học chuyên ngành tiếp theo gồm: Sinh lý động vật thủy sinh, Kỹ thuật nuôi cá nước ngọt, Kỹ thuật nuôi giáp xác và Bệnh học thủy sản.

Mục tiêu học tập của giáo trình được cấu trúc theo 3 chuẩn đầu ra:

• Về kiến thức: Mô tả đặc điểm hình dạng, cấu tạo giải phẫu và chức năng các hệ cơ quan bên trong và bên ngoài cơ thể tôm, cá; nắm vững nguyên lý phân loại học; vận dụng dữ liệu hình thái vào kỹ thuật nuôi, khai thác, chẩn đoán và xử lý dịch bệnh thủy sản; nhận diện thành phần giống loài tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).
• Về kỹ năng: Xác định chính xác hình dạng, cấu tạo và chức năng các cơ quan; thực hiện thao tác giải phẫu mổ cá; đo đếm chỉ tiêu hình thái học; định danh các giống loài tôm, cá phổ biến.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Hình thành năng lực làm việc độc lập hoặc phối hợp nhóm, chịu trách nhiệm chuyên môn trong việc thu thập, xử lý mẫu vật và lập báo cáo thực hành.

Giáo trình có tổng thời lượng 45 tiết, phân bổ gồm 14 tiết lý thuyết, 29 tiết thực hành/thí nghiệm/thảo luận và 2 tiết kiểm tra/thi kết thúc. Cấu trúc học phần chia thành 4 bài học chính, kết hợp phương pháp giải phẫu hình thái với hệ thống khóa phân loại thực nghiệm, lấy đối tượng nguồn lợi thủy sản nhiệt đới ĐBSCL làm trọng tâm đối chiếu.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 4 bài học chuyên đề có tính liên kết chặt chẽ:

• Bài 1: Hình thái cấu tạo cơ thể cá (16 tiết: 4 lý thuyết, 12 thực hành): Khảo sát 3 trục không gian cơ thể (trục đầu - đuôi, trục lưng - bụng, trục phải - trái); 4 nhóm hình dạng cơ bản (dạng thủy lôi như cá lóc, cá bống tượng; dạng dẹp bên như cá mè vinh, cá mú; dạng dẹp bằng như cá đuối, cá chai; dạng ống dài như lươn, cá chình) cùng các dạng đặc biệt (bộ Cá bơn Pleuronectiformes, họ Cá nóc Tetraodontidae). Trình bày cấu tạo các cơ quan bên ngoài (miệng, mũi, 4 đôi râu, mắt, 4–5 cung mang, các loại tia vây, cơ quan đường bên, 3 nhóm vẩy: vẩy láng, vẩy tấm, vẩy xương gồm vẩy tròn và vẩy lược). Trình bày giải phẫu và sinh lý các hệ cơ quan nội quan: hệ hô hấp (mang và các cơ quan hô hấp phụ: mê lộ ở cá rô, hoa khế ở cá trê, màng nhầy xoang miệng hầu, hô hấp ruột ở cá chạch/cá heo, hô hấp dạ dày ở cá lau kiếng, bóng hơi, phổi ở nhóm Dipnoi); hệ tiêu hóa (ống tiêu hóa và tuyến tiêu hóa gồm gan, tụy); hệ tuần hoàn (tim 3 phần gồm xoang tĩnh mạch, tâm nhĩ, tâm thất cùng bầu động mạch; hệ mạch, tim bạch huyết, huyết tương và huyết cầu); hệ thần kinh (thần kinh trung ương với não bộ 5 phần, tủy sống; 11 đôi dây thần kinh não từ đôi số 0 đến số 10; hệ thần kinh giao cảm); hệ niệu sinh dục (tuyến sinh dục, ống dẫn Wolffi, ống Muller, quá trình phát triển thận từ tiền thận sang trung thận có nang Bowman).
• Bài 2: Hệ thống phân loại cá (7 tiết: 3 lý thuyết, 4 thực hành): Cung cấp hệ thống cấp bậc phân loại học (Giới, Ngành, Lớp, Bộ, Họ, Giống, Loài, Loài phụ, ví dụ phân loại loài cá lòng tong đá Rasbora lateristriata); quy tắc danh pháp (tên địa phương, tên khoa học hai phần la-tinh, tên đồng danh Synonym); phương pháp đo đếm 13 chỉ tiêu hình thái (chiều dài toàn thân, chiều dài chuẩn, chiều dài đầu, đường kính mắt, đếm tia vây D, A, P, V, C, đếm vẩy đường bên theo tài liệu Loan, 2004); khóa phân loại 13 bộ cá thường gặp tại ĐBSCL (Clupeiformes, Osteoglossiformes, Cypriniformes, Siluriformes, Cyprinodontiformes, Beloniformes, Gasterosteiformes, Mugiliformes, Synbranchiformes, Perciformes, Pleuronectiformes, Tetraodontiformes, Batrachoidiformes) và phân chia 4 nhóm nguồn lợi sinh thái (cá nước ngọt cấp hai, cá trắng, cá đen, cá nước lợ cửa sông).
• Bài 3: Hình thái cấu tạo cơ thể tôm (12 tiết: 4 lý thuyết, 8 thực hành): Trình bày đặc điểm hình thái giáp xác, chu kỳ sống, giải phẫu phần đầu ngực (Cephalothorax), cấu tạo và chức năng các đôi phụ bộ, tiêu chí phân biệt giới tính, phân biệt cấu tạo cơ thể giữa nhóm tôm sông và tôm biển.
• Bài 4: Đặc điểm phân loại phân bố một số họ tôm (7 tiết: 3 lý thuyết, 4 thực hành): Khảo sát đặc điểm phân loại, hình thái nhận diện và phân bố sinh thái của nhóm tôm biển (Penaeid shrimp) và nhóm tôm sông (Carid shrimp), mô tả các giống loài phổ biến tại vùng ĐBSCL.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết hình thái học chức năng (Functional morphology): Thiết lập mối quan hệ tương quan giữa cấu trúc giải phẫu và tập tính sống của sinh vật thủy sinh. Điển hình là sự phân hóa vị trí miệng (miệng trên, miệng giữa, miệng dưới), cấu tạo răng (răng hàm, răng khẩu cái, răng lá mía, răng hầu) và hình thái lược mang tương ứng với phổ tính ăn (ăn lọc, ăn thực vật, ăn tạp, ăn động vật dữ).
• Nguyên lý thích nghi sinh lý - sinh thái: Cung cấp cơ sở thích nghi của hệ tiêu hóa qua chỉ số chiều dài ruột so với chiều dài thân (cá ăn thịt có ruột ngắn bằng 1/4 - 1/3 chiều dài thân; cá ăn thực vật có ruột dài gấp 2 - 15 lần chiều dài thân). Cung cấp cơ chế hô hấp phụ bắt buộc (cá lóc, cá rô) và không bắt buộc (cá tra, cá chình) tương ứng với hàm lượng oxy hòa tan trong thủy vực ngập nước hoặc nhiễm phèn.
• Khung phân loại sinh học chuẩn mực: Xây dựng hệ thống định danh sinh vật dựa trên hệ thống phân loại học quốc tế Linnaeus, nguyên tắc xác lập danh pháp khoa học hai phần và hệ thống phân nhóm nguồn lợi cá kinh tế ĐBSCL.

TIẾN TRÌNH XÂY DỰNG KIẾN THỨC VÀ KỸ NĂNG:
- 3 Trục không gian & 4 dạng hình thể   - 13 Chỉ tiêu đo dài/cao (Loan, 2004)   - Khóa phân loại 13 bộ cá
- Giải phẫu hệ Hô hấp, Tiêu hóa,        - Đếm tia vây (D, A, P, V, C)           - Phân nhóm 4 vùng sinh thái
  Tuần hoàn, Thần kinh, Niệu sinh dục   - Đếm vẩy đường bên & cấu trúc vẩy      - Nhận diện họ Penaeidae & Caridea

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thao tác mổ giải phẫu bộc lộ các cơ quan nội tạng cá (cung mang, phiến mang, lược mang, tim, dạ dày, ruột, gan, tụy, thận, buồng tinh, buồng trứng); kỹ thuật đo các kích thước hình thái học và đếm tia vây, đếm vẩy bằng dụng cụ chuyên dụng.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích hình thái ngoài để xác định tầng nước sinh sống và tập tính dinh dưỡng của cá; phân biệt vẩy tròn và vẩy lược; nhận diện giai đoạn phát triển của cơ quan bài tiết (tiền thận ở giai đoạn ấu trùng, trung thận ở cá trưởng thành).
• Kỹ năng thực hành chuyên môn (Practical competencies): Nhận dạng các loài cá kinh tế bản địa ĐBSCL (như cá tra Pangasius bocourti, cá còm Chitala ornata, cá mè vinh Barbonymus gonionotus, cá hô Catlocarpio siamensis, cá linh ống Cirrhinus jullieni); lập bảng báo cáo phúc trình kết quả thực hành giải phẫu theo nhóm (Bảng 1.1).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận thực nghiệm nghề nghiệp, trong đó thời lượng thực hành chiếm tỷ trọng lớn (29/45 tiết, tương đương 64,4% thời lượng toàn môn).

• Tổ chức bài tập và thực hành giải phẫu: Sinh viên làm việc trực tiếp trên mẫu vật tươi tại phòng thí nghiệm theo các bài thực hành cụ thể:
  1. Xác định nhóm hình dạng cá, quan sát miệng, râu, mắt, cơ quan đường bên và phân loại vẩy cá.
  2. Thực hiện đo đếm 13 chỉ tiêu hình thái theo sơ đồ quy chuẩn (Loan, 2004) gồm chiều dài tổng cộng, chiều dài chuẩn, chiều dài đầu, đường kính mắt, chiều cao thân, số vẩy đường bên, số vẩy trên/dưới đường bên.
  3. Mổ quan sát hệ hô hấp: tách cung mang, xác định số lượng cung mang, màu sắc phiến mang, cấu trúc lược mang và nhận diện các cơ quan hô hấp phụ (mê lộ, hoa khế, màng nhầy xoang miệng hầu).
  4. Mổ quan sát hệ niệu sinh dục: xác định vị trí trung thận dưới cột sống, hình thái buồng trứng hoặc buồng tinh (phân biệt buồng tinh trơn láng và buồng tinh phân thùy ở các loài cá da trơn).
  5. Giải phẫu hệ tiêu hóa: đo chiều dài ruột, xác định hình dạng dạ dày (dạng chữ I, U, Y, V), đo kích thước gan mật và số lượng manh tràng để lập luận sơ bộ về tính ăn của mẫu vật.
• Phương pháp đánh giá kết quả:
  • Đánh giá quá trình: Căn cứ vào kỹ thuật thao tác giải phẫu tại phòng thí nghiệm và chất lượng bản báo cáo phúc trình thực hành theo mẫu (Bảng 1.1 ghi nhận chỉ tiêu mang, cơ quan hô hấp phụ, thận, tuyến sinh dục); kèm 01 bài kiểm tra định kỳ (1 tiết).
  • Đánh giá kết thúc: Thực hiện 01 bài thi kết thúc môn học (1 tiết), đánh giá tổng hợp khả năng nhận diện mẫu vật, phân tích giải phẫu và phân loại giống loài.
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên nghiên cứu và hoàn thành 5 câu hỏi ôn tập tổng hợp cuối mỗi bài học (phương pháp xác định hình dạng, phân biệt hô hấp chính/phụ, so sánh hệ tiêu hóa theo tính ăn, cấu tạo hệ bài tiết và hệ sinh dục); kết hợp tra cứu định loại danh pháp qua các hệ thống cơ sở dữ liệu phân loại học trực tuyến.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính quy chuẩn học thuật và đào tạo: Giáo trình được ban hành năm 2018 theo quyết định chính thức của Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp, tích hợp dữ liệu giải phẫu và hình thái chuẩn xác từ các tài liệu chuyên ngành của các tác giả trong nước (Loan 2004, Chơn 2010).
• Phân nhóm nguồn lợi sinh thái đặc thù vùng ĐBSCL: Cung cấp bức tranh phân loại chi tiết về nguồn lợi thủy sản nhiệt đới khu vực Nam Bộ qua 4 nhóm sinh thái:
  • Nhóm cá nước ngọt cấp hai (nguồn gốc biển): Di cư vào nước ngọt kiếm ăn hoặc sinh sản (cá cơm, cá mề gà, cá lẹp, cá sửu, cá bơn).
  • Nhóm cá sông (cá trắng): Sống trên dòng chính, di cư theo mùa lũ (cá tra, cá basa, cá duồng, cá linh, cá hô, cá trà sóc).
  • Nhóm cá đồng (cá đen): Thích ứng môi trường nước tĩnh, oxy hòa tan thấp, nước nhiễm phèn mùa khô tại rừng U Minh và Đồng Tháp Mười (họ Cá lóc, họ Cá rô, họ Lươn, họ Cá thát lát).
  • Nhóm cá vùng cửa sông nước lợ: Đại diện các họ Cá trích, họ Cá đối, họ Cá chẻm, bộ phụ Cá bống.
• Gắn kết thực tiễn chuyên môn ngành thủy sản: Dữ liệu hình thái và giải phẫu trong giáo trình hỗ trợ trực tiếp cho nghiệp vụ chẩn đoán bệnh học (quan sát biến đổi màu sắc, cấu trúc mang, gan, thận), kỹ thuật phối chế khẩu phần thức ăn (dựa trên cấu trúc ống tiêu hóa và tính ăn) và công tác phân loại, bảo tồn các giống loài thủy sản kinh tế.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên: Sinh viên trình độ Cao đẳng và Trung cấp các ngành Nuôi trồng thủy sản, Phòng và chữa bệnh thủy sản tại Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp và các cơ sở đào tạo chuyên ngành thủy sản tại khu vực ĐBSCL.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người học cần hoàn thành kiến thức sinh học đại cương về động vật không xương sống và có xương sống trước khi tiếp cận học phần Hình thái và phân loại tôm cá (CNN268).
• Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng giáo trình làm khung phân phối bài giảng 45 tiết (14 lý thuyết, 29 thực hành, 2 kiểm tra/thi); làm căn cứ tổ chức các trạm thực hành giải phẫu, hướng dẫn đo đếm chỉ tiêu hình thái và biên soạn ngân hàng đề thi đánh giá năng lực nhận diện mẫu vật.
• Cán bộ kỹ thuật và nghiên cứu: Tài liệu phục vụ tra cứu cho kỹ thuật viên tại các trại sản xuất giống thủy sản, cán bộ khuyến ngư, kiểm ngư và nhân viên kỹ thuật phòng thí nghiệm bệnh học động vật thủy tinh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ đào tạo trình độ Cao đẳng và Trung cấp cho sinh viên ngành Nuôi trồng thủy sản và ngành Phòng và chữa bệnh thủy sản; đồng thời dùng làm tài liệu tham khảo cho cán bộ kỹ thuật thủy sản tại ĐBSCL.

2. Cần kiến thức nền nào để học môn này?

Học viên cần có kiến thức nền tảng về sinh học đại cương, đặc biệt là kiến thức cấu tạo động vật học cơ bản để tiếp thu các nội dung giải phẫu và phân loại sinh học trong học phần.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình tập trung chuyên sâu vào thành phần giống loài và đặc điểm nguồn lợi thủy sản vùng ĐBSCL (13 bộ cá thường gặp, 4 phân nhóm sinh thái, các họ tôm Penaeidae và Caridea), đồng thời thiết kế thời lượng thực hành mổ giải phẫu và đo đếm hình thái chiếm ưu thế (64,4% thời lượng).

4. Phương pháp tự học giáo trình hiệu quả là gì?

Người học cần kết hợp việc đọc lý thuyết giải phẫu với việc quan sát trực tiếp trên mẫu vật tươi, thực hành đo đếm 13 chỉ tiêu hình thái học (theo Loan, 2004), đối chiếu cấu tạo nội quan của các nhóm cá có tính ăn khác nhau và trả lời hệ thống câu hỏi ôn tập cuối bài.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu cung cấp hệ thống sơ đồ giải phẫu (Loan 2004, Chơn 2010), biểu mẫu báo cáo phúc trình thực hành (Bảng 1.1) và hướng dẫn phương pháp tra cứu danh pháp trên các hệ thống cơ sở dữ liệu phân loại học trực tuyến.

---

Kết luận

Giáo trình Hình thái và phân loại tôm cá (Mã môn học: CNN268) cung cấp hệ thống kiến thức toàn diện về giải phẫu học cơ quan và phương pháp phân loại học đối với các đối tượng tôm cá kinh tế tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Cấu trúc học phần 45 tiết với 29 tiết thực hành xác lập tiến trình đào tạo gắn liền thao tác mổ bộc lộ nội quan với kỹ năng đo đếm và định loại sinh vật. Học phần giữ vai trò cơ sở ngành bắt buộc, định hình nền tảng kiến thức phục vụ các môn học chuyên môn tiếp theo như Sinh lý động vật thủy sinh, Kỹ thuật nuôi cá nước ngọt, Kỹ thuật nuôi giáp xác và Bệnh học thủy sản. Nguồn dữ liệu của giáo trình được chuẩn hóa dựa trên các nghiên cứu chuyên ngành của Loan (2004), Chơn (2010) và hệ thống tra cứu phân loại sinh học trực tuyến.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 HÌNH THÁI CẤU TẠO CƠ THỂ CÁ MĐ10-01 Giới thiệu: Hình thái cấu tạo cơ thể cá trình bày đặc điểm, hình dạng, chức năng của các cơ quan bên ngoài và các hệ cơ quan bên trong cơ thể cá. Mục tiêu: - Kiến thức: trình bày được các nhóm hình dạng và các cơ quan bên ngoài cơ thể cá; hiểu cấu tạo và chức năng của một số hệ cơ quan trong cơ thể cá. - Kỹ năng: xác định đúng các loại hình dạng cá, các cơ quan bên ngoài và bên trong cơ thể cá. - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: có năng lực tự làm việc độc lập hay làm việc nhóm, có trách nhiệm với công việc được giao.

Hình dạng và cơ quan bên ngoài cơ thể cá 1. Hình dạng cá Trên thế giới hiện nay có hơn 20.000 loài cá đã được định danh, hình dạng của chúng cũng rất phong phú và đa dạng. Vì vậy, để dễ dàng cho việc mô tả và nhận dạng các loài cá, các nhà khoa học dựa trên 3 trục chính trên cơ thể để phân chia hình dạng cá. Ba trục đó là trục đầu đuôi, trục lưng bụng và trục phải trái.1: Các trục trên cơ thể cá (Nguồn: tepbac.com) 1: trục đầu đuôi, 2: trục lưng bụng, 3: trục phải trái Theo đó, hình dạng của đa số các loài cá có bốn dạng chính: dạng thủy lôi, dạng dẹp bên, dạng dẹp bằng và dạng ống dài.

Tuy nhiên, sự phân chia này cũng chỉ mang tính chất tương đối, vì có một số loài cá hình dạng của chúng rất đặc biệt, không xếp vào những dạng chung này. Dạng thủy lôi Những loài cá dạng thủy lôi có đặc điểm như sau: trục đầu đuôi dài nhất trong 3 trục, trục phải trái và trục lưng bụng ngắn tương đương nhau. Cá dạng này thường có đầu nhọn đuôi thon nên chúng bơi lội nhanh nhẹn, chiếm tỷ lệ cao ở các thủy vực, các tầng nước. Thường những loài cá dữ, cá có tập tính di cư, cơ thể có dạng này.

Ví dụ như cá lóc, cá bống tượng,… b. Dạng dẹp bên Cơ thể của các loài cá dạng dẹp bên có đặc điểm chính là trục phải trái ngắn nhất so với trục đầu đuôi và trục lưng bụng. Trục đầu đuôi có thể bằng hoặc dài hơn so với trục lưng bụng. Nhóm cá này thường bơi lội chậm chạp, sống ở các thủy vực nước tĩnh hoặc nước chảy yếu như: đầm, hồ, hạ lưu các con sông.

Tuy nhiên chúng cũng chiếm tỉ lệ cao trong thủy vực, ví dụ như cá mè vinh, cá sơn, cá mú,… c. Dạng dẹp bằng Cơ thể cá dẹp bằng có đặc điểm chính là trục lưng bụng ngắn nhất so với hai trục còn lại. Trục đầu đuôi có thể dài bằng hoặc dài hơn so với trục phải trái. Các loài cá này cũng bơi lội chậm chạp, thường sống ở tầng đáy của thủy vực.

Chúng chiếm số lượng ít hơn so với nhóm cá dạng thủy lôi và dẹp bên, ví dụ như cá đuối, cá chai. Dạng ống dài Các loài cá này có trục đầu đuôi rất dài, trục lưng bụng và trục phải trái ngắn tương đương nhau, do đó nhìn hình dạng của chúng giống như ống dài. Hầu hết những loài cá này sống chui rúc trong hang nên các vi thường kém phát triển, bơi lội chậm chạp như lươn, cá bống kèo, cá chình … Tuy nhiên, cũng có một số loài sống ở tầng mặt của các thủy vực như cá lìm kìm, cá nhái. Dạng đặc biệt - Nhóm cá thuộc bộ cá bơn: có dạng dẹp bên tuy nhiên do chúng sống đáy và nằm sát mặt đáy thủy vực nên hai mắt kém phát triển, bị lệch về một bên.

- Nhóm cá nóc: có hình dạng tròn trịa, một số loài còn có thêm những phần rất đặc biệt như cá nóc nhím có gai sắc nhọn như lông nhím, hay cá nóc hòm có lớp giáp cứng liên kết với nhau thành hình hộp bao quanh cơ thể. Các cơ quan bên ngoài cơ thể cá Hình 1.2: Các cơ quan bên ngoài cơ thể cá (Nguồn: Loan, 2004) a. Miệng Hình dạng và kích thước của miệng thay đổi theo tập tính của từng loài cá. - Hình dạng miệng: Dựa vào chiều dài xương hàm trên và xương hàm dưới, người ta chia miệng cá thành 3 dạng: + Cá miệng trên: chiều dài xương hàm trên nhỏ hơn chiều dài xương hàm dưới.

Nhóm cá này thường bắt mồi ở tầng mặt, ví dụ như cá thiểu, cá mè trắng. + Cá có miệng giữa: chiều dài xương hàm trên và xương hàm dưới tương đương nhau. Cá có dạng miệng giữa có thể bắt mồi tầng giữa, tầng mặt và tầng đáy, ví dụ cá tra… + Cá miệng dưới: chiều dài hàm trên lớn hơn chiều dài hàm dưới. Cá miệng dưới thường bắt mồi ở tầng đáy, ví dụ: cá trôi, cá hú… Ở đây còn có khái niệm miệng cận trên hay miệng cận dưới.

Hai khái niệm này thể hiện chiều dài của xương hàm trên và xương hàm dưới chỉ hơi chênh lệch nhau một ít. 3 - Kích thước miệng: + Cá miệng nhỏ, hẹp: khoảng cách của 2 mép miệng nhỏ hơn khoảng cách của 2 mắt + Cá miệng to, rộng: khoảng cách của 2 mép miệng lớn hơn khoảng cách của 2 mắt + Cá miệng vừa: khoảng cách của 2 mép miệng bằng khoảng cách của 2 mắt Cá miệng vừa Cá miệng dưới Cá miệng trên Cá miệng rộng Cá miệng hẹp Hình 1.3: Các dạng miệng của cá (Nguồn: tepbac. Mũi Cá có hai đôi lỗ mũi nằm hai bên đầu của cá. Đôi lỗ trước thường thông với đôi lỗ mũi sau.

Chức năng của mũi cá là cảm nhận mùi vị thức ăn hay giúp chúng phân biệt được quần đàn hoặc địch hại. Râu Cá có bốn đôi râu và được gọi tên theo vị trí của chúng như sau: + Râu mũi: một đôi nằm kề bên đôi lỗ mũi trước. + Râu mép: một đôi nằm hai bên mép. Đây là đôi râu dài nhất.

+ Râu hàm: một đôi nằm kế đôi râu mép. + Râu càm: một đôi nằm ở hàm dưới, kế râu hàm.4: Các loại râu của cá (Nguồn: docau.com) Số lượng và chiều dài của râu khác nhau tùy loại cá. Các loại cá sống và kiếm ăn tầng đáy thường có râu phát triển, trong khi đó các loài cá sống tầng mặt thường râu không đủ 4 đôi và rất ngắn hoặc là không có râu. Râu có chức năng là cơ quan xúc giác của cá.

Mắt Cá có hai mắt ở phần đầu, có chức năng là cơ quan thị giác của cá. Hình dạng và chức năng của mắt cũng thay đổi theo tập tính sống của từng loài cá. - Cá sống tầng mặt hoặc tầng giữa: mắt thường to và nằm hai bên nửa trên của đầu. Ví dụ: mắt cá lóc, cá he, … - Cá sống chui rút hoặc sống ở tầng đáy: mắt thường kém phát triển hoặc thoái hóa.

Ví dụ: mắt cá trê, lươn, cá lưỡi mèo,… 5 - Cá sống vùng triều: mắt to và thường nằm trên hai cuống ở đỉnh đầu. Ví dụ: cá thòi lòi, cá bống sao,… e. Mang Cá có hai lỗ mang nằm ở hai bên đầu, mỗi lỗ mang được che chở bởi nắp mang. Trong mỗi lỗ mang có 4 - 5 cung mang, thường thì cung mang thứ 5 rất nhỏ so với các cung mang khác hoặc là bị tiêu biến đi.

Một số ít loài cá chỉ 3 cung mang. Mang có chức năng là cơ quan hô hấp chính của cá. Vây (vi) Vây là cơ quan di chuyển và giữ thăng bằng của cá. Cấu tạo của vây gồm màng da, các tia vây và các cơ ở gốc vây.

- Màng da: nằm ở ngoài cùng. Nhiệm vụ của màng da là bao quanh và nối các tia vây với nhau. - Tia vây: dựa vào cấu tạo có thể chia các tia vây thành các dạng sau: + Gai cứng: không phân đốt, không phân nhánh, cấu trúc đơn, hóa xương hoàn toàn. + Gai mềm: không phân đốt, không phân nhánh, cấu trúc đơn, hóa xương không hoàn toàn.

+ Tia mềm không phân nhánh: phân đốt, không phân nhánh, cấu trúc đôi. + Tia mềm phân nhánh: phân đốt, phân nhánh, cấu trúc đôi. - Cơ gốc vây: nằm ở gốc các vây. Các cơ này phối hợp với các tia vây giúp cá bơi lội và giữ thăng bằng.5: Cấu tạo tia vi đuôi của cá 6 g.

Cơ quan đường bên Cơ quan đường bên thường nằm ở hai bên thân cá. Đây là một trong những cơ quan cảm giác của cá. Lỗ hậu môn – lỗ sinh dục Lỗ hậu môn nằm ở mặt bụng của cá, trước lỗ sinh dục. Đây là cơ quan bài tiết các chất thải trong quá trình tiêu hóa của cơ thể cá.

Lỗ sinh dục nằm ở mặt bụng của cá, phía trước gốc vi hậu môn. Lỗ sinh dục là nơi cá phóng trứng hoặc cá con ra môi trường ngoài. Lỗ niệu: nằm ở giữa lỗ sinh dục và lỗ hậu môn, có vai trò là cơ quan bài tiết nước tiểu cho cá. Lỗ niệu và lỗ sinh dục chỉ có ở có cái.

Ở cá đực lỗ niệu và lỗ sinh dục chỉ là một, vừa là nơi phóng tinh trùng vừa là nơi bài tiết nước tiểu của cá và được gọi tên chung là lỗ niệu sinh dục. Vẩy Dựa vào nguồn gốc phát sinh và cấu tạo, vẩy cá được chia làm 3 loại là: vẩy tấm, vẩy láng và vẩy xương.6: Các loại vẩy ở cá (Nguồn: Loan, 2004)  Vẩy láng: chỉ có ở cá cổ và cá hóa thạch  Vẩy tấm - Có ở cá đuối và cá nhám. 7 - Cấu tạo của vẩy tấm gồm 2 phần: + Gai vẩy: nhọn, lộ ra ngoài và hướng về phía sau. + Tấm gốc chìm dưới da.

Bên trong tấm gốc có xoang tủy, mạch máu và dây thần kinh phân bố.  Vẩy xương: có ở cá xương, vẩy cá xếp chồng lên nhau theo hình mái ngói * Hình dạng cấu tạo của một vẩy thường gồm 4 phần: - Phần trước: cắm vào da, có nhiều rãnh đồng tâm và xuyên tâm - Phần sau: lộ ra ngoài, có nhiều tế bào sắc tố phân bố, đôi khi có gai ở rìa sau của vẩy. Trong phân loại, dựa vào phần sau của vẩy xương để chia làm hai loại là: vẩy tròn và vẩy lược. Vẩy tròn là những vẩy rìa sau không có gai, trơn láng, vẩy lược là những vẩy rìa sau có gai nên sờ vào có cảm giác rất nhám.

- Phần bên trên và phần bên dưới có nhiều rãnh đồng tâm. * Hình dạng cấu tạo của một vẩy đường bên ngoài 4 phần trên còn có thêm ống cảm giác nằm ở phần sau của vẩy. * Ý nghĩa của vẩy xương - Ứng dụng trong nghiên cứu về phân loại để xác định giống, loài cá. - Ứng dụng trong nghiên cứu về sinh học để nghiên cứu về dinh dưỡng và tăng trưởng của cá.