TỔNG QUAN VỀ GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG - AN NINH (TẬP HAI)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Giáo dục quốc phòng - an ninh (Dùng cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng) - Tập hai là tài liệu giảng dạy chuẩn quốc gia do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Bộ Quốc phòng và Bộ Công an biên soạn, được Hội đồng thẩm định Quốc gia nghiệm thu và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành (tái bản lần thứ năm). Bộ giáo trình được xây dựng bởi tập thể tác giả gồm: Nguyễn Đức Đăng, Nguyễn Tiến Hải, Nguyễn Hữu Hảo, Phan Tấn Hưng, Nguyễn Đình Lưu, Nguyễn Thanh Nghị, Nguyễn Văn Quý và Lê Đình Thụ, dưới sự chỉ đạo chuyên môn của Vụ Giáo dục Quốc phòng - Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, môn học Giáo dục quốc phòng - an ninh là học phần bắt buộc thuộc khối kiến thức giáo dục đại cương đối với sinh viên trình độ đại học và cao đẳng trên toàn quốc. Môn học được tổ chức nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, cụ thể hóa các văn bản quy phạm pháp luật như Chỉ thị số 12-CT/TW ngày 03/5/2007 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục quốc phòng - an ninh trong tình hình mới; Nghị định số 116/2007/NĐ-CP ngày 10/7/2007 của Chính phủ và Thông tư số 31/2012/TT-BGDĐT ngày 12/9/2012 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành chương trình môn học.

Mục tiêu học tập cốt lõi của Tập hai tập trung vào việc trang bị cho người học hệ thống kiến thức quân sự cơ sở, kỹ thuật và chiến thuật bộ binh, cùng kỹ năng thực hành chỉ huy và tác nghiệp thực địa. Cấu trúc giáo trình tiếp cận theo hướng kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết kỹ thuật quân sự chuẩn quy và quy trình thực hành thao tác mẫu. Điểm đặc sắc của tài liệu là tính pháp lý chuẩn hóa, hệ thống hóa các sơ đồ hình học, bảng thông số kỹ thuật, quy tắc an toàn và công thức tính toán toán học chính xác phục vụ huấn luyện thực hành.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung Tập hai tập trung vào các khối kiến thức kỹ thuật, chiến thuật và điều lệnh quân sự cơ bản:

  • Bài 1: Đội ngũ đơn vị: Trang bị nguyên tắc, thứ tự các bước chỉ huy và thực hành đội hình cơ bản của cấp phân đội (tiểu đội, trung đội). Nội dung bao gồm đội hình một hàng ngang, hai hàng ngang, ba hàng ngang; đội hình một hàng dọc, hai hàng dọc, ba hàng dọc; cùng phương pháp đổi hướng đội hình tại chỗ và khi hành tiến. Trình tự thực hiện gồm 4 bước chuẩn hóa: Tập hợp, Điểm số, Chỉnh đốn hàng ngũ và Giải tán (đối với đội hình hai hàng không thực hiện bước điểm số).
  • Bài 2: Sử dụng bản đồ quân sự: Cung cấp cơ sở toán học và phương pháp khai thác bản đồ địa hình trong chỉ huy, tác nghiệp. Nội dung bao gồm khái niệm tỉ lệ bản đồ (tỉ lệ số, tỉ lệ chữ, tỉ lệ thước theo công thức $d/D = 1/M$), hệ thống phép chiếu Gauss (chia 60 múi $6^\circ$, phân dải $4^\circ$ theo vĩ độ từ xích đạo; lãnh thổ đất liền Việt Nam thuộc múi 48, 49 và các khoảng dải C, D, E, F) và phép chiếu UTM (hệ tọa độ cắt Elipsoid tại hai cát tuyến cách kinh tuyến giữa 180 km). Chương này cũng phân loại bản đồ theo cấp chiến thuật (1:25.000 đến 1:100.000), cấp chiến dịch (1:100.000 đến 1:250.000) và cấp chiến lược (1:500.000); hướng dẫn đọc hệ thống đường bình độ (bình độ con, bình độ cái, bình độ $1/2$ khoảng cao đều, bình độ phụ), kí hiệu địa hình - địa vật, phương pháp đo cự ly, tính diện tích theo lưới ô vuông ($S=a^2$, $A = n\cdot s + p\cdot i$) và xác định tọa độ mục tiêu.
  • Bài 3: Vũ khí bộ binh (Kỹ thuật bắn và cấu tạo binh khí): Trình bày tính năng chiến đấu, cấu tạo nguyên lý và quy tắc sử dụng các loại vũ khí bộ binh như súng trường CKC, súng tiểu liên AK, súng trung liên RPĐ, súng diệt tăng B40 và B41. Giáo trình phân tích chi tiết chuyển động cơ học của các bộ phận súng, đường đạn, nguyên lý đầu nổ tự hủy, khối sinh điện áp điện và quy tắc an toàn nghiêm ngặt khi tháo lắp, kiểm tra và thực hành bắn.
  • Bài 4: Thuốc nổ và phương tiện gây nổ: Hệ thống hóa định nghĩa, phân loại thuốc nổ và khí tài gây nổ. Phân nhóm thuốc nổ gồm: thuốc gây nổ (Fuyminat thủy ngân $\text{Hg(ONC)}_2$, Azôtua chì $\text{Pb(N}_3)_2$), thuốc nổ vừa (TNT $\text{C}_6\text{H}_2(\text{NO}_2)_3\text{CH}_3$, C4 gồm 80% Hexogen và 20% chất dính), thuốc nổ yếu (Nitrat amon), thuốc nổ mạnh (Pentrit, Hexogen). Giáo trình trình bày cấu tạo kíp nổ (kíp thường, kíp điện số 6, 8, 10), dây cháy chậm (tốc độ cháy trung bình 1 cm/s), nụ xòe (giấy, nhựa, đồng) và dây nổ (tốc độ truyền nổ $6.500\text{ m/s}$). Ngoài ra, bài học đề cập các dạng cấu trúc lượng nổ (lượng nổ khối, lượng nổ dài, thủ pháo) và ứng dụng kỹ thuật trong quân sự cũng như trong sản xuất kinh tế (phá đất, phá đá bằng phương pháp nổ bắn tung, nổ phá om, nổ nén ép, nổ ốp).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Cơ sở toán học và bản đồ học địa hình: Nguyên lý chiếu Elipsoid lên mặt phẳng qua lưới chiếu Gauss và UTM; công thức toán học tính cự ly, góc phương vị, khoảng cao đều đường bình độ và phương pháp phân mảnh danh định tờ bản đồ theo vĩ tuyến, kinh tuyến chuẩn quốc tế.
  • Nguyên lý cơ học - hỏa khí và phản ứng nổ: Động lực học chuyển động của cơ cấu khóa nòng, kim hỏa, búa đập; nguyên lý phản lực đẩy của ống phóng và chuyển động quán tính mở bi hãm đầu nổ; các định luật chuyển hóa nhiệt - áp suất khí trong phản ứng nổ hóa học.
  • Quy chuẩn điều lệnh quân đội: Khung quy chuẩn về cự ly (1 m giữa các hàng/chiến sĩ), gián cách (70 cm giữa hai người cạnh nhau), cấu trúc khẩu lệnh chuẩn mực gồm dự lệnh và động lệnh.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật quân sự: Thao tác chuẩn xác trong việc tháo lắp thông thường, lau chùi, bảo quản và vận hành các loại súng bộ binh; kỹ thuật đo đạc bản đồ bằng thước milimét, băng giấy, compa, thước kiểu đồng hồ và xử lý chắp ghép dán gấp bản đồ phục vụ tác nghiệp.
  • Kỹ năng phân tích và tính toán tác nghiệp: Khả năng tính toán diện tích ô vuông đủ và thiếu trên bản đồ thực địa; phân tích dáng đất dựa trên mật độ và hình dạng đường bình độ; xác định tọa độ sơ lược và tọa độ chính xác của mục tiêu.
  • Kỹ năng thực hành chỉ huy và tổ chức kỉ luật: Năng lực duy trì và chỉ huy phân đội thực hiện các bước tập hợp, dóng hàng, kiểm tra quân số, điều chỉnh đội hình; xây dựng tác phong khẩn trương, chính xác và ý thức chấp hành nghiêm các quy tắc an toàn kỹ thuật.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy kết hợp đồng bộ giữa thuyết trình lý thuyết và hướng dẫn thực hành theo đội hình phân đội:

  • Phương pháp giảng dạy của giảng viên:
    • Giai đoạn lên lớp lý thuyết: Giảng viên kết hợp phương pháp thuyết trình, giải thích bản chất nguyên lý với việc sử dụng trực quan sơ đồ, tranh vẽ cấu tạo, mô hình mặt cắt vũ khí và mẫu bản đồ địa hình thực tế.
    • Giai đoạn hướng dẫn thực hành: Đối với điều lệnh đội ngũ và tháo lắp binh khí, giảng viên áp dụng quy trình huấn luyện mẫu qua hai bước: Bước 1 làm nhanh để người học hình dung tổng thể động tác; Bước 2 làm chậm kết hợp phân tích khẩu lệnh, yếu lĩnh động tác để sinh viên nắm bắt chi tiết.
    • Tổ chức kiểm tra: Phổ biến ý định huấn luyện, theo dõi sửa tập trực tiếp theo từng tổ và tiến hành hội thao, kiểm tra phân loại kết quả ở cuối mỗi buổi học.
  • Quy trình học tập của sinh viên:
    • Quy định trang phục chuẩn mực khi lên lớp và luyện tập (mặc quân phục đồng phục, đội mũ cứng, mang giày vải).
    • Phương pháp tự ôn luyện theo tổ/nhóm qua 2 bước: Bước 1 nghiên cứu cá nhân lý thuyết binh khí và yếu lĩnh động tác; Bước 2 luân phiên đảm nhiệm cương vị chỉ huy (tiểu đội trưởng, trung đội trưởng) để điều hành tập hợp đội hình và kiểm tra thao tác tháo lắp súng chéo giữa các thành viên.
  • Phương pháp đánh giá: Đánh giá thông qua bài kiểm tra lý thuyết (nhận dạng kí hiệu bản đồ, tính năng vũ khí, công thức toán bản đồ) kết hợp kiểm tra thực hành bấm giờ (thao tác tháo lắp súng, thực hành chỉ huy đội ngũ phân đội, kỹ năng đo đạc và tính tọa độ trên bản đồ).

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung tài liệu thể hiện rõ các điểm cập nhật và chuẩn hóa theo chương trình giáo dục quốc phòng mới:

  • Cập nhật cơ sở pháp lý và chương trình đào tạo: Giáo trình được chỉnh lý, biên soạn trực tiếp theo khung Chương trình giáo dục quốc phòng - an ninh trình độ đại học quy định tại Thông tư số 31/2012/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, bảo đảm sự thống nhất với các văn bản của Đảng và Chính phủ (Chỉ thị 12-CT/TW, Nghị định 116/2007/NĐ-CP).
  • Tích hợp hệ thống bản đồ học hiện đại: Song song với hệ thống bản đồ truyền thống theo phép chiếu Gauss, giáo trình cập nhật chi tiết hệ thống bản đồ phép chiếu UTM tái bản do Cục Bản đồ - Bộ Tổng Tham mưu phát hành, làm rõ sự khác biệt về tọa độ gốc, múi chiếu và nguyên tắc ghi chú khung bản đồ giữa hai hệ thống. Đồng thời, giáo trình giới thiệu nguyên lý ứng dụng công nghệ bản đồ số trong tính toán diện tích thực địa.
  • Gắn kết thực tiễn quân sự và hoạt động kinh tế: Bên cạnh việc phân tích uy lực sát thương và phá hủy mục tiêu công sự trong tác chiến, giáo trình mở rộng các ứng dụng của kỹ thuật nổ trong sản xuất công nghiệp và dân dụng như đào đường hầm, khai thác đá mỏ, phá nổ om tạo nền đắp đường đập, xử lý nền móng công trình và các quy chuẩn bảo đảm an toàn lao động tuyệt đối.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học và cao đẳng: Tài liệu học tập bắt buộc cho toàn thể sinh viên các khối ngành (khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, kỹ thuật, kinh tế...) trong giai đoạn hoàn thành học phần Giáo dục quốc phòng - an ninh theo quy định của khung đào tạo quốc gia.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững kiến thức toán học cơ bản (hình học phẳng, lượng giác, phép tính tỉ lệ), vật lý cơ sở (cơ học, nhiệt học, hiện tượng cảm ứng điện) và hoàn thành phần kiến thức đường lối quân sự tại Tập một của bộ giáo trình.
  • Giảng viên và cán bộ quản lý huấn luyện: Tài liệu chuẩn tắc dùng để xây dựng giáo án, kế hoạch huấn luyện quân sự, thiết lập thao trường bãi tập, chuẩn bị vật chất mô hình học cụ và tổ chức thi, kiểm tra đánh giá chất lượng người học.
  • Tài liệu tham khảo chuyên ngành: Nguồn tra cứu chuẩn mực cho các đơn vị quân sự cơ sở, dân quân tự vệ và lực lượng dự bị động viên tại các cơ quan, tổ chức, trường học khi nghiên cứu về điều lệnh đội ngũ, bản đồ địa hình và kỹ thuật thuốc nổ thông dụng.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho sinh viên hệ chính quy các trường đại học và cao đẳng trên toàn quốc, phục vụ học phần thực hành kỹ thuật, chiến thuật và điều lệnh trong chương trình Giáo dục quốc phòng - an ninh bắt buộc.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào?

Sinh viên cần vận dụng các kiến thức toán học phổ thông (đọc hệ trục tọa độ, tính tỉ lệ hình học, diện tích hình học phẳng) và vật lý cơ bản (động lực học chất điểm, điện trường áp điện) để tiếp thu các nội dung đo đạc bản đồ, khí tài quang học và nguyên lý hoạt động của hỏa khí.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các tài liệu huấn luyện quân sự khác?

Nội dung giáo trình đã được Hội đồng thẩm định liên bộ (Bộ GD&ĐT - Bộ Quốc phòng - Bộ Công an) nghiệm thu, được sư phạm hóa tối đa nhằm phù hợp với đối tượng sinh viên dân sự nhưng vẫn bảo đảm tính chính xác, tính pháp lệnh của điều lệnh và kỹ thuật quân sự.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên kết hợp việc đọc hiểu lý thuyết trong sách với việc quan sát mô hình thực tế; chủ động tham gia luyện tập phân vai chỉ huy trong tổ học tập, tự vẽ lại các sơ đồ phân mảnh bản đồ và luyện tập các bước chỉ huy đội ngũ theo đúng trình tự khẩu lệnh mẫu.

5. Tài liệu có các trang thiết bị và học cụ bổ trợ nào đi kèm khi học tập?

Quá trình học tập được hỗ trợ bởi các trang bị chuyên dụng gồm: bản đồ địa hình tỉ lệ 1:25.000 và 1:50.000, thước đo quân sự, súng huấn luyện (AK, CKC, RPĐ, B41), mô hình mặt cắt đạn, mô hình phương tiện gây nổ mô phỏng và hệ thống bãi tập điều lệnh chuẩn quy.


Kết luận

Giáo trình Giáo dục quốc phòng - an ninh (Tập hai) là văn bản giảng dạy chuẩn quốc gia mang tính khoa học, hệ thống và pháp lý cao, cung cấp đầy đủ các khối kiến thức quân sự cơ sở từ điều lệnh đội ngũ phân đội, bản đồ quân sự, đến tính năng vũ khí bộ binh và kỹ thuật thuốc nổ. Lộ trình học tập đề xuất cho sinh viên là nắm chắc cơ sở toán học và lý thuyết binh khí trước khi bước vào quy trình thực hành thao tác trên thao trường. Để hoàn thành tốt học phần, người học cần kết hợp nghiên cứu giáo trình với việc tuân thủ các quy tắc an toàn kỹ thuật và quy định huấn luyện thực địa theo hướng dẫn của giảng viên.