TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI Bộ môn Dược lý – Dược lâm sàng GIÁO TRÌNH MÔN HỌC DƯỢC LÝ Đối tượng: Dược sĩ Trình độ: Cao đẳng nghề Mã số Môn học: DUOC 08 0 Hà Nội, 2021 1 CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC Tên môn học: DƯỢC LÝ Mã môn học: DUOC 08 Thời gian thực hiện môn học: 135 giờ; (lý thuyết: 45 giờ; thực hành/ thí nghiệm/ thảo luận/ bài tập: 90 giờ). VỊ TRÍ, TÍNH CHẤT CỦA MÔN HỌC - Vị trí: Dược lý là môn khoa học ứng dụng trong nội dung chương trình đào tạo cho đối tượng cao đẳng của ngành Dược, sau khi người học đã có các kiến thức về giải phẫu, sinh lý, sinh lý bệnh, hóa sinh và bệnh học. - Tính chất: môn học Dược lý giúp cho người học cách khai thác kiến thức và kỹ năng căn bản trong việc sử dụng thuốc hợp lý và nghiên cứu thuốc. MỤC TIÊU - Kiến thức: 1.
Trình bày được khái niệm Dược lý học, các đặc tính Dược động học và Dược lực học của thuốc; Ứng dụng của Dược lý học. Trình bày được tác dụng và cơ chế tác dụng của thuốc, tác dụng không mong muốn, độc tính và các tai biến do thuốc; 3. Hướng dẫn sử dụng thuốc hợp lý về: lựa chọn thuốc, theo dõi các tác dụng không mong muốn và cách xử trí, liều dùng và cách dùng thuốc an toàn. Tra cứu thông tin thuốc, phân loại thuốc theo nhóm tác dụng, các ADR và xử trí tai biến do thuốc, các tương tác khi phối hợp thuốc và cách khắc phục.
Tính liều, phân liều và hướng dẫn sử dụng các dạng bào chế thuốc thông thường. - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: 6. Chủ động tìm kiếm các kiến thức cần thiết, tự đọc, tự khai thác thông tin từ các nguồn cơ sở dữ liệu đáng tin cậy được cung cấp và hướng dẫn. Trung thực và tự tin trong thực hành nghề dược.
Nội dung tổng quát và phân bổ thời gian Thời gian (giờ) TT Tên chương/bài Thực hành/ thí nghiệm/ Tổng số Lý thuyết thảo luận 1 Đại cương về dược lý 12 4 8 2 Các phản ứng bất lợi của thuốc 3 1 2 3 Thuốc tác dụng trên hệ thần kinh thực vật 14 4 10 4 Thuốc tác dụng trên hệ thần kinh trung ương 9 4 5 5 Thuốc giảm đau hạ sốt chống viêm 5 1 5 6 Thuốc kháng histamin thụ thể H1 4 1 3 7 Thuốc điều trị bệnh tim mạch 12 4 8 8 Thuốc điều trị rối loạn lipid máu 3 1 2 9 Thuốc điều trị đái tháo đường 4 1 3 10 Hormon và kháng hormon 11 4 7 11 Thuốc kháng sinh 12 4 8 12 Thuốc điều trị lao 3 1 2 13 Thuốc chống nấm 3 1 2 14 Thuốc điều trị bệnh do động vật nguyên sinh 5 2 3 15 Thuốc kháng virus 5 2 3 16 Thuốc điều trị ung thư 3 1 2 17 Thuốc tác dụng trên hệ tiêu hoá 8 3 5 18 Thuốc tác dụng trên hệ hô hấp 7 2 5 19 Vitamin 3 1 2 20 Thuốc điều trị thiếu máu 3 1 1 Thuốc tác dụng trên quá trình đông máu và tiêu 21 3 1 2 fibrin 22 Dịch truyền 3 1 2 Tổng 135 45 90 ĐẠI CƯƠNG VỀ DƯỢC LÝ Thời gian: 4 giờ MỤC TIÊU 1. Trình bày được khái niệm và các đặc tính cơ bản của dược lý học, các ứng dụng của dược lý học 2. Trình bày được đặc tính dược động học của thuốc và các thông số dược động học cơ bản. Trình bày được đặc tính dược lực học của thuốc, các cách tác dụng và các yếu tố ảnh hưởng tới tác dụng của thuốc.
GIỚI THIỆU VỀ DƯỢC LÝ HỌC 1. Lịch sử ra đời và phát triển của Dược lý Kể từ thời kỳ sơ khai, con người đã biết trị đau và bệnh tật bằng những chất có nguồn gốc từ cây cỏ, động vật và khoáng vật. Trước nửa cuối thế kỷ XIX, các thuốc có hoạt lực mạnh và tính đặc hiệu cao như morphin, quinin và digitalis được sử dụng rộng rãi. Tuy nhiên cơ chế tác dụng của thuốc trên một số cơ quan hoặc mô của cơ thể được giải thích một cách mơ hồ, nhu cầu tìm hiểu vì sao các thuốc và độc chất gây tác dụng vẫn là mối quan tâm của các nhà dược học.
Cho đến thế kỷ 19, việc sử dụng thuốc giai đoạn này mang tính hợp lý và khoa học trong bối cảnh sự phát triển mạnh mẽ của y sinh học. Những thành tựu quan trọng trong lĩnh vực sinh lý và hóa học xuất hiện làm tiền đề cho sự ra đời của môn khoa học mới – môn Dược lý học. Cùng thời kỳ đó, sự hiểu biết sâu hơn về cơ chế bệnh sinh đã đưa đến cơ sở khoa học cho việc sử dụng các thuốc đã được biết về tác dụng sinh học và hiệu quả điều trị. Dược lý học phát triển trong thế kỷ 19 như là một môn khoa học y sinh học ứng dụng các nguyên tắc thử nghiệm khoa học vào bối cảnh điều trị.
Sự thành công trong sứ mệnh của dược lý học đã đưa đến một bước đột phá trong việc phát triển thuốc mới, đặc biệt trong vòng 50 năm trở lại đây. Những phát triển của ngành dược trong thế kỷ 20 bao gồm việc phân lập và sử dụng insulin trong điều trị bệnh tiểu đường, phát minh ra thuốc kháng sinh và thuốc chống ung thư, sự tiếp cận nhanh chóng của dược tâm lý học hiện đại. Ngày nay, các nhà dược lý học khai thác sức mạnh của di truyền học, sinh học phân tử, hóa học, và các công cụ tiên tiến khác để chuyển đổi thông tin về cơ chế phân tử và đích tác dụng của một hợp chất thành phương pháp điều trị trực tiếp trên bệnh, các khuyết tật hoặc các tác nhân gây bệnh, tạo ra các phương pháp chăm sóc, phòng ngừa, chẩn đoán, và cuối cùng là thuốc điều trị cho bệnh nhân. Khái niệm dược lý học Dược lý học là một môn học tích hợp các kiến thức về hóa học, sinh lý, hóa sinh, sinh học phân tử và tế bào nhằm nghiên cứu mối liên hệ giữa những diễn biến sinh học 5 của cơ thể với thuốc.
Đây là môn khoa học y sinh học chủ yếu nghiên cứu về tác dụng của các hợp chất hóa học đối với tế bào sống, các mô và các cơ quan. Mục tiêu của dược lý học là nhằm hiểu được cơ chế thuốc tác dụng với các hệ sinh học để từ đó sử dụng hợp lý các chất có tác dụng trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh. Trong ngành dược, dược lý học là công cụ nghiên cứu để làm sáng tỏ cơ chế tác dụng của thuốc ở cấp độ phân tử. Đặc tính cơ bản của dược lý học Môn dược lý học nghiên cứu tác dụng sinh học của thuốc và các cách thuốc cho tác dụng trên các mô hoặc cơ quan sống được thể hiện trong hai đặc tính cơ bản đó là: Dược động học (Pharmacodynamics) và Dược lực học (Pharmacokinetics) được mô tả trongHình 1.
Hai đặc tính căn bản của Dược lý học là Dược động học – Dược lực học Hình 1. Minh họa lý thuyết căn bản của dược lý học, đó là có mối liên hệ giữa tác dụng điều trị hoặc tác dụng gây độc của một thuốc với nồng độ của thuốc đó. Mối liên hệ giữa liều dùng và tác dụng có thể được phân chia thành các phần: dược động học (liều dùng - nồng độ) và dược lực học (liều dùng – tác dụng).Dược động học Dược động học mô tả quá trình biến đổi của thuốcđược thể hiện thông qua mối liên hệ giữa liều dùng với nồng độ thuốc trong dịch cơ thể (huyết thanh) và các mô theo thời gian. Đó là các quá trình: hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ của thuốc trong cơ thể.
Nói một cách khác, dược động học mô tả cách cơ thể tác động tới thuốc.Dược lực học Dược lực học mô tả tác dụng của thuốc trên các cơ quan đích, vì vậy dược lực học mô tả cách thuốc tác dụng trên cơ thể. Dược lực học nghiên cứu cơ chế phân tử và sinh hóa cách thuốc cho tác dụng sinh học dựa trên mối liên hệ giữa đáp ứng và liều dùng. Mối liên hệ này được xác định bởi nồng độ thuốc tại mô và mức độ đáp ứng của mô đó đối với thuốc. Dược động học và dược lực học có liên hệ với nhau thông qua nồng độ thuốc.
Nghiên cứu dược động học và dược lực học giúp xây dựng chế độ liều dùng hợp lý trong việc điều trị bệnh. Ứng dụng của môn dược lý học 11.Dược lý học trong lựa chọn thuốc và điều trị bệnh Thông qua việc tương tác tới các cấu trúc đích ở những mô khác nhau, thông qua việc tương tác với nhiều phân tử đích, các thuốc có thể không chỉ có tác dụng điều trị mong muốn mà còn có cả những tác dụng không mong muốn, có thể dẫn tới những phản ứng bất lợi và độc tính. Việc sử dụng thuốc hiệu quả và thiết kế chế độ liều dùng hợp lý dựa trên sự đánh giá mối liên hệ giữa liều dùng và nồng độ thuốc tại các mô và dịch cơ thể với cường độ tác dụng tại những nồng độ này. Vì vậy đòi hỏi phải có một liều dùng đủ để đạt được một tác dụng nào đó.
Mối liên hệ này được thể hiện bằng các đặc tính dược động học và dược lực học của thuốc. Những kiến thức về mối liên hệ giữa liều dùng, nồng độ thuốc, và tác dụng của thuốc cho phép các nhà lâm sàng cân nhắc những đặc điểm khác biệt về sinh lý và bệnh học của mỗi bệnh nhân để thấy được sự khác biệt về đáp ứng điều trị của từng bệnh nhân với thuốc. Vì vậy việc áp dụng các đặc tính dược động học và dược lực học đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện lợi ích điều trị và giảm thiểu độc tính của thuốc trên bệnh nhân. Đây chính là môn học cơ sở cho môn học dược lâm sàng.Dược lý học trong nghiên cứu và phát triển thuốc mới Các thuốc trước khi được phê duyệt để sử dụng trên người cần phải được chứng minh một cách có cơ sở khoa học về tác dụng của thuốc và mức độ an toàn khi sử dụng trên người.
Quá trình này được quản lý một cách nghiêm ngặt dựa trên những bằng chứng hợp pháp đảm bảo rằng các sản phẩm thuốc khá an toàn để sử dụng trên người. Việc ứng dụng dược lý học trong nghiên cứu và phát triển thuốc bao gồm những thông tin trong hai lĩnh vực chính là nghiên cứu tiền lâm sàng và nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng.