Giáo Trình Di Truyền và Chọn Giống Thủy Sản Phần 2

Giáo trình di truyền và chọn giống thủy sản phần 2 cung cấp kiến thức chuyên sâu về di truyền và phương pháp chọn giống hiệu quả trong nuôi trồng thủy sản.

• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Di Truyền và Chọn Giống Thủy Sản
• Đề tài: Giáo Trình Di Truyền và Chọn Giống Thủy Sản - Phần 2
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 5. CHƯƠNG 5: CÁC PHƯƠNG PHÁP CẢI THIỆN DI TRUYỀN CÁ
• 5.1. Thuần hóa và di nhập giống (domestication & introduction)
• 5.1.1. Khái niệm
• 5.1.2. Kết quả của thuần hóa
• 5.1.3. Ý nghĩa của quá trình thuần hóa
• 5.1.4. Những bất lợi của thuần hóa
• 5.1.5. Những vấn đề cần lưu ý trước khi thuần hóa
• 5.1.6. Các bước của tiến trình thuần hóa
• 5.1.7. Các phương thức áp dụng trong quá trình thuần hóa
• 5.1.8. Những trở ngại của quá trình thuần hóa một đối tượng thủy sản
• 5.2. Di nhập giống
• 5.2.1. Một số khái niệm
• 5.2.2. Mục đích của di nhập giống
• 5.2.3. Tác động của cá nhập nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Di Truyền và Chọn Giống Thủy Sản

Giáo trình di truyền và chọn giống thủy sản là một tài liệu quan trọng trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản. Nó cung cấp kiến thức cơ bản về di truyền học và các phương pháp chọn giống nhằm nâng cao năng suất và chất lượng giống thủy sản. Việc hiểu rõ về di truyền giúp người nuôi có thể áp dụng các kỹ thuật tiên tiến để cải thiện giống nuôi, từ đó tăng cường hiệu quả sản xuất.

1.1. Khái niệm cơ bản về di truyền thủy sản

Di truyền thủy sản đề cập đến các nguyên tắc di truyền học áp dụng cho các loài thủy sản. Nó bao gồm các khái niệm như gen, kiểu gen và kiểu hình, giúp người nuôi hiểu rõ hơn về cách thức di truyền ảnh hưởng đến các đặc điểm của giống nuôi.

1.2. Tầm quan trọng của chọn giống trong thủy sản

Chọn giống là quá trình lựa chọn các cá thể có đặc điểm di truyền mong muốn để sinh sản. Điều này không chỉ giúp cải thiện năng suất mà còn nâng cao khả năng chống chịu bệnh tật và thích nghi với môi trường nuôi.

II. Những thách thức trong di truyền và chọn giống thủy sản

Mặc dù có nhiều tiến bộ trong lĩnh vực di truyền và chọn giống thủy sản, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các vấn đề như cận huyết, giảm đa dạng di truyền và khó khăn trong việc điều khiển sinh sản nhân tạo là những trở ngại lớn. Những thách thức này cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành nuôi trồng thủy sản.

2.1. Cận huyết và ảnh hưởng của nó đến giống thủy sản

Cận huyết xảy ra khi các cá thể có quan hệ di truyền gần gũi được lai tạo với nhau. Điều này có thể dẫn đến giảm sức đề kháng và tăng nguy cơ mắc bệnh, ảnh hưởng tiêu cực đến năng suất và chất lượng giống.

2.2. Giảm đa dạng di truyền trong quần thể thủy sản

Giảm đa dạng di truyền có thể làm cho quần thể thủy sản dễ bị tổn thương trước các thay đổi môi trường và dịch bệnh. Việc duy trì đa dạng di truyền là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành nuôi trồng thủy sản.

III. Phương pháp cải thiện di truyền thủy sản hiệu quả

Có nhiều phương pháp được áp dụng để cải thiện di truyền thủy sản, bao gồm chọn lọc tự nhiên, chọn lọc nhân tạo và lai tạo. Mỗi phương pháp có những ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng để đạt được kết quả tốt nhất.

3.1. Chọn lọc tự nhiên và vai trò của nó

Chọn lọc tự nhiên là quá trình mà các cá thể có đặc điểm tốt hơn sẽ sống sót và sinh sản nhiều hơn. Điều này giúp duy trì các đặc điểm có lợi trong quần thể thủy sản.

3.2. Chọn lọc nhân tạo trong cải thiện giống

Chọn lọc nhân tạo là quá trình mà con người can thiệp vào quá trình sinh sản để chọn ra các cá thể có đặc điểm mong muốn. Phương pháp này giúp tăng cường các tính trạng có lợi cho giống nuôi.

3.3. Lai tạo và ứng dụng trong thủy sản

Lai tạo là phương pháp kết hợp gen từ hai hoặc nhiều cá thể khác nhau để tạo ra thế hệ mới có đặc điểm tốt hơn. Đây là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để cải thiện giống thủy sản.

IV. Ứng dụng thực tiễn của di truyền và chọn giống thủy sản

Việc áp dụng các kỹ thuật di truyền và chọn giống trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều loài thủy sản đã được cải thiện về năng suất và chất lượng, góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nuôi trồng thủy sản.

4.1. Kết quả nghiên cứu về giống thủy sản

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các kỹ thuật di truyền có thể làm tăng năng suất và chất lượng giống thủy sản. Ví dụ, cá rô phi đã được cải thiện đáng kể về tốc độ tăng trưởng và khả năng chống chịu bệnh.

4.2. Ứng dụng công nghệ sinh học trong thủy sản

Công nghệ sinh học đã mở ra nhiều cơ hội mới trong việc cải thiện giống thủy sản. Các kỹ thuật như chỉnh sửa gen và sinh sản nhân tạo đang được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi.

V. Kết luận và tương lai của di truyền thủy sản

Di truyền và chọn giống thủy sản là lĩnh vực quan trọng trong ngành nuôi trồng thủy sản. Tương lai của lĩnh vực này phụ thuộc vào việc giải quyết các thách thức hiện tại và áp dụng các công nghệ mới. Việc duy trì đa dạng di truyền và cải thiện giống sẽ là chìa khóa cho sự phát triển bền vững của ngành.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu liên tục

Nghiên cứu liên tục trong lĩnh vực di truyền và chọn giống là cần thiết để phát triển các giống thủy sản có chất lượng cao và bền vững. Các nhà khoa học cần tiếp tục tìm kiếm các phương pháp mới và hiệu quả hơn.

5.2. Hướng đi tương lai cho ngành thủy sản

Ngành thủy sản cần tập trung vào việc phát triển các giống thủy sản có khả năng thích ứng tốt với biến đổi khí hậu và các điều kiện môi trường khắc nghiệt. Điều này sẽ giúp đảm bảo an ninh thực phẩm và phát triển bền vững cho ngành.

Nội dung chính

THÔNG TIN THƯ MỤC VÀ TỔNG QUAN HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH DI TRUYỀN VÀ CÔNG NGHỆ SINH HỌC TRONG THỦY SẢN

---

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Di truyền và Công nghệ Sinh học trong Thủy sản là tài liệu học tập chuyên ngành cốt lõi thuộc khung chương trình đào tạo trình độ Đại học và Sau đại học cho các ngành Nuôi trồng Thủy sản, Bệnh học Thủy sản và Công nghệ Sinh học Nông nghiệp. Về vị trí đào tạo, học phần này kết nối kiến thức cơ sở của sinh học đại cương, di truyền học và động vật học thủy sinh với các quy trình kỹ thuật sản xuất giống thương mại và bảo tồn nguồn lợi thủy sản.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho người học hệ thống lý thuyết định lượng và cơ chế sinh học về cải thiện di truyền ở động vật thủy sản; phương pháp phân tích, kiểm soát các hiện tượng di truyền quần thể; cùng quy trình vận hành các kỹ thuật công nghệ sinh học phân tử hiện đại. Người học sau khi hoàn thành chương trình có khả năng tính toán các chỉ số chọn giống, thiết kế sơ đồ lai tạo, làm chủ kỹ thuật điều khiển giới tính, tạo đa bội thể và ứng dụng phản ứng chuỗi trùng hợp (PCR), chỉ thị phân tử trong đánh giá nguồn gen.

Cấu trúc giáo trình được xây dựng theo tiến trình từ cấp độ quần thể, cá thể (thuần hóa, di nhập giống, đánh giá dòng, chọn lọc, lai tạo), đến cấp độ tế bào, nhiễm sắc thể (mẫu sinh, phụ sinh, đa bội thể, chuyển giới tính) và cấp độ phân tử (công nghệ DNA tái tổ hợp, phản ứng PCR, chỉ thị phân tử). Điểm đặc thù của tài liệu là sự tích hợp giữa các công thức toán - di truyền kinh điển với hệ thống dữ liệu thực nghiệm phong phú trên các đối tượng thủy sản quan trọng tại Việt Nam và trên thế giới.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Căn cứ theo cấu trúc nội dung thể hiện tại Chương V và Chương VI, khối kiến thức cốt lõi tập trung vào hai trục chuyên đề chính:

[Tiến trình Di truyền Thủy sản]

1. Thuần hóa và Di nhập giống (Domestication & Introduction): Khái niệm theo Liao và Huang (2000), Bilio (2007); các giai đoạn thuần hóa; thống kê sản lượng 29 loài thủy sản thuần hóa chủ lực (Bảng 5.1); phân tích các tác động sinh thái, bệnh học (Bùi Quang Tề, 2003) và nguy cơ tạp nhiễm nguồn gen của 17 loài nước ngọt, 12 loài nước lợ/mặn di nhập tại Việt Nam (Bảng 5.2 và Bảng 5.3; Phạm Anh Tuấn, 2003).
2. Đánh giá dòng và Các phương pháp chọn lọc (Strain Evaluation & Selection Methods): Khái niệm dòng; phân biệt chọn lọc cá thể (Mass selection) và chọn lọc quần thể/gia đình (Family selection: between-family và within-family); vai trò của quần đàn đối chứng; phân tích hiện tượng tương quan kéo theo và chọn lọc gián tiếp (Burch, 1986).
3. Giao phối cận huyết và Lai chéo cùng loài (Inbreeding & Intraspecific Crossbreeding): Bản chất di truyền của giao phối cận huyết; lai tạo dòng (line breeding); lai cùng dòng (inbred line); phương pháp khai thác biến dị tính trội ($V_D$) qua lai chéo cùng loài để tạo ưu thế lai (điển hình là dòng cá rô phi GIFT).
4. Lai xa khác loài và Thao tác bộ nhiễm sắc thể (Hybridization & Chromosome Manipulation): Phân tích 7 cơ chế cách ly sinh sản và các mức độ bất thụ con lai theo Chevassus (1983); các tổ hợp lai kinh tế (Ictalurus punctatus $\times$ I. furcatus, Clarias macrocephalus $\times$ C. gariepinus); nguyên lý mẫu sinh nhân tạo (Gynogenesis), phụ sinh nhân tạo (Androgenesis) và công nghệ tạo cá tam bội (3N), tứ bội (4N).
5. Điều khiển và Chuyển giới tính cá (Sex-Reversal): Cơ chế xác định giới tính (hệ thống XY và WZ ở chi Oreochromis); kỹ thuật sử dụng hormon chuyển giới tính (androgen: MT, ET; estrogen: DES, $17\beta$-estradiol); phương pháp lai xa tạo đơn tính và quy trình tạo cá rô phi siêu đực YY (Phạm Anh Tuấn et al., 2000).
6. Công nghệ Di truyền và Sinh học Phân tử (PCR & Molecular Markers): Lịch sử phát minh PCR của Kary Mullis (1983) và enzyme Taq polymerase từ Thermus aquaticus (Thomas D. Brock, 1965); nguyên lý 3 bước nhiệt; thành phần hóa chất chuẩn cho phản ứng 25 $\mu\text{L}$; ứng dụng các chỉ thị allozyme, mtDNA, RFLP, RAPD, AFLP, microsatellite trong quản lý giống.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết di truyền số lượng (Quantitative Genetics): Khai thác giá trị giống cộng hợp ($V_A$), biến dị trội ($V_D$), hệ số di truyền ($h^2$), và tính toán hiệu quả chọn lọc theo phương trình Falconer (1981): $$\text{Chọn lọc cá thể: } R = i \cdot \sigma \cdot h^2 = S \cdot h^2$$ $$\text{Chọn lọc gia đình: } R = i_f \cdot \sigma_f \cdot h_f^2$$
• Nguyên lý di truyền tế bào và sinh thái sinh sản: Cơ chế phân ly, trao đổi chéo, định hướng xử lý giữ thể cực II hoặc ức chế nguyên phân lần I của hợp tử; các rào cản cách ly sinh sản trong tự nhiên (Scribner et al., 2001).
• Cơ chế hóa sinh và động học phân tử: Cơ chế gắn mồi theo chiều $5' \rightarrow 3'$, hoạt tính xúc tác của ion $\text{Mg}^{2+}$, nồng độ dNTP, tính trung thực (fidelity) của DNA polymerase (Keohavong và Thilly, 1989), và nồng độ chất ổn định enzyme (Gelatin 0,01%, Triton X-100 0,1%).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thiết lập và tối ưu hóa phản ứng PCR thể tích 25 $\mu\text{L}$; vận hành chu kỳ nhiệt khuếch đại gen (như gen COI theo Ivanova et al.); thao tác kỹ thuật sốc nhiệt/áp suất tạo đa bội; kỹ thuật ngâm và phối trộn hormon chuyển giới tính vào thức ăn cá bột.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Tính toán dự báo mức đáp ứng chọn giống ($R$), xác định hệ số cận huyết ($F$); đọc kết quả điện di sản phẩm PCR và định danh con lai/dòng thuần qua ảnh gel RAPD (với đoạn mồi S25: AGGGGTCTTG, S27: GAAACGGGTG).
• Năng lực thực tiễn (Practical competencies): Hoạch định chương trình chọn giống gia đình; kiểm soát cận huyết tại các trại sản xuất giống thương mại; đánh giá tác động sinh thái và nguy cơ tạp nhiễm di truyền khi di nhập các loài thủy sản ngoại lai.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm tiếp cận kết hợp: diễn dịch các định luật di truyền định lượng, sau đó quy nạp thông qua các thực nghiệm và mô hình nuôi cụ thể. Nội dung học thuật gắn liền với các bài tập định lượng và nghiên cứu tình huống (case studies) kinh điển:

• Bài tập định lượng: Tính toán mức tăng trọng qua các thế hệ chọn lọc dựa trên dữ liệu quần đàn đối chứng (ví dụ bài toán chọn giống tăng 35,2% tăng trọng theo Tave, 1993); tính toán nồng độ các thành phần phản ứng PCR (Bảng 6.2).
• Phân tích ca thực tế (Case studies): Phân tích hậu quả sinh thái của việc di nhập cá Nile perch (Lates niloticus) tại hồ Victoria; hiện tượng sục bùn làm tăng BOD của cá chép (Cyprinus carpio); sự cạnh tranh của cá rô phi đen (Oreochromis mossambicus); hiện tượng mất dòng cá mè trắng bản địa (Hypophthalmichthys harmandii) do lai tạp với cá mè trắng Trung Quốc (H. molitrix); và bài học thành công từ chương trình chọn giống cá rô phi GIFT.

Hình thức	Nội dung và Tiêu chuẩn đánh giá
Thực hành & Bài tập	Thiết lập thành phần phản ứng PCR 25 $\mu\text{L}$ ($\text{MgCl}_2$ 1 $\mu\text{L}$ 25 mM, dNTP 2,5 $\mu\text{L}$ 2 mM, Taq 0,25 $\mu\text{L}$ 2,5 U, DNA khuôn mẫu 5 $\mu\text{L}$ 20 ng/$\mu\text{L}$); thiết kế quy trình sản xuất cá rô phi siêu đực YY từ dòng cá cái XY chuyển giới tính.
Đánh giá kết quả	Đánh giá qua hệ thống câu hỏi kiểm tra cuối chương (các câu hỏi tự luận về cơ chế bất thụ, so sánh mẫu sinh/phụ sinh, phương pháp tạo thể tam bội/tứ bội); bài tập giải mã kiểu gen; báo cáo phân tích quy trình chọn giống.
Hướng dẫn tự học	Người học tự vẽ lại các sơ đồ phân bào, sơ đồ lai tạo dòng (Hình 5.4, 5.5, 5.8, 5.10, 5.12); đối chiếu các thông số nhiệt độ bước duỗi xoắn (94-95°C), gắn mồi (50-60°C), kéo dài (72°C) để hiểu sâu cơ chế tối ưu hóa phản ứng sinh học phân tử.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Tài liệu thể hiện tính chuẩn mực học thuật cao thông qua việc tích hợp các dữ liệu chuyên khảo quốc tế và trong nước:

1. Hệ thống hóa dữ liệu chuyên sâu về di nhập và chọn giống: Cập nhật số liệu thống kê của FAO, các công trình của Bilio (2007), Gozlan (2008), Dunham et al., Falconer (1981), Tave (1993). Tổng hợp hệ thống danh mục 17 loài nước ngọt và 12 loài nước lợ/mặn di nhập vào Việt Nam từ năm 1951 đến 2003 (Phạm Anh Tuấn, 2003).
2. Cập nhật dữ liệu dịch tễ học và an toàn sinh học: Cung cấp thông tin cụ thể về sự xuất hiện của các loài ký sinh trùng ngoại lai theo sau quá trình di nhập giống thủy sản tại Việt Nam, như sán lá đơn chủ Dactylogyrus labei trên cá trôi Ấn Độ (Labeo rohita), hay các loài Cichlidogyrus sclerosus, C. tilapiae, Gyrodactylus niloticus trên cá rô phi vằn (Bùi Quang Tề, 2003).
3. Tích hợp các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại: Đưa vào tài liệu chi tiết quy trình PCR chuẩn hóa, phân tích tính trung thực của các chủng enzyme polymerase (Keohavong và Thilly, 1989), cùng ứng dụng của các hệ thống chỉ thị DNA tiên tiến (RFLP, RAPD với hệ mồi S25/S27, AFLP, microsatellite) trong nhận diện con lai và đánh giá đa dạng di truyền quần thể bố mẹ (Liu và Cordes, 2004; Prasad và Singh, 2003).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

• Sinh viên bậc Đại học: Sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Nuôi trồng Thủy sản, Bệnh học Thủy sản, Quản lý Thủy sản, Công nghệ Sinh học Nông nghiệp. Giáo trình cung cấp kiến thức nền tảng để thực hiện khóa luận tốt nghiệp và vận hành sản xuất giống.
• Học viên Sau đại học (Cao học, Nghiên cứu sinh): Tài liệu học tập và nghiên cứu chuyên sâu về các mô hình toán di truyền số lượng, các kỹ thuật thao tác nhiễm sắc thể và phương pháp ứng dụng chỉ thị sinh học phân tử trong bảo tồn nguồn gen.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần: Sinh học đại cương, Di truyền học đại cương, Sinh lý động vật thủy sản, Hóa sinh học và Thống kê sinh học.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu: Khung tham chiếu chuẩn để thiết kế đề cương bài giảng, xây dựng nội dung thực hành phòng thí nghiệm di truyền học và phát triển các đề tài chọn giống thủy sản.
• Cán bộ kỹ thuật trại giống: Tài liệu tra cứu các quy chuẩn kỹ thuật về xử lý hormon chuyển đổi giới tính, kiểm soát cận huyết và quản lý đàn cá bố mẹ.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên đại học, học viên cao học chuyên ngành Thủy sản, Công nghệ Sinh học, các nhà nghiên cứu di truyền học thủy sinh và kỹ sư quản lý kỹ thuật tại các trung tâm, trại sản xuất giống thủy sản.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm vững kiến thức về di truyền học cơ bản (các quy luật phân ly, cơ chế phân bào), sinh lý sinh sản động vật thủy sản, hóa sinh học cơ bản và các phép toán thống kê sinh học để giải quyết các bài toán về tần số gen và hiệu quả chọn lọc.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình kết hợp đồng thời cả ba mảng: chọn giống kinh điển (thuần hóa, chọn lọc, lai tạo), công nghệ tế bào/nhiễm sắc thể (mẫu sinh, phụ sinh, đa bội, siêu đực YY) và công nghệ phân tử (PCR, chỉ thị phân tử), đi kèm số liệu thực nghiệm chi tiết về các loài thủy sản tại Việt Nam.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên bám sát hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương, tự vẽ lại các sơ đồ cơ chế phân bào/sơ đồ lai, giải các bài tập tính toán hiệu quả chọn lọc ($R = Sh^2$) và phân tích các bảng thành phần hóa chất của phản ứng PCR.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Cuối mỗi chương có danh mục tài liệu tham khảo chi tiết từ các tổ chức quốc tế (FAO, NACA, MRC) và các công trình chuyên khảo của các tác giả Falconer (1981), Tave (1993), Dunham (2001), Nguyễn Tường Anh (1999), Phạm Anh Tuấn (2003).

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Di truyền và Công nghệ Sinh học trong Thủy sản là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, cung cấp nền tảng lý thuyết định lượng và thực hành công nghệ sinh học chuyên sâu trong lĩnh vực thủy sản. Lộ trình học tập được thiết kế khoa học: bắt đầu từ các nguyên lý thuần hóa, chọn lọc quần thể và quản lý cận huyết; tiếp nối bằng các kỹ thuật can thiệp nhiễm sắc thể và điều khiển giới tính; hoàn thiện ở các kỹ thuật sinh học phân tử và chỉ thị DNA.

Để đạt hiệu quả tiếp thu tối ưu, người học được khuyến nghị nghiên cứu song song phần lý thuyết với việc giải các bài tập định lượng di truyền, thực hành phân tích thành phần phản ứng PCR và tham khảo các báo cáo chuyên đề về hiện trạng nguồn gen thủy sản được liệt kê trong danh mục tài liệu tham khảo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG V CÁC PH Ư Ơ N G PH ÁP C ẢI TH IỆN DI T R U Y Ề N CÁ 1. Thuần hóa và di nhập giống (domestication & introduction) 1. Khái niệm Khái niệm thuần hóa không đơn thuần để chỉ hoạt động nuôi giữ một loài động vật hoang dại trong nhà hay trang trại, mà là một tiến trình trong đó quá trình sinh trưởng, dinh dưỡng và sinh sản cùa vật nuôi được điều khiển bởi con người; đó cũng là một quá trình biến đổi khiến cho vật nuôi có những đặc điểm khác biệt so với tổ tiên hoang dã (có thể vẫn còn hiện nữu hay đã tuyệt chủng). Như vậy sinh vật thuần hóa có thể được định nghĩa là “loài vật đã được biến đổi di truyền bởi tác động trực tiếp của con người”.

Theo Liao và Huang (2000), một sinh vật đã thuần hoá được định nghĩa là (i) những cá thể có giá trị sử dụng và được nuôi với những mục đích cụ thể, (ii) sinh sản được trong điều kiện nuôi giữ hay sự sinh sản được điều khiển bời con người, (iii) có tập tính sống khác biệt so với tổ tiên, (iv) có những biến đổi về hình thái (kích cỡ, màu sắc) và các đặc điểm này hoàn toàn không có ở sinh vật hoang dã, và (v) một số cá thể không thể sống sót nếu thiếu sự bảo vệ của con người. Với định nghĩa trên, chi có một vài loài nuôi thủy sản được xem là đã được thuần hóa thí dụ như trường hợp cá chép Cyprinus carpio, cá vàng Carassius auratus, hay cá rô phi đỏ. Thường trong nuôi trồng thủy sản, thuật ngữ thuần hóa đề cập đến tiên trình làm cho sinh vật thích nghi với điều kiện nuôi và chỉ mới có 2 khía cạnh được quan tâm đến là cải thiện tăng trưởng và điều khiển sinh sản (Hassin et al. Khi quá trình sinh sản được điều khiển bởi con người qua nhiều thế hệ, vật nuôi sẽ có những biến đổi có ý nghĩa về tập tính và/hoặc hình thái.

Điều khiển sinh sản cùa vật nuôi trong điều kiện nhân tạo là nhằm mục đích phục vụ cho lợi ích của con người như làm thực phẩm, hàng hóa, thú vui (sinh vật cảnh), giống nuôi và tái tạo quần đàn. Quá trình điều khiển sinh sản thường chi giới hạn trong việc kích thích thành thục và phóng thích sản phẩm sinh dục, điều khiển quá trình phát triển phôi, và ương nuôi cá bột đến hết giai đoạn biến thái. M ột 82 khi thế hệ con (đạt được trong điều kiện nuôi) thành thục sinh dục và sinh sản thành công trong điều kiện nuôi giữ, thi một chu kỳ điều khiển sinh sản hoàn tất. Điều kiện tất yếu để thuần hóa thành công là điều khiển sinh sản phải được hoàn tất liên tục qua nhiều thế hệ (P —> F1 —* F2 —►F3) mà không có sự bổ sung bất cứ cá thể nào có nguồn gốc hoang dã (Bilio, 2007).

Trớ ngại quan trọng nhất của điều khiển sinh sản và thuần hóa là xảy ra cận huyết mức độ cao, vì vậy quá trình thuần hóa phải được thực hiện cùng với chọn lọc để tạo ra các dòng thuần chùng với sự biếu hiện các tính trạng ổn định. Như vậy, thuần hóa trong nuôi trồng thủy sản là tiến trình điều khiến vòng đời và điều khiển sinh sàn của vật nuôi trong điều kiện nuôi giữ như được biểu diễn trong Hinh 5. Tác động của THUẦN HÓA con ngươi chọn lọc nuôi dưÕDg sinh sản Sinh vật ngoài tự nhiên 4— »Hoạt động — ►Những cá thể có ----- ► nguồn bố mẹ nuôi giư biêu biên tôt - Thức ăn tư nhiên t - Địch hại - Dê bị bệnh 1 - Sốc thế hẻ con ^ Hình 5.1: Khái niệm thuần hóa trong nuôi thủy sản (theo Liao và Huang, 2000) 1.