Giáo trình Đạo đức học (Hệ Cử nhân Chính trị) - NXB Chính trị Quốc gia

Giáo trình nghiên cứu đạo đức học, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Trường học: Trường Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Đạo Đức Học
• Đề tài: Giáo Trình Đạo Đức Học
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá giáo trình đạo đức học Nền tảng tri thức cốt lõi

Đạo đức học là một môn khoa học xã hội, thuộc lĩnh vực triết học, chuyên nghiên cứu về đạo đức. Đối tượng chính của môn học này là toàn bộ đời sống đạo đức của con người và xã hội, bao gồm các quy luật hình thành, phát triển và tồn tại của nó. Một giáo trình đạo đức học uy tín, như cuốn sách do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia phát hành, sẽ cung cấp một hệ thống tri thức khoa học, xác lập các khái niệm, phạm trù và chuẩn mực đạo đức cơ bản. Những kiến thức này làm nền tảng cho việc hình thành ý thức và định hướng hành vi đạo đức của mỗi cá nhân. Cần phân biệt rõ giữa 'đạo đức' và 'đạo đức học'. Đạo đức là một hiện tượng xã hội khách quan, một hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội. Trong khi đó, đạo đức học đại cương là khoa học, là tri thức lý luận về hiện tượng đó. Dù có chung đối tượng phản ánh, cách tiếp cận của chúng hoàn toàn khác nhau. Theo quan điểm triết học Mác-Lênin, đạo đức học không chỉ mô tả các hiện tượng mà còn luận chứng cho vai trò cải tạo cách mạng của đạo đức mới - đạo đức cộng sản. Nó nghiên cứu đạo đức như một hệ thống trọn vẹn, có logic vận động riêng, từ ý thức đạo đức, quan hệ đạo đức đến thực tiễn đạo đức. Việc học tập và nghiên cứu tài liệu môn đạo đức học giúp con người hiểu sâu sắc về bản chất các giá trị, từ đó có khả năng tự điều chỉnh hành vi cho phù hợp với tiến bộ xã hội.

1.1. Luân lý học là gì Nguồn gốc và khái niệm cơ bản

Thuật ngữ 'đạo đức' và 'luân lý học' có nguồn gốc sâu xa từ lịch sử triết học. Từ 'đạo đức' bắt nguồn từ tiếng Latinh 'mos' (moris), có nghĩa là lễ thói, tập tục. Tương tự, 'luân lý' có gốc từ tiếng Hy Lạp 'ethicos', cũng mang ý nghĩa về tập tục và thói quen. Ban đầu, các thuật ngữ này đều dùng để chỉ những quy tắc ứng xử, mối quan hệ giữa người với người trong giao tiếp hàng ngày. Về sau, người ta dần phân biệt 'moral' là đạo đức (hiện tượng thực tiễn) và 'ethicos' là đạo đức học (khoa học nghiên cứu). Ở phương Đông, khái niệm đạo đức cũng xuất hiện từ rất sớm, thể hiện qua quan niệm về 'Đạo' và 'Đức' trong triết học Trung Quốc cổ đại. 'Đạo' ban đầu có nghĩa là con đường, sau được triết học hóa thành quy luật của tự nhiên và đường sống của con người. 'Đức' là biểu hiện của Đạo, là nhân đức, nguyên tắc luân lý. Như vậy, đạo đức chính là những yêu cầu, nguyên tắc mà cuộc sống xã hội đặt ra cho mỗi cá nhân.

1.2. Đối tượng và nhiệm vụ của môn đạo đức học Mác Lênin

Đạo đức học Mác-Lênin định nghĩa đối tượng nghiên cứu của mình là khoa học về bản chất của đạo đức, các quy luật xuất hiện và phát triển của đạo đức, đặc biệt là đạo đức cộng sản. Nhiệm vụ của nó bao gồm: Thứ nhất, xác định ranh giới và làm rõ nội dung của quan hệ đạo đức so với các quan hệ xã hội khác (kinh tế, chính trị). Thứ hai, vạch ra nguồn gốc, bản chất, đặc trưng và chức năng của đạo đức, tái tạo lại đời sống đạo đức dưới dạng lý luận. Thứ ba, góp phần xây dựng đạo đức mới, khẳng định giá trị đạo đức cộng sản, đồng thời phê phán các tàn dư đạo đức cũ. Nghiên cứu đạo đức học không chỉ dừng lại ở ý thức mà còn bao gồm cả thực tiễn đạo đức, vì giá trị đạo đức phải được thể hiện trong đời sống. Đây là điểm khác biệt căn bản so với các quan điểm trước Mác.

1.3. Cấu trúc cơ bản của đạo đức Ý thức và thực tiễn

Đạo đức vận hành như một hệ thống thống nhất, bao gồm ba yếu tố cốt lõi: ý thức đạo đức, thực tiễn đạo đức và quan hệ đạo đức. Ý thức đạo đức là sự nhận thức về các quy tắc, chuẩn mực đạo đức, bao gồm tri thức, tình cảm và ý chí đạo đức. Nó giúp con người tự giác điều chỉnh hành vi. Thực tiễn đạo đức là quá trình hiện thực hóa ý thức đạo đức thông qua các hành động cụ thể như tương trợ, giúp đỡ, thực hiện nghĩa vụ. Nếu không có thực tiễn, ý thức đạo đức chỉ là lý thuyết suông. Quan hệ đạo đức là hệ thống các mối quan hệ giữa cá nhân với cá nhân và cá nhân với xã hội về mặt đạo đức. Ba yếu tố này có mối liên hệ biện chứng, tác động qua lại, tạo nên sự vận động và phát triển không ngừng của hệ thống đạo đức.

II. Nguồn gốc đạo đức Các quan niệm phi Mácxít và thách thức

Trước khi chủ nghĩa Mác ra đời, việc lý giải nguồn gốc của đạo đức thường rơi vào quan điểm duy tâm hoặc duy vật siêu hình. Các nhà triết học không nhìn thấy vai trò quyết định của nhân tố kinh tế - xã hội, do đó họ tìm kiếm nguồn gốc đạo đức ở những nơi tách rời thực tại. Quan điểm của các nhà thần học cho rằng đạo đức là do một đấng siêu nhiên, một thực thể thần thánh tạo ra để răn dạy con người. Các chuẩn mực đạo đức như thiện và ác được thẩm định dựa trên sự phán xét của thánh thần. Các nhà duy tâm khách quan như Platôn và Hêghen, tuy không viện đến thần linh, nhưng lại quy nguồn gốc đạo đức về 'ý niệm' hay 'ý niệm tuyệt đối', về bản chất cũng là một dạng lý giải siêu nhiên. Trong khi đó, các nhà duy tâm chủ quan, tiêu biểu là Cantơ, cho rằng đạo đức là năng lực 'tiên thiên' của lý trí con người, tồn tại độc lập với kinh nghiệm và hoạt động xã hội. Ngay cả các nhà duy vật trước Mác như L.Phoiơbắc, dù đã thấy đạo đức trong quan hệ người-người, nhưng lại xem xét con người một cách trừu tượng, phi lịch sử, đứng trên giai cấp và thời đại. Những quan niệm này không thể giải thích được sự thay đổi của các hệ thống đạo đức qua các thời kỳ lịch sử khác nhau, cũng như không lý giải được bản chất xã hội của nó. Đây chính là thách thức mà triết học Mác-Lênin đã giải quyết một cách khoa học.

2.1. Phân tích quan điểm thần học và duy tâm về đạo đức

Các trường phái triết học - thần học thường cho rằng đạo đức bắt nguồn từ 'mệnh lệnh của Thượng đế'. Trong quan niệm này, các quy tắc về thiện và ác, đúng và sai là những chân lý vĩnh cửu, bất biến do thánh thần ban tặng. Con người chỉ có nhiệm vụ tuân theo. Tương tự, các nhà duy tâm khách quan lý giải rằng các chuẩn mực đạo đức là sự biểu hiện của một 'ý niệm tuyệt đối' hay 'tinh thần thế giới'. Các nhà duy tâm chủ quan lại cho rằng ý chí đạo đức hay 'thiện ý' là một năng lực bẩm sinh, có sẵn trong lý trí con người. Điểm chung của các lý thuyết này là đều coi đạo đức không phải là sản phẩm phản ánh cơ sở xã hội hiện thực khách quan, mà là cái có trước, đứng ngoài hoặc đứng trên xã hội.

2.2. Hạn chế của chủ nghĩa duy vật trước Mác và Đacuyn xã hội

Các nhà duy vật trước Mác đã có bước tiến khi tìm kiếm nguồn gốc đạo đức trong chính con người và quan hệ xã hội, chứ không phải ở thế giới siêu nhiên. Tuy nhiên, họ lại xem xét con người một cách trừu tượng, tách rời khỏi điều kiện lịch sử - cụ thể. Con người trong quan niệm của họ là một thực thể bất biến, không có giai cấp, dân tộc hay thời đại. Một khuynh hướng khác là chủ nghĩa Đacuyn xã hội, đã tầm thường hóa chủ nghĩa duy vật bằng cách đồng nhất phẩm chất đạo đức của con người với bản năng bầy đàn của động vật. Cách tiếp cận này đã bỏ qua vai trò của lao động và các quan hệ xã hội phức tạp trong việc hình thành nên ý thức đạo đức, một đặc trưng chỉ có ở loài người.

2.3. Tại sao cần một lý giải khoa học về bản chất đạo đức

Việc không giải quyết được một cách khoa học vấn đề nguồn gốc đạo đức dẫn đến việc không thể hiểu đúng bản chất và quy luật vận động của nó. Các quan niệm phi mácxít không thể giải thích tại sao đạo đức lại thay đổi qua các hình thái kinh tế - xã hội, tại sao trong cùng một xã hội lại tồn tại những hệ thống đạo đức đối lập nhau. Một lý giải khoa học, như trong sách đạo đức học Mác-Lênin, là cần thiết để chỉ ra rằng đạo đức là sản phẩm của lịch sử xã hội, nảy sinh từ nhu cầu của đời sống và bị quy định bởi các điều kiện sinh hoạt vật chất. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể hiểu và cải tạo đời sống đạo đức một cách tự giác và hiệu quả.

III. Giải mã bản chất đạo đức theo triết học Mác Lênin

Khác biệt hoàn toàn với các quan niệm trước đó, triết học Mác-Lênin khẳng định đạo đức nảy sinh từ nhu cầu của đời sống xã hội và là kết quả của sự phát triển lịch sử. Nguồn gốc sâu xa của đạo đức nằm trong phương thức sản xuất đời sống vật chất. Như Mác đã viết trong Lời tựa của tác phẩm Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị: 'Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung. Không phải ý thức của con người quyết định tồn tại của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ'. Luận điểm này là chìa khóa để giải mã bản chất xã hội của đạo đức. Đạo đức không phải là một sức mạnh siêu nhiên hay năng lực 'tiên thiên', mà là sản phẩm phản ánh tồn tại xã hội. Ăngghen cũng nhấn mạnh: 'Xét cho đến cùng, mọi học thuyết về đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế của xã hội lúc bấy giờ'. Bản chất xã hội của đạo đức thể hiện rõ qua tính thời đại, tính dân tộc và đặc biệt là tính giai cấp. Mỗi thời đại, mỗi dân tộc, mỗi giai cấp lại có những quan niệm, nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức riêng, phản ánh điều kiện sống và lợi ích của họ. Hiểu rõ điều này giúp chúng ta có cái nhìn biện chứng và lịch sử khi phân tích bất kỳ hiện tượng đạo đức nào.

3.1. Tồn tại xã hội quyết định ý thức đạo đức như thế nào

Theo quan điểm Mácxít, tồn tại xã hội, mà nền tảng là phương thức sản xuất, quyết định ý thức xã hội, trong đó có ý thức đạo đức. Đạo đức ra đời từ nhu cầu phối hợp hành động trong lao động sản xuất, đấu tranh xã hội và phân phối sản phẩm. Khi cơ sở kinh tế thay đổi, toàn bộ kiến trúc thượng tầng, bao gồm cả các quan niệm đạo đức, cũng sẽ biến đổi theo. Ví dụ, trong xã hội nguyên thủy với chế độ công hữu, đạo đức đề cao tính cộng đồng, tương trợ. Khi chế độ tư hữu xuất hiện, đạo đức mang tính giai cấp ra đời, phản ánh mâu thuẫn lợi ích giữa các giai cấp. Do đó, không có đạo đức trừu tượng, chung cho mọi thời đại, mà đạo đức luôn gắn liền với một tồn tại xã hội cụ thể.

3.2. Tính giai cấp và tính dân tộc trong các hệ thống đạo đức

Trong xã hội có giai cấp, đạo đức luôn mang tính giai cấp. Mỗi giai cấp, do có vị trí và lợi ích khác nhau trong nền kinh tế, sẽ hình thành nên hệ thống đạo đức riêng để bảo vệ lợi ích đó. Ăngghen đã chỉ rõ: '...cho tới nay xã hội đã vận động trong những sự đối lập giai cấp, cho nên đạo đức cũng luôn luôn là đạo đức của giai cấp'. Đạo đức của giai cấp thống trị thường được áp đặt lên toàn xã hội. Bên cạnh đó, đạo đức còn mang tính dân tộc, thể hiện sự đặc thù trong văn hóa, lịch sử, tâm lý của mỗi cộng đồng dân tộc. Tính dân tộc tạo nên sự độc đáo trong các quan niệm về hạnh phúc và nghĩa vụ, cách ứng xử và các chuẩn mực đạo đức cụ thể.

3.3. Mối quan hệ giữa các phạm trù đạo đức thiện và ác

Các phạm trù đạo đức cơ bản như thiện và ác, công bằng xã hội, lương tâm và trách nhiệm không phải là những khái niệm bất biến. Nội dung của chúng thay đổi tùy thuộc vào điều kiện lịch sử và lợi ích giai cấp. Ăngghen viết: 'Từ dân tộc này sang dân tộc khác, từ thời đại này sang thời đại khác, những quan niệm về thiện và ác đã biến đổi nhiều đến mức chúng thường trái ngược hẳn nhau'. Ví dụ, chế độ bóc lột trong xã hội tư bản được giai cấp tư sản coi là 'thiện' vì nó phù hợp với lợi ích của họ, nhưng lại bị giai cấp công nhân xem là 'ác'. Việc nghiên cứu các phạm trù đạo đức đòi hỏi phải đặt chúng trong bối cảnh lịch sử - xã hội cụ thể để hiểu đúng bản chất của chúng.

IV. Hướng dẫn học tập các chức năng chính của đạo đức học

Đạo đức đóng vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội thông qua việc thực hiện các chức năng cơ bản của nó. Việc tìm hiểu các chức năng này là nội dung cốt lõi khi nghiên cứu giáo trình đạo đức học. Ba chức năng chính bao gồm: chức năng điều chỉnh hành vi, chức năng giáo dục và chức năng nhận thức. Chức năng điều chỉnh hành vi của đạo đức có đặc trưng riêng, khác với pháp luật. Nếu pháp luật điều chỉnh bằng quyền lực cưỡng chế của nhà nước, thì đạo đức điều chỉnh hành vi thông qua sức mạnh của dư luận xã hội và sự tự giác của cá nhân, tức là lương tâm và trách nhiệm. Chức năng giáo dục của đạo đức góp phần hình thành và hoàn thiện nhân cách con người, hướng con người tới các giá trị chân - thiện - mỹ. Nó giúp chuyển hóa các chuẩn mực đạo đức xã hội thành niềm tin và thói quen đạo đức của mỗi cá nhân. Cuối cùng, chức năng nhận thức giúp con người phản ánh và chiếm lĩnh thế giới về mặt đạo đức. Nó cung cấp tri thức để cá nhân có thể đánh giá các hành vi, hiện tượng xã hội, cũng như tự nhận thức, tự đánh giá và hoàn thiện bản thân. Ba chức năng này có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau, tạo nên sức mạnh tổng hợp của đạo đức trong việc duy trì và thúc đẩy xã hội phát triển.

4.1. Chức năng điều chỉnh hành vi qua dư luận và lương tâm

Đạo đức là một trong những phương thức điều chỉnh hành vi hiệu quả nhất. Mục đích của sự điều chỉnh này là tạo ra sự hài hòa giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng. Cơ chế điều chỉnh của đạo đức không dựa vào sự cưỡng bức từ bên ngoài như pháp luật, mà chủ yếu dựa vào hai yếu tố: dư luận xã hội và lương tâm. Dư luận xã hội thể hiện sự đánh giá, khen chê của cộng đồng đối với hành vi của cá nhân, tạo ra một sức ép tinh thần để khuyến khích cái thiện, ngăn ngừa cái ác. Lương tâm là sự tự phán xét, tự đánh giá của cá nhân về hành vi của chính mình. Sự kết hợp giữa tác động từ xã hội và sự tự giác từ bên trong làm cho sự điều chỉnh của đạo đức mang tính tự nguyện, sâu sắc và bền vững.

4.2. Vai trò giáo dục Hình thành nhân cách và con người mới

Chức năng giáo dục của đạo đức có vai trò hình thành nên những phẩm chất tốt đẹp cho con người, đáp ứng yêu cầu của xã hội. Quá trình này diễn ra thông qua việc cá nhân tiếp thu, lĩnh hội hệ thống giá trị, lý tưởng, chuẩn mực đạo đức của xã hội và biến chúng thành ý thức đạo đức của riêng mình. Thông qua giáo dục, các giá trị đạo đức được củng cố và lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành truyền thống, tập quán. Hiệu quả của giáo dục đạo đức phụ thuộc vào điều kiện kinh tế-xã hội, môi trường đạo đức và mức độ tự giác của mỗi cá nhân. Trong bối cảnh hiện nay, giáo dục đạo đức nghề nghiệp và đạo đức công vụ là một nhiệm vụ cấp thiết.

4.3. Chức năng nhận thức Tự đánh giá và hoàn thiện bản thân

Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, đạo đức giúp con người nhận thức thế giới. Sự nhận thức này có hai hướng: hướng ngoại và hướng nội. Nhận thức hướng ngoại là quá trình con người tìm hiểu, đánh giá các giá trị, chuẩn mực và đời sống đạo đức của xã hội. Nhận thức hướng nội (tự nhận thức) là quá trình cá nhân tự soi xét, tự đối chiếu hành vi của mình với các chuẩn mực chung của cộng đồng. Quá trình này giúp chủ thể hình thành quan điểm, nguyên tắc sống và ý thức được trách nhiệm của mình. Nhờ có chức năng nhận thức, con người không hành động một cách mù quáng mà có sự lựa chọn tự do, tự giác và có trách nhiệm, từ đó không ngừng hoàn thiện bản thân.

V. Top tài liệu môn đạo đức học và phương pháp học hiệu quả

Để chinh phục môn học này, việc lựa chọn tài liệu môn đạo đức học phù hợp và có phương pháp học tập khoa học là yếu tố then chốt. Nguồn tài liệu uy tín hàng đầu là các giáo trình đạo đức học do các học viện lớn và các nhà xuất bản uy tín như Nhà xuất bản Chính trị quốc gia biên soạn. Những tài liệu này cung cấp kiến thức hệ thống, chuẩn xác theo quan điểm triết học Mác-Lênin. Bên cạnh giáo trình chính, sinh viên nên tìm kiếm thêm các ebook đạo đức học, slide bài giảng đạo đức học để có cái nhìn đa chiều và cập nhật. Phương pháp học tập hiệu quả không chỉ dừng lại ở việc đọc và ghi nhớ. Người học cần chủ động hệ thống hóa kiến thức bằng cách tóm tắt đạo đức học theo từng chương, từng chủ đề. Việc liên hệ lý luận với thực tiễn, đặc biệt là các vấn đề đạo đức kinh doanh hay đạo đức nghề nghiệp trong xã hội hiện đại, sẽ giúp kiến thức trở nên sinh động và sâu sắc hơn. Cuối cùng, luyện tập với các bộ câu hỏi ôn tập đạo đức học và các đề thi đạo đức học từ các năm trước là cách tốt nhất để kiểm tra kiến thức và chuẩn bị cho các kỳ thi.

5.1. Tìm kiếm giáo trình đạo đức học PDF từ NXB Chính trị quốc gia

Một trong những tài liệu nền tảng và được sử dụng rộng rãi là cuốn 'Giáo trình Đạo đức học' (dùng cho hệ Cử nhân Chính trị) của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành. Việc tìm kiếm phiên bản giáo trình đạo đức học PDF của cuốn sách này sẽ giúp sinh viên tiện lợi hơn trong việc học tập và tra cứu. Các thư viện số của trường đại học hoặc các nguồn tài liệu học thuật trực tuyến là nơi có thể tìm thấy tài liệu này. Khi sử dụng phiên bản PDF, người học có thể dễ dàng ghi chú, đánh dấu các từ khóa quan trọng và tìm kiếm thông tin nhanh chóng, hỗ trợ đắc lực cho quá trình tự học.

5.2. Bí quyết tóm tắt đạo đức học hiệu quả cho ôn thi

Việc tóm tắt đạo đức học một cách hệ thống là bí quyết để nắm vững kiến thức. Thay vì chép lại toàn bộ, người học nên tập trung vào các ý chính: định nghĩa các khái niệm và phạm trù đạo đức, nguồn gốc và bản chất của đạo đức theo từng quan điểm, các chức năng chính và mối liên hệ giữa chúng. Sử dụng sơ đồ tư duy (mind map) là một phương pháp rất hiệu quả để trực quan hóa mối liên hệ giữa các khái niệm như lương tâm và trách nhiệm, hạnh phúc và nghĩa vụ. Mỗi chương nên được tóm tắt trên một trang giấy, nêu bật các luận điểm cốt lõi và các dẫn chứng quan trọng từ giáo trình. Cách làm này giúp việc ôn tập trước kỳ thi trở nên nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.

5.3. Vận dụng chuẩn mực đạo đức vào đạo đức kinh doanh

Học đạo đức học không chỉ để thi cử mà còn để vận dụng vào cuộc sống. Một lĩnh vực ứng dụng quan trọng là đạo đức kinh doanh. Các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức như trung thực, giữ chữ tín, trách nhiệm xã hội, đảm bảo công bằng xã hội là nền tảng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Việc phân tích các tình huống thực tế trong kinh doanh qua lăng kính của các phạm trù đạo đức (ví dụ: hành vi trốn thuế là 'ác', sản xuất hàng sạch là 'thiện') giúp người học hiểu sâu sắc hơn về vai trò của đạo đức trong việc điều chỉnh các mối quan hệ kinh tế. Điều này cho thấy kiến thức từ giáo trình đạo đức học có giá trị thực tiễn to lớn.

VI. Triển vọng đạo đức học Xây dựng chuẩn mực đạo đức mới

Nghiên cứu giáo trình đạo đức học không chỉ là nhìn về quá khứ mà còn hướng tới tương lai. Xã hội không ngừng vận động, đặt ra những yêu cầu mới cho đời sống đạo đức. Nhiệm vụ của đạo đức học hiện đại là góp phần xây dựng một hệ thống đạo đức mới, tiến bộ, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại. Đó là một nền đạo đức 'thật sự có tính nhân đạo', nơi con người được giải phóng khỏi mọi hình thức áp bức, bóc lột, và các quan hệ xã hội được xây dựng trên cơ sở hợp tác, bình đẳng. Quá trình này đòi hỏi sự kế thừa biện chứng các giá trị đạo đức của nhân loại, đồng thời đấu tranh loại bỏ những tàn dư đạo đức cũ, lạc hậu. Việc xây dựng con người mới phát triển toàn diện, lấy đức làm gốc như tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh, là mục tiêu trung tâm. Các vấn đề như công bằng xã hội, đạo đức nghề nghiệp, và trách nhiệm công dân trong bối cảnh toàn cầu hóa là những thách thức và cũng là đối tượng nghiên cứu quan trọng của đạo đức học trong giai đoạn hiện nay. Sự phát triển của khoa học đạo đức sẽ là công cụ lý luận sắc bén cho sự nghiệp giáo dục con người mới và xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.

6.1. Sự kế thừa và phát triển các giá trị đạo đức trong lịch sử

Sự phát triển của đạo đức là một quá trình phủ định biện chứng. Nền đạo đức mới không ra đời từ hư vô mà được xây dựng trên cơ sở kế thừa có chọn lọc những tinh hoa đạo đức của các thời đại trước. Các giá trị nhân loại phổ quát như lòng nhân ái, sự trung thực, lòng dũng cảm, tinh thần yêu nước... luôn được gìn giữ và phát triển lên một tầm cao mới. Ví dụ, đạo đức xã hội chủ nghĩa kế thừa những giá trị tốt đẹp của đạo đức truyền thống dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại. Việc nghiên cứu các kiểu đạo đức trong lịch sử, từ đạo đức nguyên thủy đến đạo đức trong xã hội có giai cấp, giúp chúng ta nhận thức được quy luật vận động và có định hướng đúng đắn trong việc xây dựng các giá trị đạo đức mới.

6.2. Thách thức trong việc xây dựng công bằng xã hội hiện nay

Một trong những mục tiêu và cũng là thách thức lớn nhất của đạo đức mới là thực hiện công bằng xã hội. Đây là một phạm trù đạo đức rộng lớn, bao hàm sự công bằng trong phân phối lợi ích kinh tế, cơ hội phát triển và địa vị xã hội. Trong bối cảnh kinh tế thị trường, mặt trái của nó có thể làm nảy sinh sự phân hóa giàu nghèo, chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, đi ngược lại các nguyên tắc công bằng. Đạo đức học có nhiệm vụ nghiên cứu, luận giải và đề xuất các giải pháp nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội, hướng tới một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, nơi lợi ích của cá nhân và tập thể được kết hợp hài hòa.

6.3. Tầm quan trọng của lương tâm và trách nhiệm trong thời đại mới

Trong xã hội hiện đại, vai trò của sự tự giác cá nhân ngày càng được đề cao. Do đó, hai phạm trù lương tâm và trách nhiệm trở nên đặc biệt quan trọng. Lương tâm là tòa án bên trong của mỗi người, giúp họ tự điều chỉnh hành vi theo những chuẩn mực chung. Trách nhiệm là ý thức về nghĩa vụ của cá nhân đối với cộng đồng, xã hội và với chính bản thân mình. Việc giáo dục để mỗi cá nhân có lương tâm trong sáng và tinh thần trách nhiệm cao là nền tảng để xây dựng một xã hội đạo đức lành mạnh. Đây là yếu tố cốt lõi để ngăn chặn các hiện tượng tiêu cực như tham nhũng, vô cảm, thiếu trách nhiệm trong công việc và cuộc sống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

THU VIEN 170-179 | CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH GIAO KHOA TRIẾT HỌC 2006 20105365 GIÁO TRÌNH BAO DUC HOC ( DUNG CHO HE CU NHÂN CHÍNH TRỊ) Giáo trình đạp đức UN20105365 ‘ ` ẩ KÝ, ——_.À XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỌC VIỄN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH KHOA TRIẾT HỌC GIÁO TRÌNH DAO DUC HOC ( DUNG CHO HỆ CỬ NHÂN CHÍNH TRỊ ) NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA Hà Nội - 2006 LỜI NHÀ XUẤT BẢN Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, xuất hiện từ buổi bình minh của lịch sử loài người. Nó được hoàn thiện, phát triển trên cơ sở các chế độ kinh tế - xã hội nối tiếp nhau từ thấp đến cao, đỉnh cao của nó là đạo đức mới - đạo đức cộng sản: mà xã hội ta đang xây dựng. Vai trò động lực tỉnh thần to lớn của đạo đức đối với sự phát triển, tiến bộ xã hội được nhiều nhà khoa học hiện nay thừa nhận và được các quốc gia quan tâm sâu sắc. Ở nước ta, những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực, phẩm chất đạo đức cá nhân và đạo đức xã hội hiện thực đang tác động mạnh mẽ, thường xuyên đến các quan hệ ứng xử giữa người và người, cá nhân và xã hội, nhằm hướng con người tới cái chân, cái thiện, cái mỹ; chống cái ác, cái xấu, cái giả; đưa xã hội ta đạt mục tiêu cao cả: dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Với ý nghĩa và vai trò, nhiệm vụ, chức năng quan trọng riêng có của nó, đạo đức học Mác-Lênin, một khoa học triết học đang được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu và thế hệ trẻ nước ta say mê học tập. Từ lâu đã có nhiều giáo trình Dao _"đúức học được biên soạn, góp phần đáng kể cho phong trào học tập lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh ở nước ta. Trên cơ sở "vai trò làm nền và định hướng" của bộ giáo trình quốc gia Triết học Mác - Lênin, tập thể tác giả dưới sự chỉ đạo của GS. triết học Nguyễn Ngọc Long, Khoa Triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn tập gido trinh Dao đức học Mác - Lên¡n (dành cho hệ - cử nhân chính trị). Tập giáo trình Đạo đức học này sẽ đem lại những tri thức khoa học cơ bản, có hệ thống và đổi mới rất bổ ích cho bạn đọc, nhất là các học viên cử nhân chính trị của hệ trường Đảng. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn những ý kiến phê bình sách và trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc. ` Tháng 9 năm 2000 NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRI QUỐC GIA 6 Bài 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐẠO ĐỨC HỌC MÁC - LÊNIN I. ĐẠO ĐỨC VÀ CẤU TRÚC CỦA ĐẠO ĐỨC 1. Khái niệm đạo đứð Với tư cách là một bộ phận của tri thức triết học, những tư tưởng đạo đức học đã xuất hiện hơn 26° thế kỷ trước đây trong triết học Trung Quốc, Ấn Độ, Hy Lạp cổ đại. _ Danh từ đạo đức bắt nguồn từ tiếng Latinh là mos (moris)- 1é théi (moralis nghĩa là có liên quan với lễ thói, đạo nghĩa). Còn "luân lý" được xem như đồng nghĩa với "đạo đức" có gốc từ tiếng Hy Lạp là ethicos- lễ.thói, tập tục. Khi nói đến đạo đức, tức là nói đến những lễ thói và tập tục biểu hiện mối quan hệ nhất định giữa người và người trong sự giao tiếp với nhau hàng ngày. Sau này người ta thường phân biệt hai khái niệm: moral là đạo đức, còn ethicos là đạo đức học. “os Ở Phương Đông, các học thuyết về đạo đức của người Trung Quốc cổ đại xuất hiện sớm, được biểu hiện trong quan niệm về đạo và đức của họ. Đạo à một trong những phạm trù quan trọng nhất của triết học Trung Quốc cổ đại. Đạo có nghĩa là con lường, đường đi, về sau khái niệm đạo được vận lụng trong triết học để chỉ con đường của tự nhiên. bạo còn có nghĩa là đường sống của con người trong xã hội. Khái niệm đức lần đâu tiên xuât hiện trong” Kim vdn đời nhà Chu và từ đó trở đi nó được người Trung Quốc cổ đại sử dụng nhiều. Đức dùng lể nói đến nhân đức, đức tính và nhìn chung đức là biểu hiện của đạo,là đạo nghĩa, là nguyên tắc luân lý. Như vậy có thể nói đạo đức của người Trung Quốc cổ đại chính là những yêu cầu, những nguyên tắc do cuộc sống đặt ra mà mỗi người phải tuân theo. Ngày nay đạo đức được định nghĩa như sau: Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội| là tập hợp những nguyên tắc, qui tắc, chuẩn mực xã hội, nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội,| chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, _ bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội. Trong định nghĩa này có mấy điểm cần chú ý⁄ Sau: "¬ . , - Đạo đức với tư cách là một hình thái ý thức xã hội phản ánh tổn tại xã hội, phản ánh hiện thực đời sống đạo đức xã hội. Xã hội học trước Mác không thể giải quyết một cách khoa học vấn để nguồn gốc và thực chất của đạo đức. Nó xuất phát từ "mệnh lệnh của Thượng đế”, "ý niệm tuyệt đối, lý tính trừu tượng", bản tính bất biến của loài người,. chứ không xuất phát từ điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, từ quan niệm xã hội hiện thực để suy ra toàn bộ lĩnh vực tư tưởng trong đó có tư tưởng đạo đức. Theo Mác và Ăngghen, trước khi sáng lập các thứ lý luận và nguyên tắc bao gồm cả triết học và luân lý học, con người đã hoạt động, tức là đã sản xuất ra các tư liệu vật chất cần thiết cho đời sống. K thức xã hội của con người là sự phản ánh tổn tại xã hội của con người. Các hình thái ý thức xã hội khác nhau tuỳ theo phương thức phản ánh tồn tại xã hội và tác động riêng biệt đối với đời sống xã hội./Đạo đức cũng vậy, nó là hình thái ý thức xã hội phản ánh một lĩnh vực riêng biệt trong tồn tại xã hội của con người. Và cũng như các quan điểm triết học, chính trị, nghệ thuật, tôn giáo, đều mang tính chất của kiến trúc thượng tầng. Chế độ kinh tế - xã hội là nguồn gốc của quan điểm về đạo đức con người. Các quan điểm này thay đổi theo cơ sở đã để ra nó. Ví dụ: thích ứng với chế - độ phong kiến, dựa trên cơ sở bóc lộ: những người nông nô bị cột chặt vào ruộng đất là đạo đức xã hội nông nô. Thích ứng với chế độ tư bản dựa trên cơ sở bóc lột người công nhân làm thuê là đạo đức tư sản. Chế độ xã hội chủ nghĩa tạo ra một nên đạo đức biểu hiện mối quan hệ hợp tác trên tình đồng chí và quan hệ tương trợ lẫn nhau của những người lao động đã được giải phóng khỏi ách bóc lột. Như vậy, sự phát sinh và phát triển của đạo đức, xét đến cùng là một quá trình do sự phát triển của phương thức sản xuất quyết định. - Đạo đức là một phương thức điều chỉnh hành vị của con người. Loài người đã sáng tạo ra nhiều phương thức điều chỉnh hành vi cọn người: phong tục, tập quán, tôn giáo, pháp luật, đạo đức. Đối với đạo đức, sự đánh giá hành vi con người theo khuôn phép chuẩn mực và qui tắc đạo đức biểu hiện thành những khái niệm về thiện và ác, vinh và nhục, chính nghĩa và phi nghĩa. Bất kỳ trong thời đại lịch sử nào, đạo đức con người cũng đều được đánh giá như vậy. Các khái niệm về thiện, ác, khuôn phép và qui tắc hành vi của con người í thay đổi từ thế kỷ này sang thế kỷ khác, từ dân tộc này sang dân tộc khác. Và trong xã hội có giai cấp thì bao giờ đạo đức cũng biểu hiện lợi ích của một giai cấp nhất định. Những khuôn phép (chuẩn mực) và qui tắc đạo đức là yêu cầu của cả xã hội hoặc của một giai cấp nhất định để ra cho hành vi mỗi cá nhân. Nó bao gồm hành vi của cá nhân đối với xã hội (tổ quốc, nhà nước, giai cấp mình 10 và giai cấp đối địch.) và đối với người khác, Những: chuẩn mực và qui tắc đạo đức nhất định được công luận của xã hội, hay của một giai cấp, dân tộc thừa nhận. Ở đây, quan niệm của cá nhân về nghĩa vụ của mình đối với xã hội và đối với người khác (khuôn phép hành vi) là tiền để của hành vi đạo đức cá nhân. Đã là một thành viên của xã hội, con người phải chịu một sự giáo dục nhất định về ý thức đạo đức, một sự đánh giá đối với hành vi của mình và trong những hoàn cảnh nào đó còn chịu sự khiển trách của lương tâm. Cá nhân phải có trách nhiệm chuyển những đòi hỏi của xã hội và những thể hiện của chúng thành nhu cầu, mục đích và hứng thú trong hoạt động của mình,)Biểu hiện của sự chuyển hóa này là hành vi cá nhân tuân thủ những ngăn cấm, những khuyến khích, những chuẩn mực cho phù hợp với những đòi hỏi của xã hội. Do vậy sự điều chỉnh đạo đức mang tính tự nguyện, và xét về bản chất, đạo đức là sự tự do lựa chọn của con người. - Đạa-đức là một hệ thống các giá trị. Giá trị là đối tượng của giá trị học (giá trị học phân loại các hiện tượng giá trị theo quan niệm đã được xây dựng nên một cách truyền thống về các lĩnh vực của đời sống xã hội, các giá trị vật chất và tỉnh thần, các giá trị sản xuất, tiêu dùng, các giá trị xã hội - chính trị, nhận thức, đạo đức, thẩnÌ mỹ, 11 tôn gido)!. Đạo đức là một hiện tượng xã hội, mang tính chuẩn mực: mệnh lệnh, đánh giá rõ rệt. Các hiện tượng đạo đức thường biểu hiện dưới hình thức khẳng định, hoặc là phủ định một lợi ích chính đáng, hoặc không chính đáng nào đó. - Nghĩa là nó bày tổ sự tán thành hay phản đối trước thái độ hoặc hành vi ứng xử của các cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng trong một xã hội nhất định. Vì vậy đạo đức là một nội dung hợp thành hệ thống giá trị xã hội| Sự hình thành phát triển và hoàn thiện hệ thống giá trị đạo đức không tách "rời sự phát triển và hoàn thiện của ý thức đạo đức và sự điều chỉnh đạo đức.