Chương 1 KHÁI NIỆM, Ý NGHĨA VÀ CÁC LUẬN ĐIỀM ĐÁNH GIÁ ĐẤT 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA ĐÁNH GIÁ ĐẮT 1. Khái niệm, bản chất của đất Đất là một phần cùa vỏ trái đất, nó là lóp phũ cùa lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng vật sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lóp mặt tơi xốp của lục địa có khà năng sàn xuất ra sản phẩm cùa cây trồng.
Đất là lóp phủ thổ nhưỡng, là thổ quyển, là một vật the tự nhiên, mà nguồn gốc cùa the tự nhiên là do họp điếm của 4 the tự nhiên khác cùa hành tinh và thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển. Sự tác động qua lại của 4 quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bàn. Theo nguồn gốc phát sinh, tác giả Docutraiep đã viết: Đất là một vật the tự nhiên được hình thành do sự tác động tong họp của 5 yeu tố là: đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất được xem như một thể sống, nó luôn luôn vận động, biến đổi và phát triển.
Con người, trong quá trình sữ dụng đất có tác động rat to lớn, có ý nghĩa quyết định đen chất lượng đất. Đoi với sản xuất nông, lâm nghiệp, đất là một tư liệu sàn xuất vô cùng quý giá, cơ bàn và không the thay the được. Đối với môi trường, đất được coi như một ‘7íệ đệm", như một "phều lọc" luôn luôn làm sạch môi trường với tất cả các chất thải thông qua hoạt động sống cùa sinh vật nói chung và con người nói riêng (Nguyễn The Đặng và nnk, 2014). Tóm lại, đất là một vật thể tự nhiên mà từ nó đã cung cấp các sân phẩm thực vật để nuôi song động vật và con người.
Sự phát triển cùa loài người gan lien với sự phát triền và ton tại cùa đất. Khái niệm đánh giá đất Đánh giá đất đai là một quá trình nghiên cứu, phân tích tiềm năng đất đai: Đặc diem, tính chất cùa mồi loại đất, khà năng thích họp của mỗi loại sử dụng đất, những thuận lợi và khó khăn khi áp dụng các loại sừ dụng đất ấy, từ đó đe xuất quá trình sữ dụng đất đai theo hướng hiệu quả cao và ben vững. Quá trình này gom các nội dung chính sau: 1). Thu thập, đánh giá thông tin cơ bản ve tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa phương, vùng đất đai cần đánh giá; 2).
Đánh giá khả năng thích họp, tính thích hợp của đất đai đối với các kiểu sứ dụng đất khác nhau đáp ứng các 13 yêu cầu, mục tiêu của người sữ dụng đất và của cộng đồng; 3). Đe xuất giài pháp sử dụng đất có hiệu quà cao theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Trong đánh giá đất, sự thích hợp hay chưa thích hợp cùa đất đai được đánh giá khác nhau cho các loại sử dụng đất hiện tại và tương lai. Sự đánh giá này dựa trên cơ sở so sánh giữa các loại sứ dụng đất, kết hợp với việc đánh giá các khã năng và trở ngại về kinh tế xã hội ở mỗi vùng.
Đánh giá đất đòi hỏi phương thức nghiên cứu phoi hợp đa ngành gom các chuyên gia, các nhà nghiên cứu khoa học chuyên ngành khác nhau. Trong quá trình đó phải xem xét sự biến đổi ve không gian và sự ben vững của loại sữ dụng đất đai là những vấn đề quan trọng trong đánh giá đất. Đe giải quyết các vấn đề về sừ dụng đất hiện nay, đánh giá đất cần khai thác và sừ dụng các thông tin điều tra chi tiết và các bàn đo tỷ lệ khác nhau, đong thời, việc vận dụng các hiểu biết ve thực te ở các địa phương cũng rất quan trọng và có ý nghĩa. Những nghiên cứu cụ the gần đây cho thấy việc tham gia của các chũ sử dụng đất có thể làm tăng chất lượng và hoàn thiện thêm quá trình đánh giá đất.
Theo FAO, đánh giá đất là quá trình so sánh, đối chiểu những tính chất cùa khoanh, vạt đất cẩn đánh giá với những tính chất đất đai mà loại sứ dụng đất yêu cầu cần phải có (FAO, 1976). Việc đánh giá đất đai cho các vùng sinh thái hoặc các vùng lãnh tho khác nhau là tạo ra một sức sản xuất mới, ổn định, bền vững và họp lý. Trong đánh giá, đất đai được nhìn nhận như là: một vạt đất xác định ve mặt địa lý trên một diện tích bề mặt cùa Trái Đất với những thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi có tính chất chu kỳ có thể dự đoán được cùa môi trường bên trên, bên trong và bên dưới nó như: không khí, loại đất, điêu kiện địa chất, thủy văn, thực vật và động vật, những hoạt động trước và nay cũa con người, ờ chừng mực mà những thuộc tính này có ảnh hưởng đáng kế đen việc sữ dụng vạt đất đó trong hiện tại và tương lai. Như vậy, đánh giá đất đai phải được xem xét trên phạm vi rất rộng, bao gồm cả không gian, thời gian, tự nhiên, kinh te và xã hội.
Đặc điểm cùa đánh giá đất của FAO là những tính chất của đất đai có the đo lượng hoặc ước lượng (định lượng) được. Can có sự lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá đất có vai trò tác động trực tiếp và có ý nghĩa tới đất đai cùa vùng/khu vực nghiên cứu (Đào Châu Thu, Nguyền Khang, 2000). Đảnh giả tiềm năng đất đai: * Tiềm năng'. Là những khả năng tiềm ẩn, những thế mạnh và hạn chế còn chưa được khai thác, chưa được biết đen, chưa được nhận dạng để khắc phục hoặc chưa được sữ dụng hợp lý vào các hoạt động vì lợi ích cùa con người (Bùi Văn Sỳ, 2012).
* Đảnh giả tiềm năng đất đai'. Là quá trinh xác định so lượng, chất lượng đất, liên quan đen mục đích cùa đất được sử dụng. Đó là việc phân chia hay phân hạng đất đai thành các nhóm dựa trên các yếu tố thuận lợi hay hạn che trong sữ dụng đất như: độ doc, độ dày tầng đất, đá lẫn, tình trạng xói mòn, khô hóa, mặn hóa. trên cơ sở đó có thề lựa chọn được những loại sữ dụng đất phù họp (Đồ Đình Sâm và cs, 2005).
Đánh giá tiềm năng đất đai cung cấp thông tin về số lượng, chất lượng đất gan với mục đích sử dụng, mức độ thích 14 họp và thuận lợi, đây là cơ sở để phân bổ, bố trí quỳ đất họp lý theo hướng bền vững. Đánh giá tiềm năng đất đai là cơ sở cho hoạch định phát triển kinh tế - xã hội, phát huy lợi thể so sánh theo đặc trưng vùng, miền. Đánh giá tiềm năng đất đai là cơ sờ khoa học cho công tác lập quy hoạch tồng thể phát triển kinh té - xã hội, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch phát triển các ngành (nông, lâm nghiệp, xây dựng, giao thông, thương mại, dịch vụ. * Mục tiêu của đánh giả tiềm năng đất đai: + Đánh giá được sự thích họp của vùng đất với các mục tiêu sử dụng khác nhau theo mục đích và nhu cầu cũa con người.
+ Đối với mọi mục đích sử dụng được lựa chọn thì mức độ thích họp và hiệu quả như the nào. + Có những chỉ tiêu, yeu tố hạn che gì đối với mục đích sứ dụng được lựa chọn (Bùi Văn Sỳ, 2012). + Đánh giá mức độ thích hợp đất đai: Là quá trình xác định mức độ thích họp cao, trung bình hay thấp của các kiều sữ dụng đất cho một đơn vị đất đai và tổng họp cho toàn khu vực dựa trên so sánh yêu cầu kiểu sừ dụng đất với đặc điểm các đơn vị đất đai (Đồ Đình Sâm và cs, 2005). Ý nghĩa của đánh giá đất Đất đai là nguồn tư liệu đầu vào cùa nen kinh te và là tư liệu đặc biệt quan trọng trong hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp cùa mồi quốc gia.
Với mục tiêu khai thác đầy đủ, họp lý tiềm năng đất đai để phát triển sàn xuất với hiệu quà kinh té ngày càng cao đáp ứng nhu cầu cùa con người thì mỗi mục tiêu sử dụng đất đều có những yêu cầu nhất định cần đáp ứng và đây là quy luật tat yeu. Đe thỏa mãn nhu cầu cùa con người về lương thực và thực phẩm, sàn xuất nông nghiệp phái đi theo hai hướng: Thâm canh tăng vụ, tăng năng suất, sản lượng cây trong hoặc mở rộng diện tích đất nông nghiệp. Dù đi theo hướng nào thì việc điều tra, nghiên cứu đánh giá đất đai đe nam vững quỹ đất cà ve số lượng lần chất lượng là het sức can thiết. Đánh giá tiềm năng đất đai, mức độ thích họp cúa các loại sữ dụng đất trên cơ sở đó đe xuất hướng sư dụng đất họp lý, hiệu quả, bền vững làm cơ sở khoa học cho việc lập quy hoạch sử dụng đất là vấn đe có tính chiến lược và cấp thiết trên phạm vi quốc gia và từng vùng lãnh thổ.
Do vậy, việc nghiên cứu đánh giá đúng tiềm nãng đất đai cùa mồi địa phương vừa tạo cơ sờ dữ liệu ve tài nguyên đất, vừa là cơ sở khoa học và thực tiễn tin cậy để khai thác tốt nguồn tài nguyên quý giá này, góp phần đâm bảo an ninh lương thực, an sinh xã hội. CÁC LUẠN ĐIẺM ĐÁNH GIÁ ĐÁT ĐAI 1. Đánh giá đất đai theo phân loại định lượng (Soil Taxonomy) của Mỹ Đánh giá đất đai theo phân loại định lượng được áp dụng với 2 phưong pháp: 1. Phương pháp tổng họp Phân chia phức hệ lãnh tho tự nhiên và đánh giá đất đai theo năng suất trong nhiều năm (io năm trở lên).
Trong khi tiến hành đánh giá đất đai, các nhà nông học đã chú ý đi vào phân hạng đất đai cho từng loại cây trong, đặc biệt là chọn cây lúa mì và xác định mối tương quan giữa đất đai và các giống lúa mì được trồng trên đó để đề ra những biện pháp kỳ thuật làm tăng năng suất. Phương pháp yếu tố Bằng cách thống kê các yeu tố tự nhiên, xác định tính chất đất đai và phương hướng cài tạo. Đánh giá phân hạng đất đai dựa trên cơ sở thong kê các đặc tính tự nhiên, độ dầy tầng canh tác, thành phần cơ giới, độ thấm nước, độ lẫn đá, sỏi, hàm lượng các muối độc trong đất, địa hình tương đối, mức độ xói mòn và yếu tố khí hậu. Ở mức tổng quát, đã phân hạng đất đai bàng phương pháp quy thành các nhóm đất phục vụ sản xuất nông, lâm nghiệp gọi là đánh giá tiêm năng đất.