Phần B MỘT SỐ CHỦ ĐỀ GIÁO DỤC NHỮNG KĨ NĂNG SÔNG COT LOI Chương V CƠ SỞ KHOA HỌC ĐỀ THIẾT KẾ CÁC CHỦ ĐỀ 1. CG SG KHOA HOC DE XÁC ĐỊNH NHỮNG KĨ NĂNG SỐNG CẦN GIÁO DỤC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHÔ THÔNG 1. Cơ sở thực tiễn Kết quả điều tra cho thấy: những kĩ năng sống rất cần và cần được giáo dục cho lứa tuổi học sinh trung học phổ thông được sắp xếp theo thứ tự như sau!: Các kĩ năng sống Các kĩ năng sống STT rất cần được giáo dục cần được giáo dục Biết giải quyết mâu thuẫn tránh 1 | Biết sống lành mạnh bạo lực 2__ | Biết phòng tránh sự cám đỗ Biết kiên định 3 | Biết tựnhận thức đúng bản thân | Biết chọn nghề phù hợp 4] Biết xác định mục tiêu phù hợp _ | Biết ra quyết định đúng 5] Biết phòng tránh tệ nạn xã hội an định giá trị của/cho bản 6 | Biét twduy sang tao Biét thuyét phuc 7| Biết giải quyết vấn để Biết thương lượng Biết đương đầu với căng thẳng/cảm 8 [ Biết phòng tránh lừa đảo , xúc Biết giải quyết vấn đề về quan hệ giới 9| Biết phòng lết phòng tránh tránh I HIV/AIDS tính ' Nguyễn Thanh Bình, Báo cáo tổng kết đề tài: "Giáo dục một số kĩ năng sống cho học sinh trung học phổ thông”, Mã số B. 108 STr Các kĩ năng sống Các kĩ năng sống rất cần được giáo dục cần được giáo dục 10 | Biết giao tiếp Biết củng cố tình bạn 11 | Biết tự trọng Biết tìm việc làm 12 Biết đối xử bình đẳng giới 13 Biết giải quyết vấn để mang thai ngoài ý muốn 14 Biết tìm kiếm sự giúp đỡ Như vậy có rất nhiều kĩ năng sống mà các em mong đợi được tiếp cận.
Trong khuôn khổ của tài liệu này, chúng tôi chỉ để cập đến một số kĩ năng sống cốt lõi, cơ bản nhất đối với lứa tuổi này. Đặc điểm tâm, sinh lí lửa tuổi học sinh trung học phổ thông Lứa tuổi học sinh trung học phổ thông là thời kì quan trọng của sự phát triển thể chất và nhân cách. Những kết quả nghiên cứu sự phát triển tâm sinh lí của học sinh cho thấy đó là sự thay đổi có gia tốc. Cụ thể: sự phát triển thể chất đang đi vào giai đoạn hoàn chỉnh.
Các tố chất thể lực như sức mạnh, sức bền, sự dẻo dai được tăng cường; là thời kì trưởng thành về giới tính. Có sự ổn định, cân bằng hơn so với lứa tuổi trước đó trong các hoạt động của hệ thần kinh (hưng phấn, ức chế) cũng như các mặt phát triển khác về thể chất. Do sự hoàn thiện về cấu tạo và chức năng của hệ thần kinh trung ương và các giác quan, sự tích lũy phong phú kiến thức và kinh nghiệm sống, do yêu cầu ngày càng cao của hoạt động học tập, lao động, các hoạt động xã hội mà sự phát triển về mặt tâm lí của học sinh trung học phổ thông có những nét mới về chất. ~ Đặc điểm nổi bật nhất là sự phát triển tự ý thúc.
Học sinh trung học phổ thông nhận thức được những đặc điểm và phẩm chất của mình trong xã hội, trong cộng đông. Cân phải có chủ đề về kĩ năng tự nhận thúc để giúp các em tự nhận thức đúng đắn và đây đủ về mình làm cơ sở cho những quyết định đúng đắn. ~ Các em cũng có khả năng tự đánh giá bản thân theo những chuẩn mực của xã hội, đánh giá những điều có ý nghĩa, quan trọng đối với mình. Các em khao khát muốn biết mình là người như thế nào, có năng lực gi.
109 Bên cạnh sự phát triển của tự ý thức và tự đánh giá, tính tự trọng của học sinh trung học phổ thông cũng phát triển mạnh. Vì thế, rất cần xây dựng chủ đề tự xác định giá trị cho học sinh trung học phổ thông. ~ Các em ở lứa tuổi có những khát vọng, hoài bão, ước mơ về tương lai nên rất cần có những kĩ năng xác định mục tiêu mang tính khả thi. — Các em cũng rất cần có kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề để có thể giải quyết một cách hiệu quả các tình huống phức tạp mà các em gặp phải trong cuộc sống của mình.
- Ý thức chọn nghề của học sinh trung học phổ thông trở nên cấp bách bởi việc chọn nghề có liên quan đến toàn bộ kế hoạch đường đời của các em. Theo điều tra của Đại học Quốc gia Thành phố Hỗ Chí Minh gần đây ngay ở thành phố lớn nhất của nước ta đã có hơn 40% học sinh chọn nghề theo cảm tính mà không dựa trên sự phù hợp giữa tố chất của bản thân với nghề định lựa chọn. Vì vậy, cần phải có chủ để giáo dục kĩ năng lựa chọn nghề cho học sinh. ~ Các mối quan hệ giao tiếp của học sinh trung học phổ thông ngày càng được mở rộng về phạm vi và đặc biệt được phát triển về mặt chất lượng.
Tuy nhiên, kinh nghiệm và kĩ năng giao tiếp của các em còn hạn chế. Do đó, cần có cha dé kĩ năng giao tiếp để giúp các em biết giao tiếp có hiệu quả với người khác. ~ Ở lứa tuổi này, đời sống tình cảm, xúc cảm của học sinh rất phong phú, đa dạng, đồng thời áp lực trong quan hệ giới tính, trong học tập để đạt được mục tiêu cùng với rất nhiều yếu tố khác trong đời sống gia đình, các mối quan hệ trong nhà trường và cộng đồng có thể gây căng thẳng cho các em. Vì vậy, cần có chủ dé giáo dục kĩ năng ứng phó với xúc cảm, căng thẳng cho học sinh trung học phổ thông.
~ Do thiếu kinh nghiệm và kĩ năng sống, suy nghĩ còn nông cạn nên các em có thể có những hành vi bạo lực với người khác khi có mâu thuẫn, xung đột. Một thực tế đang tôn tại khá phổ biến là tình trạng học sinh trung học phổ thông giải quyết mâu thuẫn với nhau bằng bạo lực, thậm chí học sinh nữ cũng tham gia. Vì vậy, cần giúp học sinh thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi để giải quyết mâu thuẫn một cách tích cực, mang tính xây dựng. ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG CÁC CHỦ ĐỀ Các chủ đề được thiết kế để tổ chức trong quỹ thời gian của hoạt động ngoài giờ lên lớp.
Các cách tiếp cận khi thiết kế các chủ đề giáo dục kĩ năng sống Thiết kế các chủ đề giáo dục kĩ năng sống có thể theo hai cách: ~ Thứ nhất, mỗi chủ đề trực tiếp tập trung vào kĩ năng sống cốt lõi như đề cập trong cách phân loại. Theo cách này, qua hoạt động theo chủ đẻ, người học sẽ hiểu kĩ năng sống đó là gì, cách hình thành kĩ năng sống đó và vận dụng nó để giải quyết các tình huống giả định. ~ Thú hai, mỗi chủ đề gắn với một vấn đề thường nảy sinh trong cuộc sống ở lứa tuổi này, mà để giải quyết nó thì cần phải vận dụng những kĩ năng sống khác nhau. Từ đó, hình thành và rèn luyện những kĩ năng sống.
Trong trường hợp này các kĩ năng sống được gắn liền với các vấn đề cụ thể. Các chủ đề sau đây được thiết kế theo cách tiếp cận thứ nhất, hướng vào hình thành các kĩ năng cốt lõi cho người học. Cấu trúc của mỗi chủ để Mỗi chủ đề bao gồm: ~ Mục tiêu của chủ dé; ~ Thông điệp; ~ Tài liệu và phương tiện; - Hướng dẫn tổ chức hoạt động; - Tổng kết. dẫn tổ chức Nội dung cốt lõi của chủ đề nằm trong phần “Hướng hoạt động”, bước của quá Vận dụng nguyên tắc giáo dục qua trải nghiệm và các trình học tập nhấn mạnh đến kĩ năng sống mỗi chủ dé giáo dục kĩ năng sống được thiết kế theo cấu trúc có 3 hoạt động như sau: năng sống đó ~ Hoạt động 1: Hướng vào làm cho người học biểu kĩ là gì.
Bước 1: Hướng vào khai thác kinh nghiệm của người tham gia (học sinh) để xử lí vấn để đặt ra thông qua hoạt động nhóm. kinh Bước 2: Phân hồi, chia sẻ những cách xử lí theo thói quen, nghiệm cũ của các nhóm trong phạm ví lớp/nhóm lớn. ~ Hoạt động 2: Hướng vào làm cho người học nắm được cách thức hình thành kĩ năng sống đó. Tiếp thu, lĩnh hội kĩ năng, cách ứng xử 111 — Bang trò chơi, việc học tập được tiến hành một cách nhẹ nhàng, sinh động; không khô khan, nhàm chán.
Học sinh được lôi cuốn vào quá trình học tập một cách tự nhiên, hứng thú và có tỉnh thân trách nhiệm, đồng thời giải toả được những mệt mỏi, căng thẳng trong học tập. ~ Trò chơi còn giúp tăng cường khả năng giao tiếp giữa học sinh với học sinh, giữa giáo viên với học sinh. Trên cơ sở ý kiến của từng cá nhân, tất cả lại tham gia xem xét tính hợp lí của từng ý kiến để giữ lại khái quát hoá thành các kết luận, thông điệp. Trong quá trình đó, từng người học phải sử dụng tư duy phê phán, tư duy sáng tạo để khẳng định ý kiến hợp lí, loại bỏ ý kiến chưa hợp lí và tìm ra điều cần biết.
Như vậy ở khâu này, tính tích cực, chủ thể của người học cũng thể hiện rất rõ. * Tiếp theo, người học được đặt vào tình huống giả định để trải nghiệm, để đưa ra cách giải quyết theo kinh nghiệm và hiểu biết của mình. Các hoạt động ngoài giờ lên lớp được thực hiện trong mối quan hệ cộng đồng, trong đó mối quan hệ giữa các thành viên trong nhóm có một vai trò hết sức quan trọng (Alley,1999)!. Thông thường ở bước này thường sử dụng phương pháp thảo luận nhóm.
Bản chất của phương pháp này là để học sinh cùng tham gia trao đổi về một vấn đề nào đó theo nhóm nhỏ. Thảo luận nhóm được sử dụng rộng rãi nhằm giúp cho mọi học sinh tham gia một cách chủ động vào quá trình học tap, tạo cơ hội cho người học có thể chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết một vấn đề có liên quan đến nội dung cân học. Các nghiên cứu về phương pháp thảo luận nhóm đã chứng minh tác dụng của việc thảo luận trong nhóm như sau: - Ý kiến của học sinh giảm bớt phần chủ quan, phiến diện, tăng tính khách quan khoa học; ~ Hiểu biết trở nên sâu sắc, bên vững hon do duoc giao lưu, học hỏi giữa các thành viên trong nhóm; ~ Nhờ không khí thảo luận cởi mở mà học sinh trở nên thoải mái, tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến của mình và biết lắng nghe có phê phán ý kiến của bạn.