Giáo trình chẩn đoán và chữa bệnh do nấm ký sinh trùng nghề phòng và chữa bệnh thuỷ sản cao đẳng trường cao đẳng cộng đồng đồng tháp

Giáo trình nghiên cứu chẩn đoán và chữa bệnh do nấm ký sinh trùng nghề phòng và chữa bệnh thuỷ sản cao đẳng trường cao, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù

• Tác giả: ThS. Nguyễn Kim Kha
• Trường học: Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Phòng và Chữa Bệnh Thủy Sản
• Đề tài: Giáo Trình Chẩn Đoán Và Chữa Bệnh Do Nấm Ký Sinh Trùng
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. BÀI 1: NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH NẤM VÀ KÝ SINH TRÙNG THỦY SẢN
• 1.1. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh
• 1.2. Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh cá, tôm
• 1.3. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá, tôm
• 1.4. Vai trò của chẩn đoán và kiểm soát bệnh động vật thủy sản
• 2. BÀI 2: BỆNH DO NẤM TRÊN ĐỘNG VẬT THUỶ SẢN
• 2.1. Bệnh nấm trên động vật thủy sản
• 2.2. Đặc điểm chung của nấm
• 2.3. Bệnh nấm Ichthyophonosis
• 2.4. Hội chứng lở loét ở cá (The Epizootic Ulcerative Syndrome of fish - EUS)
• 2.5. Bệnh nấm thuỷ my ở động vật thủy sản nước ngọt
• 2.6. Bệnh nấm ấu trùng ở giáp xác
• 2.7. Bệnh nấm giáp xác trưởng thành
• 2.8. Bệnh nấm Fusarium trên cá nước ngọt
• 3. BÀI 3: BỆNH DO KÝ SINH TRÙNG
• 3.1. Bệnh do nguyên sinh động vật
• 3.2. Bệnh do ngành giun sán ký sinh
• 3.3. Bệnh do lớp sán lá đơn chủ
• 3.4. Bệnh do lớp sán dây phân dốt (Bothriocephalosis)
• 3.5. Bệnh do giun tròn (Philometra)
• 3.6. Giun đầu gai (Ancanthocephala)
• 3.7. Bệnh do ngành giáp xác ký sinh
• 3.8. Bệnh trùng mỏ neo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình chẩn đoán và chữa bệnh do nấm ký sinh trùng

Giáo trình chẩn đoán và chữa bệnh do nấm ký sinh trùng trong ngành thủy sản cao đẳng trường cao đẳng cộng đồng Đồng Tháp cung cấp kiến thức cơ bản và chuyên sâu về quản lý dịch bệnh thủy sản. Nội dung giáo trình giúp sinh viên hiểu rõ về các bệnh do nấm ký sinh trùng gây ra, từ đó có thể áp dụng các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả.

1.1. Mục tiêu của giáo trình chẩn đoán bệnh nấm

Giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên kiến thức về nguyên nhân, triệu chứng và phương pháp chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng trên động vật thủy sản.

1.2. Đối tượng học tập của giáo trình

Đối tượng chính của giáo trình là sinh viên ngành thủy sản, những người có nhu cầu tìm hiểu về bệnh học thủy sản và các biện pháp phòng ngừa.

II. Vấn đề và thách thức trong chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng

Chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng trong thủy sản gặp nhiều thách thức do sự đa dạng của các tác nhân gây bệnh và điều kiện môi trường nuôi. Việc xác định chính xác tác nhân gây bệnh là rất quan trọng để đưa ra phương pháp điều trị hiệu quả.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát sinh bệnh nấm

Sự phát sinh bệnh nấm ký sinh trùng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nhiệt độ, độ pH, và chất lượng nước trong môi trường nuôi.

2.2. Khó khăn trong việc chẩn đoán bệnh

Việc chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng thường gặp khó khăn do triệu chứng bệnh có thể tương tự nhau, đòi hỏi kỹ thuật viên phải có kinh nghiệm và kiến thức chuyên sâu.

III. Phương pháp chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng hiệu quả

Có nhiều phương pháp chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng trên động vật thủy sản, từ việc thu mẫu đến phân tích dưới kính hiển vi. Việc áp dụng đúng phương pháp sẽ giúp xác định chính xác tác nhân gây bệnh.

3.1. Phương pháp thu mẫu bệnh

Quy trình thu mẫu bệnh cần được thực hiện cẩn thận, đảm bảo mẫu được bảo quản tốt để tránh làm sai lệch kết quả chẩn đoán.

3.2. Kỹ thuật phân tích mẫu bệnh

Sử dụng các kỹ thuật phân tích như kính hiển vi, nuôi cấy vi sinh vật để xác định chính xác tác nhân gây bệnh nấm ký sinh trùng.

IV. Giải pháp phòng ngừa bệnh nấm ký sinh trùng trong thủy sản

Để phòng ngừa bệnh nấm ký sinh trùng, cần áp dụng các biện pháp quản lý môi trường nuôi và thực hiện các quy trình chăm sóc động vật thủy sản hợp lý.

4.1. Quản lý chất lượng nước

Đảm bảo chất lượng nước trong ao nuôi là yếu tố quan trọng giúp giảm thiểu nguy cơ phát sinh bệnh nấm ký sinh trùng.

4.2. Thực hiện chế độ dinh dưỡng hợp lý

Cung cấp chế độ dinh dưỡng đầy đủ cho động vật thủy sản giúp tăng cường sức đề kháng, từ đó giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong chẩn đoán bệnh nấm

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn trong chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng đã cho thấy hiệu quả trong việc cải thiện sức khỏe động vật thủy sản và tăng năng suất nuôi trồng.

5.1. Kết quả nghiên cứu về bệnh nấm

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp chẩn đoán hiện đại giúp phát hiện sớm bệnh nấm ký sinh trùng, từ đó có biện pháp điều trị kịp thời.

5.2. Ứng dụng công nghệ trong chẩn đoán

Sử dụng công nghệ sinh học và các thiết bị hiện đại trong chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng đã mang lại nhiều lợi ích cho ngành thủy sản.

VI. Kết luận và tương lai của giáo trình chẩn đoán bệnh nấm

Giáo trình chẩn đoán và chữa bệnh do nấm ký sinh trùng là tài liệu quan trọng cho sinh viên ngành thủy sản. Tương lai của giáo trình sẽ tiếp tục được cập nhật và hoàn thiện dựa trên các nghiên cứu mới.

6.1. Tầm quan trọng của giáo trình trong đào tạo

Giáo trình đóng vai trò quan trọng trong việc trang bị kiến thức cho sinh viên, giúp họ có khả năng chẩn đoán và điều trị bệnh nấm ký sinh trùng hiệu quả.

6.2. Hướng phát triển giáo trình trong tương lai

Giáo trình sẽ được cập nhật thường xuyên để phản ánh những tiến bộ mới trong nghiên cứu và công nghệ chẩn đoán bệnh nấm ký sinh trùng.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Chẩn đoán và chữa bệnh do nấm, ký sinh trùng (Mã mô đun: CNN573) là tài liệu học tập chuyên môn ngành bắt buộc thuộc chương trình đào tạo trình độ Cao đẳng, ngành Phòng và chữa bệnh thủy sản. Tài liệu do Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp biên soạn và ban hành theo quyết định của Hiệu trưởng vào năm 2018. Ban biên soạn giáo trình gồm ThS. Nguyễn Kim Kha (Chủ biên), ThS. Huỳnh Chí Thanh và ThS. Tạ Hoàng Bảnh.

Về vị trí trong khung đào tạo, mô đun có mối quan hệ trực tiếp với các mô đun kỹ thuật nuôi các loài thủy sản, giữ vai trò cung cấp kiến thức nền tảng và chuyên sâu về kiểm soát dịch tễ, chẩn đoán mầm bệnh và quản lý sức khỏe động vật thủy sinh. Tổng thời lượng giảng dạy của học phần là 60 tiết, bao gồm 29 tiết lý thuyết, 28 tiết thực hành/bài tập và 3 tiết dành cho kiểm tra, ôn tập và thi kết thúc mô đun.

Mục tiêu học tập của giáo trình được thiết lập trên ba khía cạnh:

• Về kiến thức: Trang bị các khái niệm cơ bản về dịch bệnh học thủy sản, con đường lây truyền, cơ chế phát sinh của các tác nhân sinh vật (nấm, ký sinh trùng, vi khuẩn, virus) và phi sinh vật; đồng thời hệ thống hóa các nguyên lý phòng bệnh tổng hợp và phác đồ điều trị.
• Về kỹ năng: Hình thành năng lực thu thập, bảo quản mẫu bệnh cá và tôm; vận hành các kỹ thuật chẩn đoán lâm sàng, giải phẫu mô quan sát cơ quan đích; phân lập tác nhân nấm trong phòng thí nghiệm; từ đó đưa ra liệu trình xử lý hóa dược chính xác.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện ý thức trung thực, tính khách quan trong nghiên cứu bệnh học và trách nhiệm cộng đồng trong quản lý dịch bệnh vùng nuôi.

Giáo trình được cấu trúc theo trật tự logic: từ nguyên lý dịch tễ học và kỹ thuật lấy mẫu (Bài 1), đến bệnh học chuyên biệt do vi nấm (Bài 2), biện pháp phòng bệnh tổng hợp kết hợp bệnh do ký sinh trùng (Bài 3), và hướng dẫn thực hành an toàn sinh học phòng thí nghiệm.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình bao gồm 3 bài lý thuyết chính và nội dung thực hành phòng thí nghiệm:

• Bài 1: Những nét cơ bản về nghiên cứu bệnh nấm và ký sinh trùng thủy sản (5 tiết lý thuyết): Khái quát nguyên nhân gây bệnh (độc lực, mật số mầm bệnh, đường xâm nhập) và điều kiện bùng phát liên quan đến sức đề kháng của vật nuôi và các yếu tố môi trường (nhiệt độ, độ mặn, oxy hòa tan, pH, khí độc). Trình bày quy trình thu thập, bảo quản và vận chuyển mẫu bệnh cá, tôm (mẫu sống chứa trong túi nilon $60 \times 180\text{ cm}$ với tỷ lệ $1/3$ nước và $2/3$ khí/oxy; mẫu mô cố định hóa chất). Hướng dẫn quy trình chẩn đoán lâm sàng theo 2 cấp độ: quan sát tập tính bơi lội, phản xạ bắt mồi bên ngoài và giải phẫu kiểm tra nội quan (gan, thận, tỳ tạng, ruột, dạ dày, mang, bóng hơi).
• Bài 2: Bệnh do nấm trên động vật thủy sản (29 tiết: 9 lý thuyết, 20 thực hành): Khái quát đặc điểm ngành nấm (Eumycophyta), phân loại nấm bậc thấp dạng khuẩn ty đa bào không vách ngăn (Lagenidium, Saprolegnia, Achlya) và nấm bậc cao có vách ngăn (Fusarium, Atkinsiella); các hình thức sinh sản (bào tử màng dày Chlamydospore, bào tử kín trong túi Sporangium, bào tử đính Macroconidia/Microconidia, sinh sản hữu tính qua tiếp hợp hùng khí antheridium và noãn khí oogonium). Trình bày bệnh học chi tiết:
  • Bệnh nấm Ichthyophonosis do Ichthyophonus hoferi, Ich. irregularis nội ký sinh trên cá biển.
  • Hội chứng lở loét ở cá (EUS) do nấm Aphanomyces invadans tiết enzyme proteolytic gây hoại tử cơ.
  • Bệnh nấm thủy my do Saprolegnia spp., Achlya spp., Leptolegnia spp. gây hại trên cá nước ngọt và làm ung trứng cá trong bể ấp.
  • Bệnh nấm ấu trùng giáp xác do Lagenidium spp., Haliphthoros spp., Atkinsiella spp. gây chết hàng loạt ở giai đoạn zoea, mysis của tôm he, cua biển, ghẹ.
  • Bệnh nấm Fusarium gây đen mang, hoại tử trên giáp xác trưởng thành và bệnh trương bóng hơi trên cá tra, nấm nhớt trên cá rô đồng.
• Bài 3: Biện pháp phòng bệnh tổng hợp trong nuôi trồng thủy sản & Bệnh ký sinh trùng (14 tiết: 5 lý thuyết, 9 thực hành): Trình bày cơ sở khoa học của công tác phòng bệnh; các giải pháp kỹ thuật quản lý môi trường ao nuôi (nhiệt độ, độ trong, độ mặn, $\text{DO}$, $\text{pH}$, độ kiềm $\text{HCO}_3^-/\text{CO}_3^{2-}$, độ cứng $\text{Ca}^{2+}/\text{Mg}^{2+}$, khử khí độc $\text{NH}_3, \text{H}_2\text{S}$, kiểm soát kim loại nặng và thuốc trừ sâu). Hướng dẫn các phương pháp dùng thuốc và hóa dược: phun ao nồng độ thấp ($\text{ppm}, \text{ppt}$), tắm nồng độ cao ($10 - 20$ phút), ngâm thuốc, treo túi thuốc, trộn thuốc vào thức ăn, tiêm cơ/xoang bụng/mạch máu, bôi và phun sương. Giới thiệu các nhóm ký sinh trùng thủy sản: nguyên sinh động vật (Protozoa), ngành giun sán (sán lá đơn chủ Monogenea, sán dây Bothriocephalosis, giun tròn Philometra, giun đầu gai Acanthocephala), giáp xác ký sinh (Crustacea, trùng mỏ neo).
• Phần Thực hành: Thiết bị và an toàn phòng thí nghiệm vi sinh: Giới thiệu các trang thiết bị nghiên cứu vi sinh vật, quy tắc an toàn sinh học khi thao tác với mầm bệnh, kỹ thuật sử dụng và bảo quản kính hiển vi quang học.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống tri thức tảng vững chắc thông qua ba trục nội dung:

• Nguyên lý dịch tễ học thủy sản: Mối tương tác giữa ba nhân tố: Tác nhân gây bệnh (độc lực, liều nhiễm), Ký chủ (sức đề kháng, giai đoạn phát triển, dinh dưỡng), và Môi trường (thủy lý, thủy hóa). Bệnh chỉ bùng phát khi có sự mất cân bằng giữa ba yếu tố này.
• Sinh học và phân loại vi nấm: Cơ chế dinh dưỡng hoại sinh/ký sinh, cấu trúc hình thái sợi nấm (khuẩn ty có vách hoặc không vách ngăn), và chu kỳ sinh sản vô tính - hữu tính của các nhóm nấm nước ngọt và nước mặn.
• Nguyên lý hóa sinh môi trường nước: Động học của các yếu tố đệm ($\text{pH}$, hệ đệm $\text{HCO}_3^-/\text{CO}_3^{2-}$), áp suất thẩm thấu ($\text{Ca}^{2+}, \text{Mg}^{2+}$), sự chuyển hóa của các dạng nitơ ($\text{NH}_3/\text{NH}_4^+$), lưu huỳnh ($\text{H}_2\text{S}$) và cơ chế tác động của các chất oxy hóa ($\text{KMnO}_4, \text{CaO}, \text{Ca(OCl)}_2, \text{H}_2\text{O}_2$).

Kỹ năng phát triển

Người học được rèn luyện các nhóm kỹ năng thực hành và phân tích:

• Kỹ năng kỹ thuật phòng thí nghiệm: Vận hành thiết bị vi sinh; pha chế các môi trường nuôi cấy chuyên biệt như $\text{CDA}$ (Czapek Dox Agar), $\text{MEM}$, $\text{Leibovitz L-15}$, $\text{PDA}$ (Potato Dextrose Agar), $\text{SDA}$ (Sabouraud Dextrose Agar), $\text{PYGS}$; làm tiêu bản tươi (wet mount), kiểm tra hình thái bào tử và khuẩn ty dưới kính hiển vi ở độ phóng đại $100\times - 400\times$.
• Kỹ năng phân tích và chẩn đoán: Phân tích triệu chứng bệnh lý lâm sàng bên ngoài và biến đổi mô bệnh học nội tạng; phân biệt tổn thương do vi khuẩn với tổn thương do nấm (như phân biệt đen mang do nấm Fusarium không làm mòn vỏ kitin so với đen mang do vi khuẩn).
• Kỹ năng thao tác thực địa: Thực hiện quy trình lấy mẫu, bảo quản và vận chuyển mẫu cá, tôm đúng quy chuẩn; tính toán liều lượng và ứng dụng hóa chất xử lý nước ao nuôi (vôi nung $\text{CaO}$, chlorine, formol, $\text{CuSO}_4$, thuốc tím, zeolite, nước oxy già $\text{H}_2\text{O}_2$).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm kết hợp giữa giảng dạy lý thuyết cơ sở và thực hành rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp. Thời lượng thực hành chiếm gần $50%$ tổng số tiết (28/60 tiết), tạo điều kiện cho người học trực tiếp thao tác với mẫu vật và thiết bị.

Về phương pháp tiếp cận:

• Giảng dạy dựa trên ca bệnh thực tế (Case-based learning): Bài giảng gắn liền với các tình huống dịch bệnh thực địa đã từng xảy ra tại Việt Nam, ví dụ như dịch bệnh lở loét $\text{EUS}$ trên lưu vực sông Tiền, sông Hậu; bệnh trương bóng hơi do Fusarium sp. trên cá tra thâm canh; hay bệnh nấm ấu trùng trong các trại sản xuất giống tôm, cua biển.
• Thực hành rèn luyện quy trình: Sinh viên thực hiện các bài tập phân tích vi sinh, giải phẫu cá bệnh, thu thập các chỉ tiêu môi trường và phân lập mầm bệnh trên môi trường chọn lọc có bổ sung kháng sinh (penicillin, streptomycin, gentamycin) nhằm ức chế vi khuẩn tạp nhiễm.
• Quy tắc an toàn sinh học: Giáo trình quy định nghiêm ngặt việc tuân thủ an toàn phòng lab: mặc áo blouse cài khuy kín, mang khẩu trang và găng tay, sử dụng quả bóp cao su cho pipette (tuyệt đối không hút bằng miệng), khử trùng mặt bàn bằng hóa chất trước và sau thí nghiệm, và tiệt trùng vật liệu nhiễm bẩn trước khi thải bỏ.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập bao gồm:

1. Đánh giá quá trình: Kiểm tra định kỳ lý thuyết và thao tác thực hành, đánh giá kỹ năng ghi chép nhật ký phân tích mẫu.
2. Đánh giá năng lực tự chủ: Đánh giá ý thức tuân thủ an toàn lao động, tính trung thực trong việc đọc và xử lý số liệu xét nghiệm.
3. Thi kết thúc học phần: Bài thi tổng hợp lý thuyết và kỹ năng thực hành phân tích tác nhân gây bệnh.

Giáo trình cung cấp các chỉ dẫn tự học thông qua hệ thống câu hỏi ôn tập cuối mỗi bài học, yêu cầu người học tự hệ thống hóa các nguyên nhân phát sinh bệnh, quy trình thu mẫu và các phương pháp phòng bệnh tổng hợp trước khi tham gia các buổi học tiếp theo.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình tích hợp nhiều dữ liệu khoa học thực nghiệm và các nghiên cứu bệnh học thủy sản chuyên sâu:

• Tập trung vào các đối tượng thủy sản kinh tế trọng điểm: Nội dung mô tả chi tiết bệnh học trên các loài cá nước ngọt nuôi phổ biến tại Việt Nam (cá tra, cá lóc, cá rô đồng, cá trê, cá trắm cỏ, cá mè trắng, cá chép) và các đối tượng giáp xác, hải sản kinh tế (tôm he, tôm sú, tôm thẻ, tôm hùm bông Panulirus ornatus, cua biển Scylla spp., ghẹ Portunus pelagicus, bào ngư Haliotis sieboldii).
• Trích dẫn nghiên cứu khoa học trong nước và quốc tế:
  • Cập nhật số liệu lịch sử dịch tễ của hội chứng lở loét cá $\text{EUS}$ từ khi xuất hiện tại Úc (1972) đến khi bùng phát thành dịch lớn tại Đồng bằng sông Cửu Long (1983) làm giảm $20 - 30%$ sản lượng cá lóc, với tỷ lệ nhiễm tự nhiên từ $60 - 70%$.
  • Trích dẫn các công trình nghiên cứu về virus học và nấm học: nghiên cứu của Wattanavijarn (1984) về Rhabdovirus; Hedrick (1986) về Birnavirus; nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Thủy sản I (1983) về vi khuẩn Aeromonas hydrophila; nghiên cứu của Hatai (1980, 1992, 1993, 2000) về nấm Aphanomyces piscicida, Aphanomyces invadans, và các loài nấm ấu trùng (Lagenidium callinectes, Haliphthoros milfordensis, Atkinsiella okinawaensis).
  • Trích dẫn các nghiên cứu của Sindermann (1987) về khả năng chịu đựng của bào tử nấm với chlorine (cần tới $500\text{ ppm}$ kết hợp ánh sáng để tiêu diệt); nghiên cứu của Lightner (1979, 1987, 1996) về nấm Fusarium trên tôm he; và thử nghiệm của Kishio Hatai (1997) về việc sử dụng nước oxy già ($\text{H}_2\text{O}_2$) ở nồng độ $250 - 1000\ \mu\text{g/ml}$ để diệt nấm Saprolegnia và Achlya trên trứng cá hồi.
• Tính định lượng trong các giải pháp kỹ thuật: Cung cấp thông số kỹ thuật rõ ràng cho công tác quản lý ao đìa, như liều lượng vôi nung $\text{CaO}$ ($20\text{ ppm}$ hoặc $10\text{ kg}/100\text{ m}^2$), mật độ nuôi cá rô đồng ($40\text{ con/m}^2$), liều lượng phèn xanh $\text{CuSO}_4$ ($0,2 - 0,5\text{ g/m}^3$), thuốc tím $\text{KMnO}_4$ ($2 - 10\text{ g/m}^3$), formol ($20\text{ ml/m}^3$), và $\text{NaCl}$ ($2 - 3%$).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên trình độ Cao đẳng: Tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên theo học ngành Phòng và chữa bệnh thủy sản hoặc ngành Nuôi trồng thủy sản. Giáo trình cung cấp đầy đủ kiến thức lý thuyết và bài tập thực hành theo chuẩn đầu ra mô đun.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần cơ sở về Sinh học đại cương, Vi sinh vật học đại cương, Thủy lý - Thủy hóa và Kỹ thuật nuôi các loài thủy sản để có khả năng tiếp thu cơ chế bệnh sinh và thực hiện các thao tác phân tích môi trường, nuôi cấy vi sinh.
• Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn hóa, hỗ trợ thiết kế đề cương chi tiết, bài giảng lý thuyết, giáo án thực hành phòng thí nghiệm và xây dựng ngân hàng đề thi kiểm tra, đánh giá học phần CNN573.
• Cán bộ kỹ thuật và nghiên cứu: Tài liệu tham khảo cho kỹ thuật viên tại các trại sản xuất giống tôm, cá, các vùng nuôi thủy sản thương phẩm thâm canh, nhân viên phòng xét nghiệm bệnh thủy sản dùng để tra cứu triệu chứng bệnh, quy chuẩn thu mẫu và liều lượng sử dụng thuốc sát trùng, phòng trị bệnh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên trình độ Cao đẳng ngành Phòng và chữa bệnh thủy sản và Nuôi trồng thủy sản. Ngoài ra, tài liệu phù hợp cho cán bộ kỹ thuật, kỹ thuật viên tại các trại ươm giống, vùng nuôi thâm canh và phòng xét nghiệm bệnh học thủy sản.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về sinh học động vật thủy sản, kỹ thuật nuôi các đối tượng thủy sản nước ngọt và nước lợ/mặn, các chỉ số thủy lý - thủy hóa môi trường nước, và kỹ năng thao tác cơ bản với kính hiển vi quang học cùng an toàn hóa chất.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình tập trung chuyên sâu vào hai nhóm tác nhân nấm và ký sinh trùng trên cả đối tượng cá và giáp xác kinh tế. Tài liệu tích hợp các quy trình kỹ thuật định lượng cụ thể (môi trường nuôi cấy $\text{CDA, MEM, PYGS}$, phác đồ hóa dược xử lý ao nuôi) và các kết quả nghiên cứu bệnh học thực nghiệm trong nước và quốc tế.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên kết hợp đọc lý thuyết mô tả hình thái nấm với các câu hỏi ôn tập cuối mỗi bài; nắm vững triệu chứng lâm sàng ở Bài 1 trước khi đi sâu vào các bệnh cụ thể ở Bài 2; đồng thời đọc kỹ quy tắc an toàn phòng thí nghiệm và mục đích thí nghiệm trước khi thực hành.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu được bổ sung hệ thống hình ảnh giải phẫu lâm sàng, mô bệnh học (nhuộm $\text{H&E}$), công thức pha chế các môi trường nuôi cấy nấm vi sinh chuyên biệt ($\text{PDA, SDA, CDA, PYGS}$), và danh mục trích dẫn các công trình nghiên cứu bệnh học thủy sản của các viện, trường chuyên ngành.

---

Kết luận

Giáo trình Chẩn đoán và chữa bệnh do nấm, ký sinh trùng (Mã mô đun: CNN573) của Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp cung cấp hệ thống kiến thức toàn diện về dịch tễ học, phân loại học vi nấm, bệnh ký sinh trùng và các giải pháp phòng trị bệnh tổng hợp trong nuôi trồng thủy sản. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết bệnh học và kỹ năng thực hành phân tích phòng lab, bám sát thực tiễn sản xuất tại Đồng bằng sông Cửu Long. Lộ trình học tập đề xuất là tiếp cận từ nguyên lý phát sinh bệnh và kỹ thuật thu mẫu, tiến đến phân lập nhận diện chuyên sâu từng tác nhân nấm, và hoàn thiện kỹ năng kiểm soát môi trường, xử lý hóa dược thực địa. Người học có thể tham khảo thêm các công trình công bố của các Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản và tài liệu chuyên ngành liên quan để mở rộng tri thức bệnh học thủy sản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH ĐỒNG THÁP TRƯỜNG CAO ĐẲNG CỘNG ĐỒNG ĐỒNG THÁP GIÁO TRÌNH CHẨN ĐOÁN VÀ CHỮA BỆNH DO NẤM, KÝ SINH TRÙNG NGÀNH, NGHỀ: PHÒNG VÀ CHỮA BỆNH THỦY SẢN TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG (Ban hành kèm theo Quyết định Số:…./QĐ-CĐCĐ-ĐT ngày… tháng… năm 2018 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp) Đồng Tháp, năm 2018 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. i LỜI GIỚI THIỆU Giáo trình mô đun CHẨN ĐOÁN VÀ CHỮA BỆNH DO NẤM, KÝ SINH TRÙNG sẽ trình bày từ những kiến thức cơ bản đến chuyên sâu các vấn đề về quản lý dịch bệnh thủy sản. Giới thiệu cho sinh viên biết được những khái niệm cơ bản về bệnh động vật thủy sản, các con đường lan truyền của bệnh.

Đồng thời giúp sinh viên nắm rõ kiến thức và kỹ năng về các kỹ thuật về các biện pháp phòng bệnh tổng hợp trong nuôi trồng thủy sản từ đó hạn chế những tác hại của dịch bệnh trên động vật thủy sản góp phần thành công cho vụ nuôi. Đồng thời, mô đun này cũng sẽ trình bày chi tiết những bệnh thường gặp trên động vật thủy sản như bệnh virus, bệnh vi khuẩn, bệnh ký sinh trùng và bệnh không phải là do yếu tố sinh vật gây ra. Các phương pháp về phòng và điều trị những bệnh thường gặp trên dộng vật thủy sản. Sinh viên sau khi học mô đun này có thể tham gia chẩn đoán các bệnh trên động vật thủy sản trong phòng thí nghiệm và có thể tham gia lấy mẫu bệnh trực tiếp tại các trại giống, vùng nuôi thủy sản.

Xác định đúng tác nhân gây bệnh để đề xuất liệu trình điều trị. Giáo trình này được xây dựng trên cơ sở dựa vào những nghiên cứu đã công bố, tài liệu, giáo trình của quý đồng nghiệp từ các Trường, các Viện nghiên cứu trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, bệnh học thủy san, các cơ quan quản lý…Trong nội dung của giáo trình nếu có gì sai sót tác giả rất vui lòng tiếp nhận các ý kiến đóng góp cho nội dung giáo trình ngày càng hoàn thiện hơn nhằm bổ sung vào nguồn tài liệu nghiên cứu, học tập cho sinh viên và những người có quan tâm đến ngành thủy sản. Tác giả xin chân thành cảm ơn! Đồng Tháp, ngày 26 tháng 07 năm 2018 Tham gia biên soạn 1. Chủ biên: ThS.

NGUYỄN KIM KHA 2. Thành viên: ThS. HUỲNH CHÍ THANH 3. Thành viên: ThS.

TẠ HOÀNG BẢNH ii MỤC LỤC LỜI GIỚI THIỆU. ii BÀI 1: NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH NẤM VÀ KÝ SINH TRÙNG THỦY SẢN 1. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh. Nguyên nhân gây bệnh.

Điều kiện để phát sinh bệnh. Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh cá, tôm. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá, tôm. Vai trò của chẩn đoán và kiểm soát bệnh động vật thủy sản.

Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên tôm. 21 BÀI 2: BỆNH DO NẤM TRÊN ĐỘNG VẬT THUỶ SẢN. Bệnh nấm trên động vật thủy sản.

Đặc điểm chung của nấm. Bệnh nấm Ichthyophonosis. Hội chứng lở loét ở cá (The Epizootic Ulcerative Syndrome of físh- EUS) 76 1. Bệnh nấm thuỷ my ở động vật thủy sản nước ngọt.

Bệnh nấm ấu trùng ở giáp xác. Bệnh nấm giáp xác trưởng thành. Bệnh nấm Fusarium trên cá nước ngọt. 93 BÀI 3: BỆNH DO KÝ SINH TRÙNG.

Bệnh do nguyên sinh động vật. Bệnh do ngành giun sán ký sinh. Bệnh do lớp sán lá đơn chủ. Bệnh do lớp sán dây phân dốt (Bothriocephalosis).

Bệnh do giun tròn (Philometra). Giun đầu gai (Ancanthocephala). Bệnh do ngành giáp xác ký sinh. Bệnh trùng mỏ neo.

173 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 188 iv GIÁO TRÌNH MÔN HỌC Tên môn học: CHẨN ĐOÁN VÀ CHỮA BỆNH DO NẤM, KÝ SINH TRÙNG Mã mô đun: CNN573 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học: - Vị trí mô đun: Là mô đun chuyên môn ngành bắt buộc ngành cao đẳng nuôi trồng thủy sản. Môn này có mối quan hệ mật thiết với mô đun khác như kỹ thuật nuôi các loài thủy sản nhằm giúp cán bộ kỹ thuật quản lý sức khỏe cá một cách có hiệu quả nhất. - Tính chất của mô đun: Mô đun bao gồm những kiến thức cơ bản về bệnh vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng và virus trên các đối tượng thủy sản, các con đường lây lan và biện pháp phòng và trị bênh trên động vật thủy sản.

- Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Giúp cho sinh viên hiểu và vận dụng được kiến thức có liên quan đến chuyên môn chuyên sâu về phòng và quản lý hiệu quả những bệnh có liên quan đến động vật thủy sản trong học tập, nghiên cứu và ứng dụng thực tế. Bao gồm cả kiến thức lý thuyết và thực hành nhằm nâng cao kỹ năng và tay nghề của sinh viên. Mục tiêu của mô đun: - Về kiến thức: Mô đun này cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản về bệnh trên động vật thuỷ sản, các biện pháp phòng ngừa tổng hợp, nghiên cứu các bệnh trên động vật thuỷ sản như: bệnh vi khuẩn, bệnh virus, bệnh nấm và ký sinh trùng, bệnh do phi sinh vật. - Về kỹ năng: Có được những kỹ năng cần thiết để quan sát, kiểm tra, phân loại, xác định được tác nhân gây bệnh trên tôm cá, từ đó hỗ trợ cho công tác phòng và trị bệnh hợp lý.

- Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Chủ động quản lý ao nuôi an toàn và hiệu quả. Ý thức trách nhiệm cao và tính cộng đồng trong quản lý dịch bệnh thủy sản. Nội dung của mô đun: Thời gian Kiểm tra Thực (định Tên bài Tổng Lý Stt hành, số thuyết kỳ)/ôn Bài tập tập/T v hi vi Thời gian Kiểm tra Thực (định Tên bài Tổng Lý Stt hành, số thuyết kỳ)/ôn Bài tập tập/T hi Bài 1: NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH THỦY SẢN 1 1. Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh 2.

Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh 5 5 0 0 cá, tôm. Phương pháp chẩn đoán và phát hiện bệnh trên cá, tôm Bài 2: BỆNH DO NẤM TRÊN ĐỘNG VẬT THUỶ 2 1. Bệnh do vi khuẩn 29 9 20 0 2. Bệnh do nấm ký sinh 3.

Bệnh virus trên tôm Bài 3: BỆNH DO KÝ SINH TRÙNG 3 1. Bệnh do nguyên sinh động vật 14 5 9 0 2. Bệnh do ngành giun sán ký sinh. Bệnh do ngành giáp xác ký sinh.

4 Kiểm tra 1 0 0 1 vii Thời gian Kiểm tra Thực (định Tên bài Tổng Lý Stt hành, số thuyết kỳ)/ôn Bài tập tập/T hi Ôn thi 1 0 0 1 Thi kết thúc học phần 1 0 0 1 Cộng 60 29 28 3 viii BÀI 1 NHỮNG NÉT CƠ BẢN VỀ NGHIÊN CỨU BỆNH NẤM VÀ KÝ SINH TRÙNG TRÊN ĐỘNG VẬT THỦY SẢN Giới thiệu: Bài học giới thiệu từ những nét sơ lượt đến chuyên sâu về nghiên cứu bệnh trên động vật thủy sản, các phương pháp thu và bảo quản mẫu, các phương pháp thu thập thông tin và chẩn đoán bệnh trên cá tôm. Mục tiêu:  Kiến thức: Trình bày về nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh, phương pháp thu mẫu và chẩn đoán bệnh trên cá tôm.  Kỹ năng: Thành thạo về các kỹ thuật thu mẫu và chẩn đoán bệnh trên động vật thủy sản.  Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Phát triển ý thức trung thực, khách quan trong nghiên cứu và chẩn đoán bệnh do vi sinh vật gây bệnh trên động vật thủy sản.

Nguyên nhân và điều kiện phát sinh bệnh 1. Nguyên nhân gây bệnh Nguyên nhân gây bệnh là yếu tố quyết dịnh đến một bệnh nào đó có xảy ra hay không. Tuy nhiên, không phải lúc nào có tác nhân gây bệnh thì bệnh cũng xuất hiện. Sự phát bệnh còn phụ thuộc vào một số đặc điểm như sau: - Phụ thuộc vào độc lực của tác nhân gây bệnh.

- Phụ thuộc vào số lượng của tác nhân gây bệnh. - Phụ thuộc vào con đường xâm nhập của các tác nhân gây bệnh đến cơ thể ký chủ. Trên động vật thuỷ sản nguyên nhân gây bệnh có thể kể đến các tác nhân sau: - Tác nhân gây bệnh là virus, vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng có kích thước siêu vi, hiển vi hoặc có thể nhận biết được bằng mắt thường. - Tác nhân là những sinh vật tồn tại trong môi trường nước không có hiện tượng ký sinh mà chúng gây hại bằng cách tiết các chất độc kích thích và gây rối loạn các hoạt động của một số cơ quan như hệ thần kinh, hô hấp, tuần hoàn (như độc tố của tảo).

từ đó gây bệnh. - Tác nhân gây bệnh là các yếu tố môi trường như nhiệt độ, pH, các loại khí độc như NH3, H2S, NO2,. 9 - Có thể do hiện tượng thiếu một chất hay thành phần dinh dưỡng quan trọng trong khẩu phần ăn của động vật thuỷ sản như một số loại vitamin, khoáng, axit béo,. Điều kiện để phát sinh bệnh Sức đề kháng của vật nuôi phụ thuộc vào bản chất của loài, các giai đoạn phát triển, chế độ dinh dưỡng, điều kiện ngoại cảnh.

Các yếu tố môi trường cũng được xem là điều kiện quan trọng quyết định đến sự bùng phát của bệnh. Nếu các tác nhân gây bệnh được sống trong môi trường thuận lợi sẽ sinh sản mạnh, tăng cường độc lực dẫn đến tăng khả năng gây bệnh đối với ký chủ. Ngựơc lại, nếu chúng sống trong môi trường bất lợi sẽ bị kìm hãm dẫn đến không có khả năng gây bệnh và bị tiêu diệt. Đồng thời sự biến động của các yếu tố môi trường có thể là tác nhân gây bệnh do các yếu tố vô sinh.

Khi sống trong môi trường không thuận lợi sức đề kháng của vật nuôi sẽ giảm và dễ dàng bị mắc bệnh. Các yếu tố môi trường quan trọng có thể ảnh hưởng đến tác nhân gây bệnh như: Nhiệt độ, độ mặn, oxy hoà tan, điều kiện pH, các yếu tố môi trường khác như độ kiềm, độ cứng, khí độc. Phương pháp thu và bảo quản mẫu bệnh cá, tôm 2. Qui trình chung khi lấy mẫu bệnh cá, tôm a.

Chuẩn bị trước khi lấy mẫu Xác định số lượng mẫu cần thu, đối với chẩn đoán bệnh số lượng mẫu cần nhiều hơn số lượng mẫu dùng để xét nghiệm các nguyên nhân khác, không thu mẫu cá chết.