MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Từ xƣa đến nay, trong mọi thời đại, ở tất cả các nền văn hóa, TTN luôn đƣợc coi là phẩm chất quan trọng của con ngƣời. Ở phƣơng Đông, quan điểm đạo đức Nho giáo của Khổng Tử đã nói đến chữ “Nghĩa” – Đó là phần việc phải làm về phƣơng diện luân lí và khi đã làm thì “làm vì tinh thần trách nhiệm (nghĩa) chứ không phải có mục đích vụ lợi”.
Ở phƣơng Tây, trong các nghiên cứu về giáo dục công dân, Rousseau và I.Kant [20] đã xác định một ngƣời công dân vừa có quyền vừa phải có trách nhiệm, ý thức công dân đó là tuân thủ pháp luật, đóng góp, xây dựng cho cộng đồng. Trong thời đại ngày nay, mục tiêu lớn lao của giáo dục đã đƣợc xác định là phát triển một thế hệ có trách nhiệm (Generation Responsibility- thế hệ R), một thế hệ của những ngƣời đƣợc cho là sẽ đảm nhận các cấp độ trách nhiệm xã hội và môi trƣờng lớn hơn nhiều so với trách nhiệm công dân hiện tại [84] và “khắc sâu trách nhiệm phải là mục tiêu tối cao của giáo dục” [71, tr 1]. Vì vậy, giáo dục TTN cho mỗi cá nhân phải đƣợc quan tâm ngay từ thơ ấu. Giáo dục trách nhiệm là một vấn đề cấp thiết của các nền giáo dục trên toàn thế giới.
Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc UNESCO đã xác định trách nhiệm là một trong 12 giá trị sống cơ bản định hƣớng cho hành động của thế hệ trẻ trong thế kỉ 21. Trong các nhà trƣờng, các cấp học ở khắp nơi trên thế giới đã và đang đƣa những nội dung giáo dục giá trị này vào chƣơng trình dạy học nhƣ là một trong các nội dung học tập bắt buộc và thể hiện trong mục tiêu đào tạo hoặc chuẩn đầu ra của các chƣơng trình giáo dục. Tại Việt Nam, chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2018 đã đƣa ra yêu cầu về phẩm chất cần đạt của học sinh, một trong năm phẩm chất đó là trách nhiệm, bao gồm: trách nhiệm với bản thân; trách nhiệm với gia đình, trách nhiệm với nhà trƣờng và xã hội; trách nhiệm với môi trƣờng sống. Điều này đòi hỏi sự thống nhất giữa các cấp học mà giáo dục mầm non đƣợc coi là bậc học đầu tiên, đặt nền tảng cho những cấp học tiếp theo trong giáo dục trách nhiệm cho trẻ em.
Trách nhiệm đƣợc hiểu là thực hiện phần đóng góp của mình với khả năng tốt nhất và sẵn sàng nhận lấy/gánh chịu hậu quả của việc mình làm. Một ngƣời có trách nhiệm là ngƣời biết thế nào là công bằng, tự nhận biết đƣợc quyền lợi của mình phù hợp với trách nhiệm mình đảm nhận. Trách nhiệm đƣợc hình thành từ rất sớm, khi đứa trẻ bắt đầu có ý thức về bản thân, trẻ thích tự làm việc của mình, thích đƣợc khen khi hoàn thành tốt công việc và sợ bị khiển trách khi làm sai việc gì đó. Trẻ cũng thích giúp đỡ những ngƣời lớn xung quanh và tỏ ra tự hào nếu đƣợc ngƣời lớn nhờ giúp đỡ hoặc giao việc.
Đến tuổi mẫu giáo lớn (5-6 tuổi), trẻ đã có khả năng thực hiện trách nhiệm của mình một cách tự giác và hiểu vì sao cần phải làm nhƣ 1 vậy. Đây là thời điểm thuận lợi để giáo dục TTN cho trẻ dựa trên việc hình thành động cơ hành vi xuất phát từ việc hiểu quyền và nghĩa vụ của bản thân. Mặt khác, giai đoạn 5-6 tuổi là giai đoạn chuẩn bị cho trẻ vào lớp một, khi mà nghĩa vụ học tập bắt buộc phải đƣợc thực hiện. Vì vậy, giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi là phù hợp và có nhiều điều kiện thuận lợi rõ rệt.
Giáo dục mầm non nƣớc ta hiện nay đã quan tâm đến giáo dục TTN cho trẻ. Điều này thể hiện ở các chỉ số đánh giá sự phát triển tình cảm, kĩ năng xã hội của trẻ em 5 tuổi theo Chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi do Bộ Giáo dục – Đào tạo ban hành năm 2010, nhƣ: 31- Cố gắng thực hiện công việc đến cùng, 45-sẵn sàng giúp đỡ khi ngƣời khác gặp khó khăn, 51- Chấp nhận sự phân công của nhóm bạn và của ngƣời lớn, 52- Sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ đơn giản cùng ngƣời khác [3]. Tuy nhiên các hoạt động giáo dục trách nhiệm cho trẻ còn diễn ra lẻ tẻ chƣa có hệ thống, chƣa có cách tiếp cận cụ thể nào định hƣớng cho giáo viên trong quá trình giáo dục trách nhiệm cho trẻ. Các giáo viên mầm non vẫn đang thực hiện theo lối truyền thống, kinh nghiệm nên không tránh khỏi việc sử dụng những biện pháp, hình thức giáo dục trách nhiệm có tính cực đoan, áp đặt trẻ.
Nếu không có cách thức, biện pháp tác động mang tính tích cực và tôn trọng trẻ em thì giáo dục TTN cho trẻ vẫn chỉ là hình thức giáo dục nhận thức mang tính giáo điều. Giáo dục dựa trên Quyền trẻ em là cách tiếp cận nhân văn đƣợc đặc biệt coi trọng trong giai đoạn hiện nay. Nó đòi hỏi giáo viên mầm non phải hiểu rõ và tôn trọng quyền của trẻ em trong quá trình chăm sóc, giáo dục trẻ. Đã có nghiên cứu cho thấy rằng giáo viên mầm non đặt quyền của mình cao hơn quyền của trẻ dẫn đến một số hoạt động giáo dục không mang lại đƣợc sự hài lòng cho trẻ [69].
Thực tế là giáo viên mầm non chƣa hiểu rõ về tiếp cận quyền trẻ em, nguồn tài liệu hƣớng dẫn cho giáo viên về giáo dục TTN nói chung và giáo dục TTN cho trẻ dựa trên quyền trẻ em nói riêng còn hạn chế. Vì vậy, cần thiết có những nghiên cứu sâu, khoa học và những hƣớng dẫn cụ thể về giáo dục TTN cho trẻ mầm non, đặc biệt với trẻ 5-6 tuổi. Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Giáo dục tính trách nhiệm dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non”. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn giáo dục TTN dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 5-6 tuổi ở trƣờng mầm non, từ đó đề xuất những biện pháp giáo dục TTN cho trẻ, nhằm hình thành và phát triển phẩm chất trách nhiệm của trẻ 5-6 tuổi tốt hơn, góp phần chuẩn bị cho trẻ vào trƣờng phổ thông.
Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu 3. Khách thể nghiên cứu Quá trình giáo dục TTN dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 5-6 tuổi ở trƣờng mầm non. Đối tượng nghiên cứu Biện pháp giáo dục TTN dựa trên Quyền trẻ em cho trẻ 5-6 tuổi ở trƣờng mầm non. Giả thuyết khoa học - Trẻ 5-6 tuổi có thể và cần phải thực hiện trách nhiệm với bản thân, với mọi ngƣời và với môi trƣờng xung quanh, nhƣng trong thực tế, TTN của trẻ còn hạn chế do nhiều nguyên nhân, trong đó có liên quan đến biện pháp giáo dục trẻ.
- Nếu xây dựng đƣợc các biện pháp giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi theo hƣớng tạo môi trƣờng tôn trọng trẻ em thông qua việc tổ chức các hoạt động đa dạng, hấp dẫn, phù hợp với khả năng và đảm bảo thỏa mãn nhu cầu hàng ngày của trẻ, đồng thời trao quyền cho trẻ, thì TTN của trẻ sẽ ngày càng tốt hơn. Nhiệm vụ nghiên cứu 5. Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi ở trƣờng mầm non dựa trên quyền trẻ em 5. Nghiên cứu thực trạng giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi ở trƣờng mầm non dựa trên quyền trẻ em 5.
Đề xuất một số biện pháp giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi ở trƣờng mầm non dựa trên quyền trẻ em 5. Thực nghiệm các biện pháp giáo dục TTN cho trẻ 5-6 tuổi ở trƣờng mầm non dựa trên quyền trẻ em 6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu 6. Về nội dung nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu TTN của trẻ đối với bản thân; với mọi ngƣời (cha mẹ/ngƣời nuôi dƣỡng, cô giáo, các bạn) và môi trƣờng xung quanh (đồ vật, động vật, thực vật, không gian sống và học tập của trẻ ở nhà trƣờng và gia đình); sử dụng các hoạt động giáo dục ở trƣờng mầm non: HĐ học, HĐ chơi, HĐ lao động để GDTTN cho trẻ do các hoạt động này đƣợc lặp đi lặp lại thƣờng xuyên, hàng ngày.
Về khách thể khảo sát: - Khảo sát 135 trẻ 5-6 tuổi, 120 GV và 135 PH, ở Hà Nội và Nam Định. Về địa điểm, thời gian nghiên cứu thực nghiệm * Khảo sát thực trạng: từ 15/5/2020 đến 1/6/2020 tại trƣờng MN01, MN02 (Hà Nội), và MN05 (Nam Định). 3 * Thực nghiệm: - Thực nghiệm thăm dò: từ 1/6/2020 đến 14/8/2020 tại MN01 - Thực nghiệm chính thức: từ 17/8/2020 đến 31/12/2020 tại ba trƣờng MN trên. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu 7.
Cách tiếp cận 7. Tiếp cận dựa trên Quyền trẻ em Tiếp cận dựa trên Quyền trẻ em là một khung khái niệm cho quá trình phát triển con ngƣời dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế về Quyền trẻ em một cách chuẩn mực và đƣợc định hƣớng hoạt động nhằm thúc đẩy, bảo vệ và thực hiện các Quyền con ngƣời của trẻ em. Cách tiếp cận này nhấn mạnh sự cần thiết của một cách tiếp cận toàn diện đối với giáo dục, phản ánh tính phổ biến và không thể phân chia của tất cả các quyền con ngƣời, trọng tâm là giải quyết ba khía cạnh: Quyền đƣợc giáo dục (Giáo dục trong tất cả các giai đoạn lứa tuổi MN và sau này, tính sẵn có và khả năng tiếp cận giáo dục, bình đẳng về cơ hội); Quyền đối với chất lƣợng giáo dục (Chƣơng trình giảng dạy rộng rãi và phù hợp; học tập và đánh giá dựa trên quyền, môi trƣờng thân thiện với trẻ em, an toàn và lành mạnh); Quyền đƣợc tôn trọng trong môi trƣờng học tập (Tôn trọng danh tính, tôn trọng quyền tham gia, tôn trọng sự chính trực) [102, tr. Do vậy, giáo dục TTN dựa trên QTE phải xác định các nguyên nhân gốc rễ các vấn đề của trẻ em và trao quyền cho trẻ em, thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của trẻ.
Từ đó, tạo ra sự phát triển mới về nhận thức, thái độ, hành vi có trách nhiệm ở mỗi cá nhân trẻ em, dựa trên việc giúp trẻ giải quyết các mâu thuẫn nội tại đang diễn ra bên trong, nhƣ mâu thuẫn giữa làm vì sợ trách phạt hay làm vì đó là trách nhiệm cần phải thực hiện, mâu thuẫn giữa Quyền và Trách nhiệm, mâu thuẫn giữa Quyền của trẻ với Quyền của ngƣời khác.