Chương 1: Những vấn đề lý luận về giáo dục quyền con người cho sinh viên các trường đại học không chuyên luật ở Việt Nam. Chương 2: Thực trạng giáo dục quyền con người cho sinh viên các trường đại học không chuyên luật ở Việt Nam hiện nay. Chương 3: Quan điểm và giải pháp bảo đảm giáo dục quyền con người cho sinh viên các trường đại học không chuyên luật ở Việt Nam hiện nay. 11 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1.
Tình hình nghiên cứu đề tài 1. Các công trình nghiên cứu về quyền con người Ngày nay, cuộc cách mạng khoa học công nghệ trên thế giới phát triển mạnh mẽ, xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế trên tất cả các lĩnh vực: Kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội, giáo dục. Con người sống trong xã hội với nhiều mối quan hệ đa dạng và phức tạp, chính vì vậy, việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người trong các mối quan hệ quốc tế đó đóng vai trò đặc biệt quan trọng, là cơ sở pháp lý để phát triển năng lực, phẩm chất và nhân cách của con người trong thời đại mới. Quyền con người, giáo dục quyền con người cho thế hệ trẻ là những chủ đề được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người trước xu thế phát triển của thời đại mới.
Các ghi nhận về quyền con người cổ nhất đã được tìm thấy trong nhiều văn kiện của loài người kể từ lịch sử cổ đại. Các ý tưởng về quyền con người tiếp tục được hình thành và phát triển trong suốt tiến trình lịch sử của loài người ở nhiều nền văn minh. Nhưng tiêu biểu và rõ nét nhất ở nền văn minh phương Tây trong giai đoạn lịch sử cận và hiện đại. Ngày nay, thế giới đang chứng kiến sự thâm nhập và giao thoa mạnh mẽ giữa các ý tưởng về quyền con người, thúc đẩy các hoạt động tuyên truyền và giáo dục quyền con người ở nhiều quốc gia.
Quyền con người và giáo dục quyền con người cũng vì thế trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều học giả trong và ngoài nước được luận án đánh giá tổng quan tại nội dung dưới đây: Bộ tài liệu “World programme for human rights education” của Văn phòng Cao ủy của Liên hiệp quốc về quyền con người, xuất bản tại New York and Geneva, tập 2 (2012) và tập 3 (2017). Bộ sách là những tài liệu hướng dẫn hữu ích cho các hoạt động giáo dục quyền con người ở cấp độ quốc gia. 12 Trong đó, các mục tiêu và nguyên tắc giáo dục quyền con người là các kiến thức nền tảng được cung cấp và trên cơ sở đó, các chương trình hành động được hướng dẫn để thiết kế phù hợp, áp dụng tại từng quốc gia. Đối với từng cấp học, sách giới thiệu những mục tiêu cụ thể riêng biệt, các hành động được khuyến nghị thực hiện, trình tự tiến hành và các hỗ trợ quốc tế sẵn có dành cho các quốc gia.
Công trình “Human rights Education, in UGC Sponsored National seminar on Human Rights and Values in Education” của tác giả Jayantibhai V. Patel về giáo dục quyền con người xuất bản tháng 03/2007 tại Trường H. Shah College of Commerce, Modasa, Gujarat, nghiên cứu của tác giả đã nhấn mạnh đến sự phát triển bền vững của giáo dục cần thúc đẩy quyền con người, khái niệm Nhân quyền được bắt rễ sâu trong tự do học thuật và nâng cao giá trị của con người. Trong nghiên cứu này, sự kết hợp giữa nhân quyền và giáo dục đã được thảo luận trong năm lĩnh vực thực hành và nghiên cứu là: Giảng dạy và nhân quyền, giáo dục quyền con người, giáo dục và đào tạo giáo viên với các vấn đề nhân quyền và chương trình giáo dục về quyền con người.
Sách “Tìm hiểu về quyền con người”, của tác giả Wolfgang Benedek của Nhà xuất bản Tư pháp năm 2008. Cuốn sách là tài liệu của mạng lưới an ninh con người dựa trên sáng kiến của Bộ Ngoại giao Áo, được quỹ hợp tác và phát triển Áo và liên Bộ giáo dục, khoa học và văn hóa Áo tài trợ xuất bản. Được phân loại là một tài liệu hướng dẫn về giáo dục quyền con người, tác phẩm này giới thiệu những vấn đề cơ bản nhất về quyền con người như lịch sử hình thành, phát triển của quyền con người, cơ chế bảo đảm quyền con người ở các khu vực khác nhau trên thế giới. Đặc biệt, các nội dung về kinh nghiệm giảng dạy, quan điểm văn hóa, hoạt động chọn lọc, thông tin tham khảo và câu hỏi thảo luật rất phong phú trong toàn bộ cuốn sách là thông tin hướng dẫn rất hữu ích đối với người sử dụng cho mục đích dạy học.
Các nội dung chuyên sâu đa dạng, do không gắn với các yếu tố riêng của Việt Nam 13 nên việc sử dụng đòi hỏi người đọc cần có quan điểm vững vàng và nhận thức sâu sắc. Tuy nhiên, cuốn sách biên soạn theo phương pháp giáo dục tiên tiến và đã góp phần vào nghiên cứu và phát triển quyền con người ở nước ta hiện nay. Sách “Evaluating Human Rights Training Activities - A Handbook for Human Rights Educators”, của Văn phòng Cao ủy của Liên hợp quốc về quyền con người là một cuốn sổ tay dành cho nhà giáo dục về quyền con người, xuất bản tại Montreal năm 2011. Các phần của cuốn sách là một hướng dẫn hoàn chỉnh cho việc thực hiện các hoạt động giáo dục quyền con người, bao gồm: (i) Các nhận thức cơ bản về quyền con người (khái niệm quyền con người, kết quả giáo dục quyền con người, hệ thống giáo dục quyền con người.); (ii) Xây dựng kế hoạch giáo dục quyền con người; (iii) Đánh giá kết quả giáo dục quyền con người; (iv) Công cụ và kỹ thuật đánh giá giáo dục quyền con người: (v) Các nguồn tham khảo hữu ích trong hoạt động giáo dục quyền con người.
Trên thực tế, có rất nhiều tài liệu tham khảo khác đến từ các tác giả nước ngoài, tuy nhiên, nghiên cứu sinh lựa chọn nghiên cứu và giới thiệu tổng quan các tài liệu nghiên cứu kể trên xuất phát từ các lý do: (i) đa phần các tài liệu nước ngoài lấy các học thuyết về quyền con người làm tiêu chuẩn nhưng ít quan tâm tới việc hài hòa với các giá trị riêng của Việt Nam; (ii) nhiều nội dung nghiên cứu đều dựa trên các chương trình hành động quốc tế của Liên hợp quốc; (iii) nhiều nghiên cứu thực tiễn được thực hiện ở các quốc gia có bối cảnh ít tương đồng với Việt Nam. Tại Việt Nam, một số công trình nghiên cứu về quyền con người được biết đến nhiều nhất có thể kể tên là: Giáo trình Luật Hiến pháp Việt Nam, của tác giả Nguyễn Đăng Dung, sách do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2006, được tái bản và hiệu chỉnh qua các năm. Giáo trình đã phân tích được những điểm mới về quyền con người của Hiến pháp Việt Nam sửa đổi năm 1999 so với Hiến pháp năm 1992 như quyền và nghĩa vụ cơ bản 14 của công dân, các nguyên tắc và việc xây dựng con người Việt Nam mới ngày nay, được cập nhật qua các giai đoạn, phù hợp với Hiến pháp tại từng thời kỳ. Do là một nội dung của môn học Luật Hiến pháp, các khía cạnh của quyền con người được đưa vào giáo trình xung quanh mối quan hệ giữa quyền con người và các quyền này đặt trong mối quan hệ giữa công dân và nhà nước.
Các khía cạnh cụ thể hơn về các quyền phụ nữ, quyền trẻ em,. không phải đối tượng nghiên cứu của giáo trình và môn học. Cuốn “57 câu hỏi đáp về quyền con người”, của Trung tâm nghiên cứu quyền con người, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2012; Trong cuốn sách này các tác giả đã khái quát và nêu ra những câu hỏi liên quan đến quyền con người, về quyền con người và khái quát về chính sách của Việt Nam về quyền con người. Qua cuốn giáo trình này, nhóm tác giả đã hệ thống hóa những nội dung quan trọng liên quan đến nhân quyền quốc tế, từ đó, đề xuất quy định về quyền con người ở Việt Nam phù hợp với quy định quốc tế.
Giáo trình là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên và học viên nghiên cứu về quyền con người. Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người, của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội của các đồng chủ biên Nguyễn Đăng Dung, Lã Khánh Tùng, Vũ Công Giao, cuốn sách được xuất bản tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2009. Là giáo trình trong chương trình giảng dạy chính thức của Khoa Luật (nay là Trường Đại học Luật - thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội), giáo trình là một tài liệu có hệ thống về giáo dục quyền con người với đầy đủ các kiến thức cần thiết để người học nắm được những hiểu biết cơ bản nhất về quyền con người, từ khái niệm, nguyên tắc đến các quyền con người được ghi nhận theo nhóm quyền trong các văn kiện quốc tế và các cơ chế bảo đảm quyền con người. Tuy nhiên, các nội dung mang tính chất giới thiệu nhiều ý tưởng quyền con người trên thế giới một cách cô đọng nhất.
Người đọc vì thế cần có một ý thức tự học, tự nghiên cứu cao, 15 phù hợp với các sinh viên chuyên ngành luật được đào tạo hơn là các sinh viên thuộc các ngành học khác. Sách “Một số kiến thức pháp luật về quyền con người”, của Vụ Phổ biến, giáo dục pháp luật - Bộ Tư pháp - Tài liệu chuyên khảo xuất bản năm 2012. Với mục đích cung cấp một số kiến thức pháp luật cơ bản về quyền con người cho giáo viên dạy môn Giáo dục công dân, môn Pháp luật, nhằm hỗ trợ các giáo viên trong giảng dạy nội dung này ở nhà trường, sách được biên soạn một cách ngắn gọn nhưng hệ thống hóa được lịch sử phát triển của vấn đề quyền con người trên thế giới và khái lược lịch sử tư tưởng về quyền con người trong lịch sử, văn hóa, chính sách, pháp luật Việt Nam, đặc biệt chú trọng quan điểm, chính sách cơ bản của Đảng và Nhà nước Việt Nam về quyền con người. Một số nội dung khác được trình bày dưới hình thức nghiên cứu chuyên sâu trong cuốn sách bao gồm: Quyền sống và được bảo đảm an ninh cá nhân; Quyền tự do cá nhân; Quyền tham gia vào đời sống chính trị; Quyền bình đẳng trước pháp luật và được pháp luật bảo vệ một cách bình đẳng.
Cuốn “Quyền con người: tiếp cận đa ngành và liên ngành Luật học” gồm 2 tập do Giaó sư.