Chương 1 PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC VỚI NHU CẦU GIÁO DỤC PHÁP LUẬT VÀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN Ở VIỆT NAM 1. Sự liên hệ giữa pháp luật và đạo đức- cơ sở cho việc xây dựng hành vi xã hội của người chưa thành niên 1. Khái niệm và đặc điểm của người chưa thành niên * Khái niệm người chưa thành niên: Khái niệm NCTN là một khái niệm được sử dụng nhiều trong các văn bản pháp luật. Bên cạnh khái niệm này, chúng ta cũng thường xuyên sử dụng khái niệm trẻ “vị thành niên” hay “trẻ em”.Tuy nhiên, khái niệm NCTN được đề cập đến trong một số văn bản sau: Theo Từ điển Tiếng việt, thì “thành niên” là đến tuổi được pháp luật công nhận là công dân với đầy đủ quyền và nghĩa vụ, “vị thành niên” là chưa đến tuổi được pháp luật công nhận là công dân với đầy đủ quyền và nghĩa vụ [35, tr17].
Điều 1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 20/11/1989 có ghi: “Trong phạm vi Công ước này, trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng đối với trẻ em có quy định tuổi thành niên sớm hơn” [59, Điều 1]. Ở Việt Nam, độ tuổi người chưa thành niên được xác định thống nhất trong Hiến Pháp năm 1992, Bộ luật Hình sự năm 1999, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, Bộ luật Lao động, Bộ luật Dân sự, Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính và một số văn bản quy phạm pháp luật khác. Tất cả các văn bản pháp luật đó đều quy định tuổi của người chưa thành niên là dưới 18 tuổi và quy định riêng những chế định pháp luật đối với người chưa thành niên trong từng lĩnh vực cụ thể. Như vậy, qua sự phân tích các quan điểm nêu trên, có thể xác định độ tuổi NCTN là những người dưới 18 tuổi.
Bao gồm tất cả trẻ em (những người chưa đủ 16 tuổi) và vị thành niên (những người trong độ tuổi từ 12 đến dưới 18 tuổi). Trong phạm vi đề tài này, tác giả chỉ nghiện cứu lứa tuổi vị thành niên ở độ tuổi từ 12 tuổi 10 z đến dưới 18 tuổi. Đó là những người chưa trưởng thành (đang phát triển) về thể chất, thần kinh – tâm lý và xã hội. Trong thực tiễn đời sống mọi người đều hiểu rằng: người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ về thể chất lẫn tinh thần nên họ chưa có khả năng nhận thức, kiểm soát được suy nghĩ, hành vi của mình, họ dễ bị tác động từ các yếu tố bên ngoài và thực hiện hành vi một cách nông nổi, thiếu chín chắn.
Từ những quy định và sự phân tích trên đây, khái niệm người chưa thành niên được xây dựng dựa trên sự phát triển về mặt thể chất và tinh thần của con người và được cụ thể hoá bằng giới hạn độ tuổi trong các văn bản pháp luật của từng quốc gia. Theo đó, người ta quy định những quyền và nghĩa vụ cụ thể của người chưa thành niên. Có thể khái niệm: Người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi, chưa phát triển hoàn thiện về thể chất và tinh thần, chưa có khả năng nhận thức, kiểm soát được hành vi của mình chưa có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ pháp lý như người đã thành niên. * Đặc điểm của người chưa thành niên: Dưới góc độ tâm lý học, con người trải qua các giai đoạn lứa tuổi khác nhau, trong đó mỗi giai đoạn có đặc điểm tâm sinh lý riêng, đặc trưng cùng với tác động bên ngoài làm hình thành những hành vi ứng xử khác nhau.
Giai đoạn chưa thành niên là giai đoạn quan trọng trong quá trình phát triển và hoàn thiện nhân cách của con người. Nghiên cứu NCTN qua các đặc điểm tâm sinh lý giúp chúng ta lý giải được cơ sở khoa học của những quy định pháp luật nói chung và pháp lệnh xử lý vi phạm đối với người NCTN nói riêng. Những đặc điểm của NCTN được biểu hiện cụ thể: Trong phạm vi đề tài, tác giả đi tìm hiểu NCTN gồm những người ở độ tuổi từ 12 đến dưới 18 tuổi. Với NCTN ở giai đoạn này họ cần có thời gian để chuẩn bị về mọi mặt để chuyển sang một giai đoạn mới: giai đoạn trưởng thành (giai đoạn lớn lên về cơ thể, mở rộng các quan hệ xã hội, tích lũy tri thức, phương thức hoạt động.
Tuổi của NCTN cũng có thể gọi là “thời kỳ quá độ” (chưa phải là người lớn cũng không còn là trẻ con), “tuổi khủng hoảng” (cả về tâm lý lẫn sinh lý), “tuổi khó bảo”, “tuổi bất trị”.những nguyên nhân của cách gọi trên xuất phát từ đặc điểm sau: 11 z Thứ nhất, đặc điểm sinh lý. Thời kỳ này, cơ thể phát triển mạnh mẽ những chưa đồng đều, biểu hiện bên ngoài là các em lớn lên trông thấy. Tùy thuộc vào độ tuổi, ngay trong cùng một giai đoạn mà sự phát triển giữa nam và nữ là khác nhau, các em nữ phát triển cao hơn nam về hình dáng ở độ tuổi 14 – 15. Tuy nhiên, các em lại có chung những đặc điểm chung của lứa tuổi.
Nhóm tuổi chưa thành niên là nhóm tuổi có sự thay đổi mạnh mẽ nhất về thể chất trong cuộc đời mỗi người. Trên bình diện y sinh học nó là giai đoạn chuyển biến từ đứa trẻ non nớt thành một người lớn khỏe mạnh. Cấu tạo hệ thần kinh có những thay đổi rất nhiều và chức năng của hệ thần kinh phức tạp hơn. Hệ tim mạch phát triển mạnh làm cho các em đôi khi có cảm giác mệt mỏi, chóng mặt dẫn đến hiện tượng dễ bị kích động, dễ nổi nóng.
“Tuyến nội tiết hoạt động mạnh, đặc biệt là tuyến sinh dục và tuyến giáp gây ra sự mất cân bằng tạm thời trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương”[48, tr.35], điều đó lý giải vì sao một số em hay bị xúc động mạnh, một số em khác nóng nảy vô cớ hoặc có hành vi bất thường không làm chủ được bản thân. Một đặc điểm sinh lý nữa của NCTN đó là sự phát dục, điều này làm xuất hiện ở các em những nhu cầu mới như nhu cầu giao tiếp với bạn bè, đặc biệt là bạn bè khác giới. Các em trưởng thành hơn về mặt cơ thể, nhưng nhận thức vẫn còn hạn chế. Thứ hai, về đặc điểm tâm lý.
NCTN đã bắt đầu hình thành sự “tự ý thức ” về mình, các em thường đặt ra câu hỏi: mình đang làm gì? Mình như thế nào? Những ai quan tâm đến mình?.quá trình này diễn ra dần dần với những diễn biến tâm lý phức tạp, dễ xúc động, chợt vui, chợt buồn, tình cảm bồng bột, hoạt động thần kinh không cân bằng, do đó khiến các em không tự kiềm chế được bản thân khi gặp tình huống bất ngờ. Các nhà tâm lý học đã nói nhiều về sự đa dạng, phức tạp trong tình cảm, tâm lý của các em. Lúc này trẻ mang đầy tính năng động, mang nhiều mơ ước và khát vọng nói chung song có nhiều em gái mang trong mình tâm lý trầm tư, u uất, khép mình vào thế giới nội tâm trong khi đó nhiều ban trai tỏ thái độ ngang bướng, thậm chí phá phách, muốn khẳng định mình. Do vậy, có thể nói rằng , độ tuổi chưa thành niên là giai đoạn có nhiều biến động nhất trong sự hình thành các giá trị đạo đức, lối sống và nhân cách của mỗi người.
“Tuổi vị thành niên là thời gắn liền với các xung đột và xáo trộn tâm trạng. Những suy 12 z nghĩ, cảm xúc của NCTN thường dao động giữa tính kiêu ngạo và tính tự ti, giữa sự điềm tĩnh và sự nóng nảy, giữa niềm hạnh phúc và nỗi đau buồn” [18, tr. Do có thể tự ý thức về bản thân mình, các em đôi khi có những thái độ khó chịu với sự thay đổi về tâm sinh lý. Các em biết những việc nào thì được phép làm, những việc nào không nhưng đôi khi vẫn làm theo cách của mình với những lý do rất riêng.
Do đó, khi mắc lỗi, thay vì nhìn nhận thẳng vào vấn đề, một số em lại cố che giấu, cử chỉ bên ngoài thiếu tự nhiên, các em muốn bộc lộ cá tính, tự khẳng định mình, muốn nhanh chóng được trở thành người lớn và cố gắng đối xử như người lớn, song nhận thức về xã hội, đạo đức, đặc biệt là pháp luật còn nhiều hạn chế. Từ sự thay đổi về thể chất và tinh thần dẫn đến việc biến đổi mạnh mẽ trong hành vi ở nhóm tuổi chưa thành niên. Rất nhiều hành vi của nhóm tuổi chưa thành niên luôn khó hiểu và không lường trước được đối với những thế hệ khác đặc biệt là người lớn tuổi. Các em hành động một cách bột phát mà không cần cân nhắc, tính toán chín chắn.
Các em đã biết nhìn nhận về bản thân và mong muốn tạo cho mình uy tín, sự mến phục trong con mắt bạn bè, đặc biệt là bạn khác giới. Trẻ chưa thành niên có thể là những người vị tha, độ lượng, có thể hy sinh thân mình để làm những điều tốt đẹp nhưng cũng có thể ngay sau đó lại bị lôi kéo vào những hành vi xấu mà không nhận biết được. Các em cũng dễ bị lây nhiễm vào các tệ nạn xã hội như cờ bạc, rượu chè, trộm cắp, đánh nhau khi ở vào tuổi này mà đến khi trưởng thành đã không thể dễ dàng từ bỏ những tệ nạn đó. NCTN cần có sự quan tâm, chăm sóc của cha mẹ bởi những khó khăn, rắc rối về mặt tâm sinh lý là không tránh khỏi.
Cha mẹ phải là người hiểu rõ điều đó và cần có sự quan tâm đúng mức, sao cho các em vẫn phát huy được tính độc lập của mình nhưng cũng không tách rời sự quản lý cần thiết và chặt chẽ của cha mẹ. Phần lớn NCTN sống phụ thuộc vào gia đình, trong mối quan hệ với gia đình, cụ thể là đối với cha mẹ, sự hiểu biết tâm sinh lý đối với NCTN là rất quan trọng. Tuy nhiên, sự hiểu biết này mới dừng lại ở những thay đổi bên ngoài, còn những thay đổi tâm sinh lý bên trong cha mẹ ít quan tâm hơn. Do đó, khi ý thức của NCTN lệch lạc dẫn đến vi phạm pháp luật, cha mẹ lại nghĩ nguyên nhân chính do bản thân chúng gây ra, rất nhiều trong số các em bị cha mẹ bỏ mặc và không quan 13 z tâm.