đặt vấn đề giáo dục pháp luật như một định hướng nội dung, một chức năng riêng của các chủ thể tiến hành các hoạt động 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ví dụ, trong hoạt động xét xử các vụ án hình sự của Tòa án, chỉ cần Hội đồng xét xử áp dụng pháp luật để ra được bản án, quyết định đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, có hiệu lực bắt buộc thi hành đối với các cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền lợi liên quan trực tiếp đến vụ án đó thì tự khắc đã tác động giáo dục sâu sắc lên nhận thức, tình cảm và hành vi của họ. Quan niệm trên có phần đúng dưới góc độ đánh giá khả năng tác động giáo dục “tự thân” của pháp luật và của thực tiễn thi hành pháp luật, nhưng chưa đủ dưới góc độ của yêu cầu giáo dục pháp luật nhằm hình thành một cách vững chắc ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật của cán bộ, công chức và nhân dân. Yêu cầu đó đòi hỏi những người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên.) không chỉ bằng lòng với tác dụng giáo dục của kết quả cuối cùng (bản án, quyết định hay một hành vi thực hiện pháp luật cụ thể.), mà còn phải biết và phải có trách nhiệm chủ động khai thác mọi khả năng giáo dục thông qua quá trình tiến hành hoạt động tố tụng để định hướng và tạo tiền đề tư tưởng thuận lợi cho việc đạt được kết quả cuối cùng đó.
Các yếu tố của ý thức pháp luật như hiểu biết, nhận thức về các nguyên tắc pháp luật, các quy phạm pháp luật cụ thể được áp dụng, cảm nhận về giá trị xã hội, tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật và của những người đại diện cho pháp luật, ý thức về bổn phận đạo đức và trách nhiệm pháp lý của cá nhân rõ ràng là phụ thuộc không chỉ vào kết quả cuối cùng của hoạt động tố tụng - dù đó là yếu tố rất quan trọng; mà còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như cách thức, như thủ tục tiến hành các hoạt động tố tụng, trình độ văn hoá pháp lý của những người tiến hành tố tụng, môi trường pháp lý nơi diễn ra các hoạt động tố tụng, mức độ chuẩn bị và tham gia chủ động của chính đối tượng được tác động bởi hoạt động tố tụng. Đó chính là các yếu tố có ý nghĩa bảo đảm và củng cố hiệu quả tác động giáo dục “tự thân” của hoạt động tố tụng. Tuy nhiên, những yếu tố đó chỉ phát huy tác dụng nếu cơ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng tích cực và hành động có chủ đích để sử dụng chúng với ý thức coi đó là một phương pháp hoạt động, một chức năng riêng của mình. Bên cạnh đó, hoạt động tố tụng, đặc biệt là hoạt động xét xử của Toà án luôn thu hút sự quan tâm, tham gia hoặc theo dõi của công luận, chính vì vậy mà tác động giáo dục của các hoạt động tố tụng thường không giới hạn tại địa điểm diễn ra hoạt động đó hay trong phạm vi giữa chủ thể và đối tượng trực tiếp của hoạt động (như giữa các cơ quan tố tụng và những người tham gia tố tụng tại phiên toà); mà còn có tác động rộng rãi đến dư luận xã hội, đến những người quan tâm sự kiện pháp lý đó.
Điều này đòi hỏi Toà án phải có định hướng giáo dục và tiến hành việc tác động giáo dục có chủ đích ngay trong từng giai đoạn tố tụng lên nhận thức, thái độ và tình cảm của từng đối tượng tham gia trực tiếp vào quá trình xét xử, đồng thời phải tổ chức việc thông tin công khai, chính thức ở mức độ cần thiết (trong khuôn khổ luật cho phép) trước và sau phiên toà nhằm tạo tính tích cực pháp luật trong xã hội, hỗ trợ cho việc tiếp nhận, đánh giá chính xác, khách quan tác động của giáo dục pháp luật và tác dụng phòng ngừa xã hội của hoạt động xét xử. Như vậy, yêu cầu khách quan của xã hội và yêu cầu của công tác giáo dục pháp luật đều đòi hỏi phải mở rộng và nâng cao tác động giáo dục “tự thân” của hoạt động tố tụng bằng việc định hướng giáo dục pháp luật thành một chức năng đồng hành với chức năng, nhiệm vụ khác của các cơ quan tiến hành tố tụng. Tuy nhiên cho đến nay, trên thực tế, quan điểm đó vẫn chưa thống nhất; bởi vậy, xây dựng được một quan điểm chung về chức năng giáo dục pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng là một đòi hỏi có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách. Dưới góc độ thực tiễn, chức năng giáo dục pháp luật được thực hiện như thế nào trong các hoạt động tố tụng? Có quan niệm cho rằng giáo dục pháp 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luật là chức năng hỗ trợ cho các chức năng chính của hoạt động tố tụng, do đó hình thức để thực hiện chức năng giáo dục pháp luật chỉ là định hướng giáo dục trong từng giai đoạn, từng hoạt động cụ thể nhằm triển khai các chức năng khác.
Chẳng hạn, trong hoạt động tư vấn pháp luật của Luật sư, chức năng giáo dục không thể hiện thành các nhiệm vụ độc lập cũng dẫn đến tình trạng một số Luật sư chỉ chú trọng thực hiện các dịch vụ theo yêu cầu của khách hàng mà không quan tâm đến trách nhiệm giải thích, giúp cho họ hiểu biết về các vấn đề pháp lý liên quan; thậm chí có một số ít Luật sư còn cố ý làm cho pháp luật và các quá trình tố tụng trở nên phức tạp hơn để buộc những khách hàng ít hiểu biết pháp luật phải cậy nhờ, gắn bó lâu dài với mình. Cũng tương tự như vậy, trong hoạt động điều tra, hoạt động xét xử, do chưa thống nhất về cách thức thực hiện chức năng giáo dục nên cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Toà án chưa khai thác hết các khả năng tác động giáo dục lên đối tượng trong khi tiến hành các hoạt động nghiệp vụ của mình, làm hạn chế khả năng của các chủ thể tìm kiếm, sử dụng các hình thức giáo dục pháp luật có tính phổ cập khác để kết hợp với giáo dục trong hoạt động tố tụng. Từ thực tế nêu trên, chức năng giáo dục pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng phải được thực hiện theo hai phương thức chính: Một là, định hướng và thực hiện giáo dục pháp luật ngay trong từng hoạt động tố tụng như một nhiệm vụ độc lập của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng đối với các đối tượng tham gia vào các hoạt động đó. Hai là, sử dụng kết hợp những hình thức giáo dục pháp luật khác cùng với hoặc tiếp sau hoạt động tố tụng để hỗ trợ, củng cố và nâng cao hiệu quả giáo dục trong hoạt động tố tụng ở quy mô rộng lớn hơn và lâu bền hơn.
Như vậy, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động tố tụng là việc các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng thực hiện một cách có tổ chức, có chủ định việc cung cấp cho các đối tượng những hiểu biết cụ thể về 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các vấn đề pháp luật liên quan đến hoạt động tố tụng đang được tiến hành, giúp hình thành ở họ ý thức trách nhiệm, trạng thái tâm lý, tình cảm pháp luật đúng đắn làm cơ sở cho hành vi xử sự phù hợp với yêu cầu của pháp luật; qua đó, hỗ trợ, củng cố và phát huy tác dụng của chính hoạt động tố tụng. Khái niệm giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự của Tòa án Xét xử, theo cách hiểu của các nhà luật học, là hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc thực tế đã xảy ra nhằm đưa ra một phán xét đúng đắn về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc; từ đó, nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc (xét xử vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính. Xét xử cũng được hiểu theo nghĩa là một giai đoạn tố tụng quan trọng được tiến hành dưới hình thức phiên tòa nhằm xem xét, phán xét, nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết theo trình tự luật định về vụ án thuộc thẩm quyền của Toà án. Hoạt động xét xử của Tòa án gần như là khâu cuối của hoạt động tố tụng, bởi nếu không có kháng cáo hoặc kháng nghị thì hồ sơ vụ án sẽ được khép lại và phán quyết của Tòa án sẽ có hiệu lực thực thi trên thực tế.
Chức năng chính của Toà án là thực hiện hoạt động xét xử. Tùy thuộc vào đặc điểm, tính chất của từng vụ việc pháp lý mà hoạt động xét xử của Tòa án có thể được phân chia thành hoạt động xét xử dân sự, hoạt động xét xử lao động, hoạt động xét xử hành chính, hoạt động xét xử hình sự. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn chỉ giới hạn ở giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự. Thông qua hoạt động xét xử nói chung, xét xử hình sự nói riêng, cùng với việc đưa ra phán quyết, Toà án hình sự có thể thực hiện hoạt động giáo dục pháp luật bằng nhiều hình thức, như thông qua các hoạt động xét xử hình sự tại tại phiên toà, thông qua hoạt động thông tin, báo chí 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoặc các hoạt động khác (tuyên truyền, phổ biến pháp luật tại trường học, địa phương.); song, hình thức tập trung nhất và mang tính đặc thù nhất vẫn là giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử hình sự tại phiên toà.