Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT VÀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÁN BỘ, CHIẾN SĨ CÔNG AN NHÂN DÂN 1. Cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật 1. Khái niệm về giáo dục pháp luật Thuật ngữ “giáo dục” xuất hiện từ khá sớm, được sử dụng nhiều với nhiều nghĩa khác nhau, nhưng đều phản ánh một hình thức hoạt động sáng tạo đặc biệt, chỉ một lĩnh vực hoạt động có vị trí hết sức quan trọng trong đời sống xã hội của con người. Theo Từ điển tiếng Việt của Viện khoa học xã hội Việt Nam, năm 1992, định nghĩa thì: “Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực yêu cầu đề ra” [59].
Từ quan điểm tiếp cận này, giáo dục vừa là hoạt động vừa là công cụ nhận thức có nhiệm vụ chính là hình thành và phát triển một cách toàn diện, có định hướng đối với con người, giúp con người đáp ứng các nhu cầu tồn tại và phát triển trong xã hội đương đại. Do đó, giáo dục giúp thúc đẩy sự phát triển xã hội, làm cho con người ngày càng nâng cao trình độ nhận thức, văn minh, nhân ái, sống tốt hơn. Thông qua hoạt động giáo dục, con người ngày càng hiểu biết, nắm được các tri thức nhân loại, hiểu được các quy luật vận động của xã hội và biết cách để vận dụng chúng để thúc đẩy sự phát triển xã hội theo hướng có lợi cho đời sống con người. Thực tiễn cho thấy, hoạt động giáo dục là quá trình hoạt động một cách có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức nhằm bồi dưỡng cho con người đạt được những yêu cầu đề ra như phẩm chất đạo đức, tri thức cần thiết để người ta có khả năng tham gia mọi mặt của đời sống xã hội.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ đó, giáo dục pháp luật có thể hiểu là công tác, lĩnh vực hoạt động có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức của chủ thể giáo dục pháp luật tác động đến đối tượng được giáo dục thông qua các phương pháp, hình thức nhất định giúp họ hình thành và phát triển hệ thống tri thức pháp luật, tình cảm, hành vi phù hợp với các đòi hỏi của các quy định pháp luật hiện hành. Giáo dục pháp luật bao gồm tất cả các công đoạn phục vụ cho việc thực hiện giáo dục pháp luật như định hướng công tác giáo dục pháp luật; xây dựng và triển khai các chương trình, kế hoạch giáo dục pháp luật thông qua việc áp dụng các hình thức, biện pháp cụ thể; hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc, sơ kết, tổng kết việc thực hiện các chương trình, kế hoạch giáo dục pháp luật. Như vậy, giáo dục pháp luật có thể hiểu là hoạt động có định hướng, có mục đích, có kế hoạch, có tổ chức của cơ quan, người có thẩm quyền tác động lên đối tượng giáo dục một cách hệ thống và thường xuyên nhằm trang bị cho họ những tri thức pháp luật cần thiết, để từ đó xây dựng ý thức tôn trọng pháp luật, niềm tin vào pháp luật, giúp họ hình thành thói quen và hành vi xử sự tích cực phù hợp với các đòi hỏi của hệ thống pháp luật hiện hành. Giáo dục pháp luật giúp nâng cao tri thức pháp luật của mỗi công dân, giúp họ tuân thủ, chấp hành và sử dụng các quy định của pháp luật một cách tự giác, chủ động, tích cực, xây dựng tình cảm và thói quen tuân thủ pháp luật, biến những đòi hỏi khách quan của pháp luật thành nhu cầu của bản thân, góp phần phát huy vai trò, hiệu lực pháp luật; nâng cao hiệu quả, hiệu lực của quản lý nhà nước, quản lý xã hội, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
So với hoạt động tuyên truyền và phổ biến pháp luật thì giáo dục pháp luật có mục tiêu cao hơn, có nội dung phong phú hơn, cách thức tiến hành toàn diện và hệ thống hơn. Giáo dục pháp luật phải vừa có tính định hướng, vừa có tính hệ thống nhằm đảm bảo cho đối tượng giáo dục được nâng cao cả 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về kiến thức pháp luật, kỹ năng thực hiện pháp luật và qua đó nâng cao ý thức, thái độ tôn trọng pháp luật, nghiêm chỉnh chấp hành và bảo vệ pháp luật. Xét dưới góc độ nhất định có thể coi tuyên truyền, phổ biến pháp luật là các phương pháp giáo dục pháp luật cụ thể. Đặc điểm của giáo dục pháp luật 1.
Mục đích, yêu cầu giáo dục pháp luật Mục đích của giáo dục pháp luật được xem xét trên nhiều góc độ phụ thuộc vào các yếu tố như đối tượng, nội dung, quy mô, hình thức giáo dục pháp luật, nhưng phải đáp ứng được các yêu cầu cụ thể của xã hội ở từng giai đoạn, điều kiện lịch sử cụ thể. Việc xác định rõ mục đích, yêu cầu của giáo dục pháp luật cũng có ý nghĩa quan trọng đối với việc xác định nội dung, hình thức, phương tiện, phương pháp giáo dục pháp luật. Mục đích của giáo dục pháp luật được nhìn nhận qua ba tiêu chí cụ thể, đó là: Một là, mục đích về nhận thức, giáo dục pháp luật nhằm nâng cao khả năng nhận thức pháp lý, sự hiểu biết về pháp luật để hình thành một tri thức pháp luật cần thiết, đúng đắn, giúp nâng cao nhận thức về quyền và trách nhiệm của mỗi công dân. Đây là mục đích hàng đầu bởi vì giáo dục pháp luật giúp hình thành, làm sâu sắc văn hóa pháp lý của mỗi người dân, giúp tăng cường pháp chế, quản lý xã hội bằng pháp luật.
Pháp luật là công cụ để Nhà nước quản lý xã hội, pháp luật phản ánh ý chí, nguyện vọng của người dân. Một trong những đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là thượng tôn pháp luật, pháp luật phải luôn được đặt ở vị trí cao nhất, không một cơ quan, tổ chức hay cá nhân nào đứng ngoài pháp luật, “phát huy dân chủ đi đôi với giữ vững kỷ luật, kỷ cương, tăng cường pháp chế, quản lý xã hội bằng pháp luật, tuyên truyền giáo dục toàn dân, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật” [31], “thường xuyên giáo dục pháp luật, xây dựng ý thức sống và làm việc theo 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật” [29]. Tuy nhiên thực tế, do nhiều yếu tố, mức độ hiểu biết pháp luật của người dân còn thấp, không đồng đều, còn chịu nhiều ảnh hưởng bởi thói quen, nếp sống, tư tưởng. thì không phải lúc nào tất cả người dân cũng đều tự biết hay chủ động tìm hiểu, ủng hộ và chấp hành pháp luật.
Thông thường người dân chỉ tìm hiểu pháp luật xuất phát từ nhu cầu nhất định của họ trong cuộc sống, bên cạnh đó, điều kiện đời sống chưa đồng đều, khả năng tiếp cận pháp luật của nhiều người dân còn thấp, công tác giáo dục đôi khi chưa được coi trọng dẫn đến tình trạng giảm sút lòng tin của nhân dân đối với pháp luật, với Đảng và Nhà nước. Vì vậy, muốn pháp luật được thực hiện nghiêm túc, phát huy được đầy đủ vai trò, chức năng của mình đòi hỏi pháp luật phải được thẩm thấu trong nhận thức mỗi người dân. Tuy nhiên, bản thân pháp luật không thể tự nó đến với mỗi người mà bắt buộc phải thông qua hoạt động giáo dục pháp luật. Giáo dục pháp luật cần thông qua nhiều hình thức, biện pháp khác nhau tác động đến ý thức của người dân, tạo ra sự quan tâm đối với pháp luật từ chỗ không để ý đến pháp luật, người dân bắt đầu hình thành sự quan tâm và chủ động tìm kiếm tri thức, dần nâng cao văn hóa pháp lý ở họ.
Tóm lại, giáo dục pháp luật chính là phương tiện truyền tải những thông tin, những yêu cầu, nội dung và các quy định pháp luật đến với người dân, giúp cho người dân nắm bắt pháp luật một cách kịp thời, hỗ trợ tích cực để nâng cao nhận thức pháp luật cho nhân dân. Hai là, mục đích cảm xúc, giáo dục pháp luật giúp hình thành, khơi dậy ở người dân tình cảm tích cực, niềm tin và thái độ đúng đắn đối với pháp luật. Pháp luật chỉ có thể được thực hiện hiệu quả khi người dân tin tưởng vào các quy định của pháp luật. Chỉ có niềm tin vào pháp luật mới khiến cho người dân thực hiện các quy định của pháp luật một cách tự giác mà không cần đến bất kỳ một biện pháp cưỡng chế nào.
Nếu chỉ có kiến thức pháp luật mà 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không có ý thức tôn trọng và niềm tin vào pháp luật, người dân sẽ không nhận thức được tính công bằng, lợi ích của pháp luật, từ đó rất dễ vì lợi ích có nhân mà vi phạm pháp luật. Pháp luật bảo vệ lợi ích chung, chính đáng của phần đông người dân nhưng không phải lúc nào nó cũng thoả mãn, phản ánh được đầy đủ nguyện vọng, mong muốn của tất cả mọi người trong xã hội. Vì vậy giáo dục pháp luật để mọi người hiểu biết, có nhận thức đúng đắn về nguyên tắc, về quá trình thực hiện và áp dụng pháp luật, hiểu được quá trình điều chỉnh pháp luật sẽ lấy lợi ích của đông đảo nhân dân trong xã hội làm tiêu chí, thước đo. Giáo dục pháp luật cần phải tạo nên sự đồng tình ủng hộ pháp luật.
Cần thiết phải giáo dục ý thức trách nhiệm ở mọi lúc mọi nơi, lên án, phê phán những biểu hiện coi thường pháp luật, có như vậy mới hình thành lòng tin vào pháp luật của đông đảo nhân dân trong xã hội. Pháp luật chỉ có thể được mọi người thực hiện nghiêm chỉnh khi họ có niềm tin vào những quy định của pháp luật, sự công bằng của pháp luật. Pháp luật được xây dựng là để bảo vệ cho quyền và lợi ích chính đáng của người dân, đảm bảo lợi ích chung của cộng đồng, đảm bảo công bằng và dân chủ xã hội. Vì vậy, nếu người dân hiểu và nhận thức đầy đủ thì mọi người sẽ tự giác thực hiện pháp luật mà không cần bất kỳ một biện pháp cưỡng chế nào.
Cần thiết phải giáo dục cho mỗi người niềm tin vào tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật, thái độ về sự công bằng, trách nhiệm, đấu tranh không khoan nhượng đối với các hành vi vi phạm pháp luật,. Ba là, mục đích hành vi, giáo dục pháp luật giúp hình thành động cơ, hành vi nhằm hình thành thói quen xử sự theo pháp luật.