phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về tổ chức hoạt động giáo dục lòng nhân ái cho trẻ 5 - 6 tuổi tại trƣờng mầm non Chƣơng 2: Thực trạng tổ chức hoạt động giáo dục lòng nhân ái cho trẻ 5 - 6 tuổi tại một số trƣờng mầm non trên địa bàn thành phố Dĩ An, tỉnh Bình Dƣơng Chƣơng 3: Biện pháp nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động giáo dục lòng nhân ái cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trƣờng mầm non 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC LÒNG NHÂN ÁI CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI Ở TRƢỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Giáo dục đạo đức nói chung và giáo dục lòng nhân ái cho trẻ nói riêng, đã đƣợc các nhà nghiên cứu tâm lý, giáo dục, các tác giả trong và ngoài nƣớc quan tâm. Các công trình nghiên cứu, các bài viết tập trung làm rõ các vấn đề sau: 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Nghiên cứu về cấu trúc, ảnh hưởng của lòng nhân ái, các tác giả: Daparogiet, đã chỉ ra cấu trúc đặc trưng của lòng nhân ái bao gồm 3 thành tố: nhận thức, tình cảm, hành vi [15].
Diane Tillman, Daniel Goleman nhấn mạnh: yếu tố xúc cảm trong lòng nhân ái có ảnh hƣởng và thậm chí chi phối hành vi của con ngƣời với con ngƣời và sự vật xung quanh [15]. Về ý nghĩa của lòng nhân ái: Qua việc phân tích 17 phẩm chất tiêu biểu của lòng nhân ái, Piero Ferrucci đã chỉ ra: Khi lòng nhân ái thật sự đƣợc mở rộng, ta có thể bao dung đƣợc mọi lối sống, mọi phong cách, mọi quan điểm, mọi ý kiến. mà không cảm thấy dị ứng, bực bội hay khó chịu. Mặt khác khi con ngƣời có lòng nhân ái, thì sự kiêu căng, ích kỷ, oán hận, … đều sẽ tiêu tan, và con ngƣời sẽ có khả năng hƣớng mình và ngƣời khác tới sự gần gũi, đồng cảm [28].
Bàn về nội dung giáo dục lòng nhân ái, theo U-Sin-xki “Sự cảm hoá về đạo đức là vấn đề chủ yếu của giáo dục”, Ông đặc biệt chú trọng về giáo dục đạo đức và ông cho rằng, cơ sở của đạo đức là hoạt động, là đem lại lợi ích cho cộng đồng [32].Ilina, Adele Faber - Elaine Mazlish, Daniel Goleman [15], L.Sipisuna [27],… đã đề cập đến nội dung giáo dục xúc cảm, tình cảm, thái độ trong giáo dục lòng nhân ái nhƣ giáo dục tự ý thức, giáo dục sự tự chủ (làm chủ đƣợc cảm xúc), giáo dục khả năng đồng cảm và hợp tác với mọi ngƣời trong cuộc sống. 6 Nghiên cứu về hình thức, phương pháp giáo dục lòng nhân ái, tác giả Tsunesaburo Makiguchi cho rằng giáo dục giá trị không chỉ bó hẹp trong phạm vi giờ học giáo dục đạo đức mà phải tiến hành trong toàn bộ hoạt động dạy học và các hoạt động giáo dục trong nhà trƣờng [15]. Từ các công trình nghiên cứu, tác giả G.Nadetzuna đã đề cập đến phƣơng pháp tạo tình huống trong giáo dục đạo đức cho trẻ. Những tác giả này cho rằng chỉ có những tấm gƣơng điển hình chƣa đủ để cho trẻ lĩnh hội những chuẩn mực đạo đức mà nhà giáo dục cần phải xây dựng những tình huống “gay cấn”, “xung đột” để trẻ cần thiết phải nhận thức đƣợc mối quan hệ và lựa chọn phƣơng tiện để xử lí vấn đề.
Nhiệm vụ của nhà giáo dục là biết điều chỉnh các mối quan hệ của trẻ cho dù là “quan hệ thực” hay “quan hệ chơi” và giúp trẻ tự điều chỉnh hành vi của mình theo những chuẩn mực đạo đức xã hội, đó là đoàn kết, thân ái, nhƣờng nhịn lẫn nhau, quan tâm và giúp đỡ ngƣời khác [15]. Bàn về vai trò, tầm quan trọng của lòng nhân ái, nhà văn nổi tiếng của nƣớc Nga Xô-viết, M.Go-rơ-ki đã nói: “Nơi lạnh nhất không phải là Bắc cực mà là nơi không có tình thƣơng” [36]. Các nghiên cứu của nhiều nhà khoa học cũng chỉ ra rằng lòng tốt có rất nhiều lợi ích về thể chất, về tinh thần, và trẻ em cần một liều lƣợng ấm áp để phát triển tốt nhất. Patty O'Grady, là một chuyên gia trong lĩnh vực khoa học thần kinh, đặc biệt chú ý đến lĩnh vực giáo dục.
Bà cho rằng: lòng tốt của ngƣời Viking thay đổi bộ não bằng kinh nghiệm về lòng tốt. Trẻ em và thanh thiếu niên không học đƣợc lòng tốt bằng cách chỉ nghĩ về nó và nói về nó. Lòng tốt đƣợc học tốt nhất bằng cách cảm nhận nó để họ có thể tái tạo nó. Lòng tốt là một cảm xúc mà học sinh cảm nhận và đồng cảm là một sức mạnh mà họ chia sẻ [27].
Maurice Elias, giáo sƣ tại Khoa Tâm lý của Đại học Rutgers cho rằng: nhiệm vụ của các trƣờng học phải bao gồm việc dạy dỗ lòng tốt. Không có nó, cộng đồng, gia đình, trƣờng học và lớp học trở thành nơi không ổn định, nơi việc học tập lâu dài khó có thể diễn ra. Chúng ta cần chuẩn bị để dạy lòng tốt, vì lòng tốt có thể đƣợc dạy và nhiệm vụ đó thuộc về cả gia đình, nhà trƣờng và xã hội. Rõ ràng là giáo dục hiện đại phải bao gồm nhiều thứ hơn là học thuật, để trẻ em phát triển thành những 7 cá nhân hạnh phúc, tự tin, tròn trịa, vấn đề của trái tim phải đƣợc coi trọng và đƣợc nuôi dƣỡng nhƣ một vấn đề ƣu tiên [27].
Nhƣ vậy, trên thế giới có rất nhiều công trình nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến việc giáo dục lòng nhân ái cho trẻ mầm non. Các nghiên cứu trong nước Công trình nghiên cứu của các tác giả trong nƣớc thƣờng tập trung theo các hƣớng nghiên cứu sau: Nghiên cứu về cấu trúc và đặc điểm của lòng nhân ái. Tác giả Đặng Thành Hƣng đã chỉ ra cấu trúc, đặc trƣng của lòng nhân ái bao gồm 3 thành tố: nhận thức, tình cảm, hành vi. Quan tâm nhiều đến nhân ái nhƣ thuộc tính tình cảm giàu tính ngƣời và không tách rời bởi lý trí, trí tuệ, nhận thức và ý chí.
Không phải mọi biểu hiện của nhân tính đều là nhân ái, nhƣng nhân ái là một biểu hiện cao đẹp của nhân tính. Cũng là tình yêu của ngƣời nhƣng dẫn đến thù hận, đánh ghen, giết hại ngƣời yêu, đó là tình yêu thiếu tính ngƣời, không phải là nhân ái. Không ít hành động bố thí, vui vẻ v.v… nhƣng thiếu tính ngƣời - đó cũng không phải biểu hiện của nhân ái. Vì thế có thể xem những biểu hiện của tình yêu mang đậm tính ngƣời là những biểu hiện của nhân ái, ví dụ nhƣ yêu kèm theo quan tâm, ân cần, trân trọng, quí trọng, thân thiết, vị tha, bao dung, tự nguyện, đằm thắm… [9].
Bàn về ý nghĩa của việc giáo dục lòng nhân ái cho trẻ em, tác giả Hà Tiên nhấn mạnh: “Trong xã hội hiện đại, khi mà guồng quay vội vã của xã hội dễ khiến cho ngƣời ta hờ hững và thờ ơ với nhau hơn, thì chuyện nhắc đến lòng nhân ái, sự vị tha nhất là giáo dục cho trẻ, những mầm non ban đầu có đƣợc đức tính này cần xem là sự đầu tƣ cần thiết. Lòng nhân ái chính là nền tảng của tất cả những gì tốt đẹp. Không có lòng nhân ái, không có tấm lòng biết nghĩ đến ngƣời khác nhƣ nghĩ cho mình sẽ không làm đƣợc chuyện lớn, càng không thể nảy sinh những điều tốt đẹp trong mỗi con ngƣời. Xây dựng lòng nhân ái cho bé giúp bé tránh đƣợc nhiều cạm bẫy sau này, biết thông cảm và thấu hiểu cho ngƣời khác, rất thuận lợi cho quan hệ giao tiếp cá nhân của trẻ” [26].
8 Tác giả Đào Thị My cũng viết: Lòng nhân ái chỉ đƣợc lớn lên khi trẻ đƣợc trải nghiệm bằng chính xúc cảm tình cảm của trẻ chứ không bằng "rao giảng, thuyết trình". Vì vậy, các hoạt động giáo dục đƣợc tổ chức bằng hình thức vui chơi, trẻ đƣợc trải nghiệm bằng tình cảm xúc cảm thật của bản thân từ đó khơi gợi trong tâm hồn trẻ tình yêu thƣơng, lòng nhân ái. và hình thành ở trẻ những hành vi đạo đức tốt đẹp [14]. Nội dung giáo dục lòng nhân ái cho trẻ em Các tác giả Trần Thị Trọng [24], Hoàng Thị Phƣơng [17], Đỗ Tuyết Bảo [3] cho rằng giáo dục lòng nhân ái là giáo dục tình yêu thƣơng, chia sẻ, nhƣờng nhịn, đồng cảm, biết yêu quý, quan tâm đến những ngƣời xung quanh, những thái độ, hành vi phù hợp, đúng mực trong các mối quan hệ của con ngƣời nhƣ sự lễ phép, tôn kính ngƣời lớn (ông, bà, cha, mẹ) đến vâng lời ngƣời trên (anh chị) và quan tâm chăm sóc em bé, thân mật với bạn bè và chăm sóc con vật, cây cối trong nhà.
Hình thức, phương pháp giáo dục lòng nhân ái Nhà sƣ phạm Ngô Công Hoàn [6] đặc biệt quan tâm đến giáo dục xúc cảm, tình cảm trong quá trình hình thành hành vi giao tiếp có văn hóa cho trẻ mầm non và đã đƣa ra phƣơng pháp giáo dục xúc cảm trong tình huống. Điều quan trọng ở đây là nhà giáo dục phải biết đặt mình vào vị trí của trẻ để từ đó phân tích phản ứng của trẻ (nghĩa là phân tích tình cảm, ý nghĩa, hành vi có thể xảy ra) trong mỗi tình huống cụ thể để tìm biện pháp giáo dục phù hợp. Đặc biệt, trong các giáo trình viết về phƣơng pháp tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học, các tác giả Lã Thị Bắc Lý [13], Hà Nguyễn Kim Giang [4] cho rằng: Tác phẩm văn học dành cho trẻ em chính là phƣơng tiện quan trọng, là con đƣờng phù hợp, hiệu quả trong việc giáo dục lòng nhân ái cho trẻ ở trƣờng mầm non. Bàn về vai trò, tầm quan trọng của lòng nhân ái.
Do lòng nhân ái là một trong những giá trị truyền thống của dân tộc, nên vai trò, tầm quan trọng của lòng nhân ái trong cuộc sống, trong văn hóa Việt Nam luôn là đề tài thu hút sự quan tâm không chỉ các nhà nghiên cứu giáo dục học, xã hội học 9 mà cả các nhà văn, nhà báo, nghệ sĩ trong nƣớc. Theo nhiều tác giả, lòng nhân ái chính là nền tảng của những mối quan hệ tốt đẹp, là sự thấu hiểu, đồng cảm và sẻ chia. Nếu không có lòng nhân ái, sẽ không thể làm đƣợc việc lớn, càng không thể làm nảy sinh những điều tốt đẹp trong một con ngƣời. Trong bài đăng trên Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt kì 2 tháng 5/2018, tác giả Vũ Thị Hiệp đã viết: Lòng nhân ái là biểu hiện cao đẹp của con ngƣời, là cái gốc của đạo đức và là nền tảng của lý luận xã hội.