Chương 1. Cơ sở lý luận của giáo dục kỹ năng quan sát cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 5 qua trò chơi học tập. Thực trạng giáo dục kỹ năng quan sát cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua trò chơi học tập. Biện pháp giáo dục kỹ năng quan sát cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua trò chơi học tập.
Thực nghiệm sư phạm các biện pháp giáo dục kỹ năng quan sát cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua trò chơi học tập. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KỸ NĂNG QUAN SÁT CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI QUA TRÒ CHƠI HỌC TẬP 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về kỹ năng quan sát và giáo dục kỹ năng quan sát cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 1.
Nghiên cứu về vai trò của quan sát và kỹ năng quan sát trong hoạt động nhận thức của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu về vai trò của QS và KNQS. Đại diện có các tác giả như: Herraclit, K. Usinski, Grant Evans, I. Cheplov, Jean Piaget, Maria Montessori, Glenn Doman, Ngô Công Hoàn, Nguyễn Công Khanh, Nguyễn Đức Sơn, Nguyễn Văn Tường,… Họ đã nhấn mạnh tầm quan trọng và sự cần thiết phải hình thành và phát triển KNQS cho trẻ.
- Theo quan điểm triết học, QS và tư duy là hai yếu tố giúp con người hiểu biết và nhận thức thế giới. Lênin [5] cho rằng, quan sát là khả năng quan sát và nhận thức về thế giới xung quanh mình. Nó đòi hỏi sự tập trung và chú ý để thu thập thông tin từ các giác quan và trải nghiệm. Óc quan sát giúp con người nhận biết các sự thay đổi, quy luật và mối liên hệ giữa các yếu tố trong thế giới.
Các nhà triết học duy vật đều cho rằng cảm giác là quá trình các đối tượng được các giác quan tiếp nhận và chuyển vào bộ não, là giai đoạn đầu tiên trong quá trình nhận thức thế giới của con người đều bắt đầu từ nhận thức cảm tính. Lênin, một đứa trẻ sinh ra sẽ không thành người nếu như không có các giác quan. QS cần thiết để con người có thể tiếp thu kiến thức, nắm bắt được các quy tắc tồn tại trong thế giới và xây dựng hiểu biết cá nhân. QS là công cụ cơ bản trong việc nghiên cứu, tìm hiểu và phân tích những vấn đề triết học và khoa học.
Tuy nhiên, các quan điểm triết học mới chỉ đưa ra một cái nhìn tổng quát về vai trò QS trong việc nhận thức thế giới. - Theo quan điểm tâm lý học: một trong những thành phần không thể thiếu trong hoạt động nhận thức của trẻ là KNQS. Các tác giả đại diện cho quan điểm này như: J., & McFall, D [10]; Nguyễn Thị Xuân [11], [Ngô Công Hoàn [12]; Nguyễn Đức Sơn [13]; Nguyễn Văn Tường [14]…Họ cho rằng, QS là quá trình thu thập thông tin từ môi trường bên ngoài thông qua các giác quan và chú ý. QS có vai trò quan trọng trong việc xây dựng tri thức, hiểu biết và nhận thức của con người về thế giới.
QS giúp cong người thu thập thông tin, ghi nhận sự thay đổi, xác định mối quan hệ giữa các yếu tố và tạo ra các khái niệm và ý tưởng mới. Piaget cho rằng [6], “Trí tuệ là một hình thái nhất định của sự cân bằng, mà mọi cấu trúc được hình thành trên cơ sở tri giác, kỹ xảo và cơ 7 chế cảm giác – vận động đơn giản đều hướng vào hình thái đó”. Ông cho rằng sự phối hợp hoạt động của mắt, tay cùng các giác quan khác sẽ giúp cho quá trình QS đối tượng diễn ra một cách nhanh chóng, hiệu quả và trọn vẹn nhất. Nhóm tác giả Fatchul Fauzi, Muhammad Nur Wangid, Zuhdan Kun Prasetyo [7], khẳng định KNQS là một trong những KN nền tảng của hoạt động nhận thức, là điều kiện cơ bản để các kỹ năng khác được hình thành và phát triển.
Đồng với quan điểm này có các tác giả Jane Susan Johnston [1], Johnston, J [9], Macro, C., & McFall, D [10] cũng cho rằng, QS là kỹ năng ban đầu quan trọng trong những năm đầu đời và là thành phần quan trọng trong các kỹ năng khoa học khác. QS hỗ trợ trẻ nhớ lại được các chi tiết của đối tượng, của cuộc “điều tra”, QS hỗ trợ trẻ có thể giải quyết vấn đề trong các hoạt động học tập và trong cuộc sống hằng ngày. Cũng theo một số tác giả như Jean Billman & Janice Sherman [8], Jane Susan Johnston [1] cho rằng để nhận thức một sự vật hiện tượng nào đó đầy đủ và chi tiết thì đứa trẻ cần phải tích cực QS. Với trẻ 5-6 tuổi, KNQS được hình thành và rèn luyện nhiều nhất khi tham gia TC, chính môi trường chơi là phương tiện hữu hiệu để các phẩm chất của QS được phát triển.
Theo Nguyễn Thị Xuân [11] cho rằng, muốn tư duy phát triển thì QS cũng phải phát triển, giác quan là tiền đề là phương tiện quan trọng cho việc giáo dục nhận thức cho trẻ. Tác giả Ngô Công Hoàn [12] cho rằng, “năng khiếu bắt nguồn từ tư chất, bộc lộ qua cảm giác, qua năng lực QS”. Cảm giác của mỗi người không giống nhau, cách QS, khám phá và tiếp nhận thông tin từ sự vật hiện tượng cũng không giống nhau nên kinh nghiệm cá nhân, nhận thức cá nhân và năng lực QS của mỗi cá nhân là không giống nhau. Tác giả Nguyễn Đức Sơn [13] cho rằng, con đường để trẻ học tập và nhận thức thế giời chính là QS, tri giác đóng vai trò chủ đạo và chi phối các chức năng nhận thức khác nhau.
Để tri giác của trẻ phát triển thực sự thành KNQS không chỉ là sự nhạy cảm của các giác quan mà chủ yếu là thông qua môi trường có thuận lợi hay không và đặc biệt là trẻ có được cung cấp cách thức và được luyện tập QS khoa học hay không?. Như vậy, GVMN một mặt cung cấp đầy đủ hình ảnh tri giác các đối tượng, sự vật hiện tượng cho trẻ, mặt khác hướng dẫn, định hướng cách thức QS phù hợp nhằm hình thành và phát triển KNQS cho tất cả các trẻ. Tác giả Nguyễn Văn Tường [14] xem giác quan là cửa ngõ để tiếp nhận thông tin từ bên ngoài, nếu các giác quan bị tổn thương, khiếm khuyết thì thông tin tiếp nhận sẽ thiếu chính xác, dẫn đến các phản ứng không kịp thời và ảnh hưởng đến cơ thể. Như vậy, trong tâm lý học, QS có vai trò quan trọng và được xem là một yếu tố rất cốt lõi trong quá trình nhận thức về thế giới xung quanh của trẻ - Theo quan điểm giáo dục: KNQS là cách thức giúp trẻ tiếp nhận thông tin và phát triển nhận thức.
Nhiều tác giả như: Maria Montessori [15],[16]; Jane Susan Johnston [1]; Glenn Doman [17],[18],[19]; Nguyễn Công Khanh [20]; Nguyễn Thị Mỹ Hạnh [21]… Các tác giả quan niệm, QS cho phép trẻ trực tiếp tiếp xúc với các đối tượng qua các giác quan, giúp trẻ hình thành kiến thức một cách chính xác và trọn vẹn về đối tượng được QS. Maria Montessori nhận định [15],[16], giáo dục nào bất kỳ cũng đều 8 bắt nguồn từ giác quan, phát triển giác quan cho trẻ là nhiệm vụ quan trọng nhất của giáo dục. Trẻ dễ dàng thu nhận những kiến thức của nhân loại, phát triển ngôn ngữ, phát triển tư duy khi giác quan của trẻ được rèn luyện và phát triển. Trong “giai đoạn vàng” này, nếu trẻ càng QS nhiều, càng được nhận nhiều kích thích lên não bộ thì càng phát triển, từ đó đứa trẻ ngày càng tích cực, nhạy bén, chủ động và phát triển toàn diện về nhân cách.
Tác giả Jane Susan Johnston [1] cho rằng, QS chính là cách học hỏi thế giới xung quanh hữu hiệu nhất; là kỹ năng cơ bản quan trọng trong những năm đầu đời; là hành trang ban đầu cho việc học tập của trẻ nói chung và con người nói riêng vì nó là một phần tích hợp của các bước trong phương pháp khoa học nên việc quan sát là cần thiết để một người có thể chuyển sang giai đoạn tiếp theo. Tác giả khẳng định, nếu không giáo dục KNQS, KN tư duy bằng hình ảnh thì chúng ta sẽ bị giới hạn và không thể sử dụng hết tiềm năng của 75% nơ-ron trong não được sử dụng cho quá trình tư duy bằng hình ảnh. Theo Glenn Doman [17],[18],[19] não trẻ giống như một miếng bọt biển. Chúng ta đưa vào bao nhiêu, nó thấm hút bấy nhiêu…cũng giống như cơ bắp, não người lớn lên khi được sử dụng.
Theo ông, khi trẻ càng được tiếp nhận thông tin bao nhiêu, càng được tiếp xúc đa giác quan với mọi đối tượng xung quanh thì trí thông minh của trẻ càng tăng lên bấy nhiêu. Thông tin mà trẻ có được thông qua các giác quan: nghe, nhìn, nếm, ngửi, sờ. GV cần kích thích, tập luyện thường xuyên các giác quan với cường độ, tần suất và thời gian tăng dần nhằm giúp trẻ phát triển KNQS. Theo tác giả Nguyễn Công Khanh [20] cho rằng, nhà giáo dục cần cho trẻ trải nghiệm các giác quan trong qua TC, qua các câu hỏi gợi ý, qua các tình huống nhằm hướng sự QS của trẻ đến đối tượng, từ đó giúp trẻ phát triển tư duy và nâng cao năng lực nhận thức.
Theo Nguyễn Thị Mỹ Hạnh [21] cho rằng, QS là con đường chủ yếu để nhận thức thế giới, QS không chỉ là nhìn đơn thuần mà là một loại tri giác có mục tiêu và kế hoạch tương đối lâu dài. KNQS có vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ có thể phán đoán, phân tích chuẩn xác những đặc trưng, bản chất của sự vật hiện tượng. QS là con đường cơ bản nhất để gợi mở tư duy cho trẻ, cũng là nền tảng của năng lực sáng tạo”. Rất nhiều phát minh sáng tạo đều bắt nguồn từ việc QS.
Do đó, GVMN cần phát hiện, bồi dưỡng, thực hành thường xuyên KNQS cho trẻ. Như vậy, các nhà khoa học ở các lĩnh vực đã cho rằng QS và KNQS có vai trò rất quan trọng và cần thiết đối với hoạt động phát triển nhận thức của trẻ. KNQS được phát triển trong quá trình tham gia các hoạt động nói chung, đặc biệt thông qua hoạt động TC ở trường MN. TC chính là phương tiện, là môi trường thuận lợi để luyện tập và phát triển KNQS cho trẻ.
Điều này đã mở ra định hướng quan trọng cho nghiên cứu này và cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về giáo dục KNQS cho trẻ MG 5-6 tuổi nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Nghiên cứu đặc điểm kỹ năng quan sát của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Các tác giả như: Jean Billman & Janice Sherman [8], Catherine Eberbach & Kevin 9 Crowley [22], Deb Ahola & Bbbe Kovacik [23], Eberbach, C.