Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 1. Những nghiên cứu về giá trị và giá trị văn hóa quân sự 1. Nghiên cứu về giá trị Người đặt nền móng cho việc nghiên cứu giá trị có thể kể đến là Immanuel Kant (1790) với tác phẩm “Phê phán lý tính thuần túy”, ông đã chỉ ra ba loại phán đoán đó là phán đoán khách quan, phán đoán chủ quan và phán đoán về gu thẩm mỹ.
Trên cơ sở đó, ông đã phát triển những luận điểm về giá trị cùng với một số nhà triết học thời bấy giờ tạo nên giá trị học cổ điển, kết quả nghiên cứu đó vẫn còn ý nghĩa trong nghiên cứu về giá trị hiện đại ngày nay [56. Tác giả Emile Durkheim (1902) với tác phẩm “Phân công lao động trong xã hội” và “Tự tử” đã bàn rất sâu về vấn đề lựa chọn “giá trị” [126. Đề cập sâu hơn đến vấn đề giá trị, tác giả Max Weber, trong nghiên cứu “Nền đạo đức tin lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản” đã xem xét giá trị là một trong những nhân tố thúc đẩy động cơ và mục đích hành động của con người mà cụ thể là đã làm hình thành nên Chủ nghĩa Tư bản và nền công nghiệp phương Tây hiện đại [126. Tác giả Parsons Talcott (1951) khi nghiên cứu về “giá trị cơ bản”, ông cho rằng những giá trị này khi đã hình thành thì khó thay đổi, bất chấp những rối loạn xã hội.
Kết quả nghiên cứu của Parsons đã có nhiều đóng góp trong việc đưa ra một khung lý thuyết tham chiếu và đưa vào thực nghiệm để giải thích về sự tồn tại độc lập của giá trị trong hệ thống xã hội [129. Đối lập với quan điểm này, tác giả Ronald Inglehart được xem là tiên phong của tiếp cận nghiên cứu giá trị theo hướng mới, khi nghiên cứu “Giá trị trong xã hội công nghiệp”. Theo ông, ở các xã hội phát triển phương Tây đang xảy ra sự biến đổi từ giá trị “duy vật” sang giá trị “hậu duy vật”, hay từ giá trị “hiện đại” sang “hậu hiện đại” do các thế hệ thanh niên thực hành [129. Dưới góc độ văn hóa, tác giả John F.Macionnis (2004) cho rằng: “Giá trị là những quy chuẩn mà qua đó một thành viên của một nền văn hoá xác định điều gì 17 là đáng mong muốn, điều gì không đáng mong muốn, điều gì là tốt, hay dở, điều gì là đẹp hay xấu” [64.
Cùng hướng nghiên cứu này, nhóm tác giả Valdiney V.Gouveia, Francisco José B de Albuquerque, Miguel Clemnet và Pablo Espinosa (2004), trong nghiên cứu “Những giá trị con người và bản sắc xã hội: Nghiên cứu hai nền văn hoá có xu hướng tập thể” [36. (1973) trong nghiên cứu “The Nature of Human values bản chất của giá trị con người” [131. Gần đây tác giả Neil Hawkes (2008), người được xem là tiêu biểu cho nghiên cứu giá trị học hiện đại khi áp dụng trong toán học, ông đã xây dựng cấu trúc về giá trị với tác phẩm “cơ sở của giá trị học” từ đó rút ra các vấn đề về quan niệm, tính khách quan và chủ quan của giá trị, đồng thời ông cũng khẳng định giá trị tồn tại khách quan và có thể định lượng được. Đặc biệt là ông đã đưa ra mẫu đo giá trị, để phân biệt giữa cái tốt và cái xấu [128.
Ở các nước Châu Á, có thể kể đến các tác giả: Wang Lu và Xie Weihe (1996) với công trình “Value of Chinese Youth” (Những giá trị của thanh niên Trung Quốc) [134.], các tác giả đã nghiên cứu tập trung nghiên cứu về giá trị cụ thể và sự thay đổi hệ giá trị của thanh niên trong quá trình hội nhập. Tác giả Yogesh Atal (2005) với bài “Youth in Asia: Anoverview” (Thanh niên ở châu Á: Một cái nhìn tổng quan) [135.] và tác giả Ushiogi Morikazu và Makoto (2005) với nghiên cứu “Youth in the Japanese society” (Thanh niên trong xã hội Nhật Bản) [133. Ở Việt Nam, có thể kể đến cuốn sách “Việt Nam văn hoá sử cương” [2.] của tác giả Đào Duy Anh (1992) và “Văn minh Việt Nam” [52.] của tác giả Nguyễn Văn Huyên (2018). Nội dung sách đã đề cập đến vấn đề giá trị với các khía cạnh như văn hóa, đạo đức, chính trị tư tưởng, nhân cách, nghề nghiệp, hôn nhân gia đình.
Tiếp cận giá trị với tư cách là một môn khoa học, tác giả Phạm Minh Hạc (2012) với hai cuốn sách “Giá trị học” [41.] và “Tìm hiểu các giá trị dân tộc Việt Nam với Tâm lý và Giáo dục học” [42. Nhiều nội dung đã được tác giả luận giải sâu sắc như: Cơ sở phương pháp luận của giá trị học, những giá trị cơ bản phổ quát, tâm lý học giá trị, giáo dục giá trị, nguồn gốc, cơ chế hình thành giá trị. Đặc biệt quan điểm coi giáo dục giá trị là một bộ phận trong chương trình giáo dục [42.] và khẳng định vai trò của tâm lý, giáo dục học và một số phân môn khác với khoa học 18 giá trị trong việc cung cấp tri thức về đời sống tâm lý và quá trình hình thành, phát triển con người từ đó nuôi dưỡng và phát huy bản tính tốt đẹp của con người và bản sắc dân tộc.], có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đặt nền móng cho việc nghiên cứu, tiến hành hoạt động giáo dục. Vấn đề này còn được tác giả và đồng nghiệp đề cập đến trong đề tài “Nghiên cứu giá trị nhân cách theo phương pháp NEO PI-R” [39.
Cuốn sách “Hệ giá trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và con đường tới tương lai” [94.] của tác giả Trần Ngọc Thêm (2016) là một công trình nghiên cứu khá toàn diện về giá trị. Trong sách, tác giả đã bàn đến các vấn đề như: Giá trị học và GTVH; Hệ giá trị Việt Nam truyền thống; Những biến động của hệ giá trị Việt Nam truyền thống trong giai đoạn hiện nay và con đường đi đến hệ giá trị Việt Nam mới. Bên cạnh nghiên cứu trên còn có tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn (1995) với bài báo “Đôi điều suy nghĩ về giá trị và sự biến đổi của các giá trị khi nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường” [14.]; tác giả Hồ Sĩ Quý (2006) có bài báo “Vấn đề giá trị quan ở châu Á” [81.]; Tác giả Lương Đình Hải (2015) với bài viết “Xây dựng hệ giá trị trong giai đoạn hiện nay” [44. Các tác giả đều nhấn mạnh vai trò của giá trị, cũng như sự cần thiết phải giáo dục giá trị trong bối cảnh hiện nay, con đường để thực hiện phải thông qua lao động, thực tiễn, giáo dục, thông tin, truyền thông… 1.
Nghiên cứu về giá trị văn hóa Tác giả V.Me-giuep nhà nghiên cứu Liên Xô cho rằng GTVH được thể hiện như quan hệ xã hội nhất định, nó tồn tại khách quan gắn với sự phát triển nhân cách con người. Do đó, các quan hệ xã hội vừa là chỉ tiêu phát triển nhân cách và cũng có nghĩa là GTVH của nó. Có cùng với quan điểm này là tác giả Ec-Hac-Don, ông cho rằng GTVH như tổng thể các giá trị cuộc sống xã hội, là những động lực bên trong thúc đẩy con người vươn lên trong quá trình lao động, sản xuất, GD&ĐT [22. Tác giả Trần Văn Giàu (1980) với sách “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam”.
Dưới góc độ sử học, triết học, đạo đức học tác giả đã phân tích sâu sắc những đặc điểm về tính cách dân tộc của con người Việt Nam, cũng như các giá trị tinh thần truyền thống dân tộc và sự vận động của chúng qua những giai đoạn lịch sử, tác giả khẳng định, những giá trị tinh thần như: Lòng yêu nước, thương 19 người, tinh thần đoàn kết dân tộc, đức tính lao động cần cù, sáng tạo, tiết kiệm, ý thức tôn sư, trọng đạo,. là những văn hóa truyền thống vô cùng quý báu [34. Tác giả Trần Đình Hượu (1996) với sách “Đến hiện đại từ truyền thống” [53.] và tác giả Nguyễn Văn Huyên (1998) với sách “Giá trị truyền thống- nhân lõi và sức sống bên trong của sự phát triển đất nước, dân tộc” [51.], đã luận chứng và khẳng định tính bền vững, trường tồn của các GTVH truyền thống. Bên cạnh đó, các tác giả đã đi sâu phân tích mối liên hệ giữa các GTVH truyền thống với yêu cầu xây dựng xã hội và con người trong điều kiện hiện đại.
Từ lập trường duy vật lịch sử, tác giả Trần Đình Hượu đặc biệt lưu ý đến tính quy định của các điều kiện kinh tế, xã hội đối với các giá trị tinh thần, đạo đức. Từ đó, ông chỉ ra, bên cạnh những mặt tích cực, văn hóa truyền thống cũng chứa đựng những hạn chế nhất định. Để giải quyết hợp lí, theo ông cần có những đổi mới trong kinh tế và tư duy về kinh tế, trong quản lý và trong các phương diện khác của đời sống xã hội. Tác giả Trần Ngọc Thêm (1997) với sách “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” [92.], là công trình nghiên cứu về văn hóa Việt Nam với một tư duy độc lập.
Không lấy khuôn mẫu từ văn hóa Trung Hoa hay Phương Tây, mà ông đã xuất phát từ thực tiễn, đi từ nhận thức về văn hóa đến phân tích văn hóa cộng đồng trên cơ sở đi sâu vào văn hóa tập thể và văn hóa cá nhân trong quá trình phát triển của lịch sử để khắc họa nên những nét đặc trưng, quá trình hình thành, phát triển của bản sắc văn hóa Việt Nam. Mà theo ông như “một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội của mình” [92. Tiếp cận nghiên cứu GTVH dưới góc độ GTTT và GTVH truyền thống còn có các tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đức, Hồ Sĩ Quý (2002) trong sách “Tìm hiểu giá trị văn hóa truyền thống trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [16.], đã đề cập đến vấn đề giá trị, GTTT, GTVH truyền thống và sự chuyển biến các giá trị sang hiện đại; Tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn Văn Huyên (2002) với sách “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hóa” [15.], đã khẳng định vai trò to lớn của GTTT trong sự phát triển văn hóa Việt Nam trước đây và trong sự phát triển của nền văn hóa mới Việt Nam hiện nay, tác giả 20 Đặng Vũ Cảnh Linh (2008) với sách “Niềm tin trong một thế giới đang biến đổi” [62.