Nội dung cơ bản của một số bản gia huấn trong lịch sử việt nam và bài học lịch sử của nó đối với việc giáo dục đạo đức cho học sinh việt nam hiện nay

Giáo dục đạo đức là nền tảng của xã hội, và trong lịch sử Việt Nam, gia huấn đóng vai trò then… 210 trang · Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh · 2021.

• Tác giả: Trần Phan Ngọc Bích
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Nguyên Việt
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Nội Dung Cơ Bản Của Một Số Gia Huấn Trong Lịch Sử Việt Nam Và Bài Học Lịch Sử Của Nó Đối Với Việc Giáo Dục Đạo Đức Cho Học Sinh Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ XÃ HỘI VÀ NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN CHO HÌNH THÀNH CÁC GIA HUẤN VIỆT NAM TRONG LỊCH SỬ
• 1.1. Bối cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XX
• 1.1.1. Bối cảnh lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XX
• 1.1.2. Điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội
• 1.1.3. Ảnh hưởng của Tam giáo (Nho, Phật, Đạo) đến sự hình thành các bản gia huấn
• 1.1.4. Văn hóa truyền thống của dân tộc
• 1.1.5. Vài nét khái quát về gia huấn và hai tác phẩm “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca”
• 1.1.5.1. Về khái niệm “Gia huấn”
• 1.1.5.2. Bùi Dương Lịch và tác phẩm “Bùi gia huấn hài”
• 1.1.5.3. Về tác phẩm khuyết danh “Gia huấn diễn ca”
• 1.2. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN VÀ ĐẶC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA NÓ TRONG “BÙI GIA HUẤN HÀI” VÀ “GIA HUẤN DIỄN CA”
• 2.1. Một số nội dung cơ bản trong “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca”
• 2.2. Thế giới quan
• 2.2.1. Quan niệm về vũ trụ
• 2.2.2. Quan niệm về con người và sự vật
• 2.2.3. Nhân sinh quan từ góc độ đạo làm người
• 2.2.4. Quan điểm giáo dục trẻ từ trong bào thai đến tuổi học đường
• 2.3. Quan điểm giáo dục cách ứng xử trong gia đình và xã hội
• 2.3.1. Giáo dục “Thực học” và các kiến thức cơ bản trong “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca”
• 2.3.1.1. Về khái niệm “thực học” và biểu hiện của nó trong “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca”
• 2.3.2. Giáo dục kiến thức địa lý và thiên văn
• 2.3.3. Giáo dục kiến thức Nam – Bắc sử
• 2.3.4. Giáo dục kiến thức lịch sử Nho học
• 2.4. Một số đặc điểm chủ yếu trong nội dung của “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca”
• 2.4.1. “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca” là hình thức giáo dục đạo đức trong gia đình nhằm góp phần củng cố chế độ phong kiến tập quyền Việt Nam
• 2.4.2. Tính quy luật trong quá trình giáo huấn các đối tượng con cái trong gia đình
• 2.4.3. Nội dung giáo huấn lấy Nho giáo làm cơ sở trong sự kết hợp với văn hóa dân tộc
• 2.4.4. Phương pháp tùy thuộc độ tuổi của đối tượng giáo huấn trong suốt quá trình hình thành và hoàn thiện nhân cách
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ CỦA “BÙI GIA HUẤN HÀI” VÀ “GIA HUẤN DIỄN CA” ĐỐI VỚI VIỆC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Về giá trị và hạn chế của “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca”
• 3.1.1. Về giá trị
• 3.1.2. Về một số hạn chế
• 3.2. Bài học lịch sử của “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca” đối với việc giáo dục đạo đức cho học sinh Việt Nam hiện nay
• 3.2.1. Giáo dục đạo đức cho học sinh nước ta hiện nay: một số vấn đề lý luận
• 3.2.1.1. Về khái niệm đạo đức và vai trò của đạo đức trong đời sống tinh thần xã hội
• 3.2.2. Giáo dục đạo đức cho học sinh và vấn đề xây dựng triết lý giáo dục ở Việt Nam hiện nay
• 3.2.3. Bài học lịch sử từ “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca” đối với việc giáo dục đạo đức cho học sinh nước ta hiện nay
• 3.2.3.1. Giáo dục đạo đức cho học sinh Việt Nam thời gian qua: thành tựu và những vấn đề đặt ra
• 3.2.3.2. Một số bài học lịch sử chủ yếu từ “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca” đối với lĩnh vực giáo dục đạo đức cho học sinh nước ta hiện nay
• 3.2.3.3. Phải chú trọng đến lĩnh vực giáo dục đạo đức trong gia đình nhằm trang bị phẩm chất đạo đức đầu đời cho học sinh
• 3.2.4. Tăng cường sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong giáo dục đạo đức cho học sinh
• 3.2.5. Đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục cho phù hợp với lứa tuổi và năng lực của người học; việc dạy và học phải đi từ thấp lên cao, tránh nhồi nhét kiến thức không phù hợp với độ tuổi và năng lực tiếp thu của người học
• 3.2.6. Tiếp tục hoàn thiện Luật giáo dục nhằm hạn chế các hiện tượng tiêu cực, phản văn hóa trong nhà trường và xã hội
• 3.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU PHIÊN HỌP BẢO VỆ, ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN CẤP CƠ SỞ ĐÀO TẠO
• 1. Quyết định thành lập hội đồng đánh giá luận án cấp cơ sở đào tạo
• 2. Các bản nhận xét của các thành viên hội đồng
• 3. Biên bản buổi bảo vệ luận án Tiến sĩ cấp trường
• 4. Quyết nghị của hội đồng chấm luận án Tiến sĩ cấp trường
• 5. Bản giải trình các điểm bổ sung và sửa chữa luận án theo góp ý của hội đồng đánh giá luận án cơ sở đào tạo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Giáo Dục Đạo Đức Qua Gia Huấn Việt Nam 50 60kt

Giáo dục đạo đức là nền tảng của xã hội, và trong lịch sử Việt Nam, gia huấn đóng vai trò then chốt trong việc hình thành nhân cách con người. Gia huấn không chỉ là những lời dạy bảo đơn thuần mà còn là hệ thống các giá trị, quy tắc ứng xử được truyền từ đời này sang đời khác trong mỗi gia đình. Nghiên cứu về giáo dục đạo đức qua gia huấn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về văn hóa Việt Nam và những truyền thống gia đình tốt đẹp cần được gìn giữ và phát huy. Bài viết này sẽ đi sâu vào nội dung, phương pháp và giá trị của gia huấn trong lịch sử Việt Nam, đồng thời rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc giáo dục đạo đức thế hệ trẻ ngày nay.

1.1. Định Nghĩa và Vai Trò của Gia Huấn Trong Lịch Sử

Gia huấn được hiểu là những lời răn dạy, quy tắc ứng xử, kinh nghiệm sống được truyền lại từ tổ tiên, cha ông cho con cháu trong gia đình. Vai trò của gia huấn vô cùng quan trọng, không chỉ giúp các thành viên trong gia đình sống hòa thuận, yêu thương nhau mà còn góp phần xây dựng đạo đức xã hội. Gia huấn là một phần không thể thiếu của văn hóa Việt Nam, thể hiện sự coi trọng giá trị gia đình và truyền thống đạo đức tốt đẹp. Theo tài liệu gốc, gia huấn Việt Nam trong lịch sử được hình thành khá sớm do nhu cầu về giáo dục của đất nước qua các giai đoạn lịch sử cụ thể.

1.2. Ảnh Hưởng của Nho Giáo Đến Gia Huấn Việt Nam

Nho giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến gia huấn Việt Nam. Các giá trị đạo đức như đạo hiếu, tôn sư trọng đạo, tam cương ngũ thường được đề cao trong gia huấn. Tuy nhiên, gia huấn Việt Nam không chỉ đơn thuần là sự sao chép Nho giáo mà còn có sự Việt hóa, phù hợp với phong tục tập quán và văn hóa của người Việt. Điều này tạo nên sự độc đáo và đặc sắc của gia huấn Việt Nam so với các nước khác trong khu vực. Đặc biệt, với trẻ em, những người nhận được sự quan tâm giáo dục đầu đời, thì việc uốn nắn những hành vi đạo đức, điều chỉnh cách ứng xử cho phù hợp với các mối quan hệ xã hội, là nhân tố giáo dục hết sức có ý nghĩa, nó góp phần hình thành nên ý thức chính trị - đạo đức, thông qua đó phát triển nhân cách con người một cách hiệu quả.

II. Thách Thức Giáo Dục Đạo Đức Hiện Nay Vai Trò Gia Huấn 50 60kt

Trong xã hội hiện đại, giáo dục đạo đức đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự du nhập của các giá trị văn hóa ngoại lai, sự thay đổi của lối sống, và sự phát triển của công nghệ thông tin đã tác động không nhỏ đến đạo đức xã hội và giá trị gia đình. Nhiều gia đình trẻ ngày nay ít quan tâm đến việc giáo dục con cái về đạo đức, truyền thống, dẫn đến tình trạng suy thoái đạo đức trong một bộ phận giới trẻ. Vì vậy, việc khôi phục và phát huy vai trò của gia huấn trong giáo dục đạo đức là vô cùng cần thiết.

2.1. Sự Thay Đổi của Gia Đình và Ảnh Hưởng Đến Giáo Dục

Gia đình Việt Nam hiện nay đang trải qua những thay đổi lớn về cấu trúc, chức năng và giá trị. Mô hình gia đình truyền thống với nhiều thế hệ chung sống đang dần nhường chỗ cho mô hình gia đình hạt nhân. Điều này dẫn đến sự đứt gãy trong việc truyền thụ kinh nghiệm sống, giá trị đạo đức từ thế hệ trước cho thế hệ sau. Cha mẹ ngày nay thường bận rộn với công việc, ít có thời gian quan tâm, giáo dục con cái, khiến cho vai trò của gia đình trong giáo dục đạo đức bị suy giảm. Theo tác giả Trần Thị Kim Xuyến, trong công trình Gia đình và những vấn đề của gia đình hiện đại, đã chỉ rõ vai trò, vị trí của gia đình trong xã hội và đối với mỗi cá nhân, đặc biệt là mặt đạo đức.

2.2. Ảnh Hưởng Tiêu Cực Của Mạng Xã Hội Đến Đạo Đức Trẻ

Sự phát triển của mạng xã hội mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng tiềm ẩn những nguy cơ đối với đạo đức của giới trẻ. Các nội dung độc hại, bạo lực, đồi trụy lan tràn trên mạng xã hội có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến nhận thức, hành vi của trẻ em và thanh thiếu niên. Nhiều bạn trẻ dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội, ít quan tâm đến các hoạt động văn hóa, thể thao, giao tiếp trực tiếp với gia đình, bạn bè, dẫn đến sự xa rời các giá trị đạo đức truyền thống. Do đó, việc giáo dục cho trẻ em về cách sử dụng mạng xã hội một cách an toàn, lành mạnh là vô cùng quan trọng.

III. Phương Pháp Giáo Dục Đạo Đức Từ Gia Huấn Kinh Nghiệm 50 60kt

Gia huấn không chỉ truyền tải những giá trị đạo đức mà còn cung cấp những phương pháp giáo dục hiệu quả. Các bản gia huấn thường sử dụng những hình thức truyền đạt dễ hiểu, dễ nhớ như ca dao, tục ngữ, câu chuyện kể, tấm gương người tốt việc tốt. Phương pháp giáo dục trong gia huấn thường chú trọng đến việc thực hành, làm gương, khuyến khích, khen thưởng, phê bình một cách nhẹ nhàng, tế nhị. Những kinh nghiệm giáo dục này vẫn còn nguyên giá trị trong xã hội hiện đại.

3.1. Giáo Dục Bằng Tấm Gương Sáng Trong Gia Đình

Một trong những phương pháp giáo dục hiệu quả nhất trong gia huấn là làm gương. Cha mẹ, ông bà phải là những tấm gương sáng về đạo đức, lối sống, cách ứng xử để con cháu noi theo. Những hành động, lời nói của người lớn có tác động rất lớn đến sự hình thành nhân cách của trẻ em. Vì vậy, việc tu dưỡng đạo đức, rèn luyện bản thân của các bậc phụ huynh là vô cùng quan trọng. Theo Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống. Nó do đấu tranh rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà phát triển củng cố. Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong.

3.2. Sử Dụng Ca Dao Tục Ngữ Để Truyền Đạt Giá Trị Đạo Đức

Ca dao, tục ngữ là kho tàng văn hóa dân gian chứa đựng những giá trị đạo đức sâu sắc. Gia huấn thường sử dụng ca dao, tục ngữ để truyền đạt những bài học về đạo hiếu, tình yêu thương, lòng trung thực, sự cần cù, tinh thần trách nhiệm. Những câu ca dao, tục ngữ ngắn gọn, dễ nhớ, dễ hiểu giúp trẻ em tiếp thu giá trị đạo đức một cách tự nhiên, nhẹ nhàng. Ví dụ, câu "Uống nước nhớ nguồn" nhắc nhở con người về lòng biết ơn đối với tổ tiên, những người đã có công gây dựng đất nước.

IV. Ứng Dụng Gia Huấn Vào Giáo Dục Đạo Đức Hiện Đại 50 60kt

Những giá trị và phương pháp giáo dục trong gia huấn vẫn có thể được ứng dụng vào giáo dục đạo đức hiện đại. Việc giáo dục đạo đức cần bắt đầu từ gia đình, với sự quan tâm, yêu thương, dạy dỗ của cha mẹ. Nhà trường cần phối hợp chặt chẽ với gia đình để tạo môi trường giáo dục thống nhất. Đồng thời, cần có sự đổi mới về nội dung, phương pháp giáo dục để phù hợp với đặc điểm tâm lý của học sinh và yêu cầu của xã hội.

4.1. Tăng Cường Giáo Dục Đạo Đức Trong Gia Đình

Gia đình cần tăng cường giáo dục đạo đức cho con cái thông qua việc làm gương, dạy bảo, khuyến khích, tạo điều kiện cho con cái tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, xã hội. Cha mẹ cần dành thời gian lắng nghe, chia sẻ, trò chuyện với con cái để hiểu rõ tâm tư, nguyện vọng của con. Đồng thời, cần giáo dục cho con cái về cách ứng xử đúng mực trong gia đình, nhà trường và xã hội. Theo Bác Hồ, giáo dục trong nhà trường chỉ là một phần, còn cần có sự giáo dục ngoài xã hội và trong gia đình để giúp cho việc giáo dục trong nhà trường được tốt hơn.

4.2. Phối Hợp Giữa Gia Đình và Nhà Trường Trong Giáo Dục

Nhà trường và gia đình cần phối hợp chặt chẽ trong việc giáo dục đạo đức cho học sinh. Nhà trường cần thông báo cho gia đình về tình hình học tập, rèn luyện của học sinh. Gia đình cần phản hồi cho nhà trường về những vấn đề mà học sinh gặp phải. Cả hai bên cần thống nhất về mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục để tạo môi trường giáo dục thống nhất, hiệu quả. Cần tăng cường sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong giáo dục đạo đức cho học sinh.

V. Giá Trị Vượt Thời Gian Của Gia Huấn Trong Xã Hội 50 60kt

Gia huấn không chỉ là những lời dạy bảo của tổ tiên mà còn là những giá trị văn hóa trường tồn, có ý nghĩa to lớn trong việc xây dựng đạo đức xã hội. Những giá trị như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, lòng nhân ái, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm được đề cao trong gia huấn vẫn còn nguyên giá trị trong xã hội hiện đại. Việc kế thừa và phát huy những giá trị này góp phần xây dựng một xã hội văn minh, giàu mạnh.

5.1. Gìn Giữ và Phát Huy Truyền Thống Gia Đình Việt Nam

Việc gìn giữ và phát huy truyền thống gia đình là trách nhiệm của mỗi người Việt Nam. Cần trân trọng những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của gia đình, đồng thời tiếp thu những tinh hoa văn hóa của nhân loại. Cần xây dựng một môi trường gia đình ấm áp, yêu thương, nơi các thành viên được tôn trọng, lắng nghe, chia sẻ. Cần tiếp tục hoàn thiện Luật giáo dục nhằm hạn chế các hiện tượng tiêu cực, phản văn hóa trong nhà trường và xã hội.

5.2. Xây Dựng Đạo Đức Xã Hội Từ Nền Tảng Gia Đình

Đạo đức xã hội được xây dựng từ nền tảng gia đình. Một xã hội có đạo đức là một xã hội có những gia đình hạnh phúc, yêu thương, tôn trọng lẫn nhau. Việc giáo dục đạo đức trong gia đình không chỉ là trách nhiệm của cha mẹ mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần tạo điều kiện để các gia đình có thể thực hiện tốt vai trò giáo dục của mình, góp phần xây dựng một xã hội văn minh, giàu mạnh.

VI. Kết Luận Tương Lai Giáo Dục Đạo Đức Qua Gia Huấn 50 60kt

Giáo dục đạo đức qua gia huấn là một di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, việc kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của gia huấn là vô cùng cần thiết. Cần có sự chung tay của gia đình, nhà trường, xã hội để xây dựng một nền giáo dục đạo đức toàn diện, hiệu quả, góp phần đào tạo những công dân có ích cho đất nước.

6.1. Nghiên Cứu và Phổ Biến Các Bản Gia Huấn Cổ

Cần tăng cường nghiên cứu và phổ biến các bản gia huấn cổ để mọi người hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa, đạo đức của dân tộc. Cần dịch các bản gia huấn cổ ra tiếng Việt hiện đại để dễ dàng tiếp cận với công chúng. Cần tổ chức các hoạt động văn hóa, giáo dục để giới thiệu về gia huấn và vai trò của nó trong giáo dục đạo đức.

6.2. Phát Triển Các Mô Hình Gia Đình Văn Hóa Tiêu Biểu

Cần phát triển các mô hình gia đình văn hóa tiêu biểu để lan tỏa những giá trị đạo đức tốt đẹp trong cộng đồng. Cần tôn vinh những gia đình có truyền thống hiếu học, sống lương thiện, có đóng góp cho xã hội. Cần tạo điều kiện để các gia đình có thể chia sẻ kinh nghiệm giáo dục con cái, xây dựng gia đình hạnh phúc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Triết học với đề tài "Nội dung cơ bản của một số bản gia huấn trong lịch sử Việt Nam và bài học lịch sử của nó đối với việc giáo dục đạo đức cho học sinh Việt Nam hiện nay" do nghiên cứu sinh Trần Phan Ngọc Bích thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Nguyên Việt, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2021 (chuyên ngành Triết học, mã số: 9229001).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Vấn đề giáo dục đạo đức cho con người nói chung và thế hệ học sinh nói riêng là nội dung có ý nghĩa chiến lược lâu dài nhằm xây dựng những con người phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực theo định hướng "vừa hồng vừa chuyên" của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong quan điểm của Người, đạo đức cách mạng không phải là yếu tố tự nhiên có sẵn mà là kết quả của quá trình rèn luyện bền bỉ hàng ngày, kết hợp chặt chẽ giữa ba môi trường: gia đình, nhà trường và xã hội.

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định yêu cầu tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học. Tuy nhiên, thực trạng giáo dục tại Việt Nam thời gian qua vẫn còn nhiều hạn chế: nền giáo dục nặng về việc "dạy chữ", truyền thụ lý thuyết thiếu tính thực tiễn và suy lý; đồng thời coi nhẹ việc "dạy người", dẫn đến sự xuất hiện của các biểu hiện lệch chuẩn hành vi, phản giá trị đạo đức trong môi trường học đường và ngoài xã hội. Tâm lý khoa cử, học vì bằng cấp vẫn còn nặng nề.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định xuất phát từ việc: trong lịch sử tư tưởng giáo dục Việt Nam, nguồn tư liệu về gia huấn (giáo dục gia đình truyền thống) rất phong phú nhưng chưa được khảo cứu và xuất bản một cách có hệ thống dưới góc độ triết học và đạo đức học. Việc tiếp cận gia huấn như một phương thức giáo dục đầu đời kết hợp với tinh thần "thực học" truyền thống để rút ra bài học lịch sử cho việc xây dựng triết lý giáo dục và giải quyết những bất cập trong giáo dục đạo đức học sinh hiện nay vẫn còn thiếu vắng.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là làm rõ quá trình hình thành cùng những nội dung giáo huấn cơ bản trong hai tác phẩm "Bùi gia huấn hài" và "Gia huấn diễn ca"; trên cơ sở đó chỉ ra các giá trị, hạn chế và đúc kết những bài học lịch sử cho công tác giáo dục đạo đức học sinh tại Việt Nam hiện nay.

Để đạt được mục tiêu nêu trên, luận án xác định và giải quyết 3 nhiệm vụ cụ thể được đánh số như sau:

1. Thứ nhất, phân tích, trình bày những điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị - xã hội và tiền đề lý luận cơ bản cho sự ra đời các bản gia huấn Việt Nam trong lịch sử.
2. Thứ hai, phân tích, hệ thống hóa những nội dung giáo huấn cơ bản trong "Bùi gia huấn hài" và "Gia huấn diễn ca", từ đó chỉ ra những đặc điểm chủ yếu của hai bản gia huấn này.
3. Thứ ba, từ việc phân tích các nội dung giáo huấn cơ bản và đặc điểm chủ yếu của hai bản gia huấn, luận án làm rõ các giá trị, hạn chế và rút ra bài học lịch sử đối với việc giáo dục đạo đức cho học sinh nước ta trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Những nội dung giáo huấn cơ bản trong tác phẩm "Bùi gia huấn hài" của tác giả Bùi Dương Lịch và tác phẩm khuyết danh "Gia huấn diễn ca".
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung khảo sát hai bản gia huấn được coi là điển hình về nội dung và hình thức trong lịch sử: "Bùi gia huấn hài" (biên soạn vào nửa cuối thế kỷ XVIII ở Đàng Ngoài) và "Gia huấn diễn ca" (lưu hành tại Nam Bộ vào đầu thế kỷ XX). Luận án cũng mở rộng nghiên cứu các công trình học thuật liên quan đến thể loại gia huấn, lịch sử Nho học, văn hóa gia đình và thực trạng giáo dục đạo đức học sinh phổ thông tại Việt Nam từ thời kỳ đổi mới đến nay.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân định tổng quan tình hình nghiên cứu thành 3 nhóm hướng nghiên cứu chính:

1. Các nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội và tiền đề tư tưởng

• Về bối cảnh lịch sử, kinh tế - xã hội: Công trình Đại cương lịch sử Việt Nam (tập 1 năm 1998, tập 2 năm 2003) do Đinh Xuân Lâm chủ biên (cùng Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh) cung cấp dữ liệu về cấu trúc xã hội, khủng hoảng chính trị thời Lê - Trịnh, phong trào Tây Sơn và chính sách cai trị thuộc địa của thực dân Pháp. Tác phẩm Phương thức sản xuất châu Á: Lý luận Mác – Lênin và thực tiễn Việt Nam (1996) của Văn Tạo phân tích chế độ sở hữu ruộng đất tối cao của nhà nước phong kiến và làng xã tự cấp tự túc. Cuốn Lịch sử Trung Quốc (2003) của Nguyễn Gia Phu và Nguyễn Huy Quý đóng vai trò đối chiếu phần sử liệu Nho học trong gia huấn.
• Về văn hóa, tư tưởng truyền thống và gia đình: Công trình Cơ sở văn hóa Việt Nam (2000) do Trần Quốc Vượng chủ biên luận giải môi trường gia đình - làng xã là cái nôi nhập thân văn hóa đầu tiên. Tác phẩm Đạo làm người trong tục ngữ ca dao Việt Nam của Nguyễn Nghĩa Dân; Việt Nam phong tục (2005) của Phan Kế Bính; Văn hóa gia đình Việt Nam (2007) của Vũ Ngọc Khánh; Gia đình học (2007) của Đặng Cảnh Khanh và Lê Thị Quý; các công trình của Lê Thi (2002) về vai trò của gia đình trong xây dựng nhân cách; luận án tiến sĩ của Nghiêm Sĩ Liêm (2001) về giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ; bài viết của Nguyễn Thị Khoa (2002) về đạo đức gia đình trong kinh tế thị trường.
• Về ảnh hưởng của Tam giáo (Nho, Phật, Đạo): Công trình Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo đối với con người Việt Nam hiện nay (1997) của Nguyễn Tài Thư; nghiên cứu của Trần Đình Hượu (1991) về gia đình Việt Nam và ảnh hưởng của Nho giáo; các công trình của Vũ Khiêu như Nho giáo và gia đình (1995), Nho giáo và phát triển ở Việt Nam (1997), Nho giáo và đạo đức; tác phẩm Khổng học đăng (1998) của Phan Bội Châu; Nho giáo (2003) của Trần Trọng Kim; Nho giáo Trung Quốc (2005) của Nguyễn Tôn Nhan; Tư tưởng nhân bản của Nho học Tiên Tần (2005) của Tào Thượng Bân; Tư tưởng phương Đông gợi những điểm nhìn tham chiếu (1995) của Cao Xuân Huy; Đại cương triết học Trung Quốc (1994, 2004) của Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê; Lịch sử triết học phương Đông (2012) do Trịnh Doãn Chính chủ biên; Đạo Hiếu trong Nho gia (2014) của Cao Vọng Chi; các luận án tiến sĩ của Nguyễn Thanh Bình (2005), Trần Thị Lan Hương (2014), Nguyễn Thị Nga, Trần Thị Hồng Thúy.

2. Các nghiên cứu liên quan trực tiếp đến nội dung gia huấn Việt Nam

Tác phẩm Nho giáo với văn hóa Việt Nam (1998) của Nguyễn Đăng Duy làm rõ cấu trúc gia đình phụ quyền và trật tự tam tòng, tứ đức gắn với Gia huấn diễn ca. Học giả Đào Duy Anh trong Việt Nam văn hóa sử cương (2000, 2002) phân tích đạo hiếu và sách Gia huấn Nữ tắc (tương truyền của Nguyễn Trãi). Công trình Một số vấn đề về Nho giáo Việt Nam (1998) do Phan Đại Doãn chủ biên đề cập đến sự tương tác giữa nhà nước, làng xã và dòng họ thông qua hương ước và gia huấn. Các tác phẩm của Phạm Côn Sơn (Đạo nghĩa trong gia đình, 2003; Nề nếp gia phong, 2006), Trí Tuệ (Đạo trị gia, 2003), cùng luận án của Lê Thị Thủy (2001), Nguyễn Duy Quý (2006), Nguyễn Thị Thọ (2010), Hà Văn Tác (2011) đã đi sâu vào chuẩn mực luân lý gia tộc.

3. Các nghiên cứu về giáo dục đạo đức và tinh thần thực học

Nghiên cứu của Huỳnh Khái Vinh (2001) về chuẩn giá trị xã hội; luận án của Nguyễn Xuân Thanh (2009) về giáo dục lòng nhân nghĩa cho học sinh; luận án của Nguyễn Thị Mai Lan (2009) về định hướng giá trị nhân cách; công trình của Phạm Minh Hạc (1996) về phát triển giáo dục phục vụ kinh tế - xã hội; bài viết của Phạm Nguyên Nhung (2013) về môn Giáo dục công dân; bài phân tích của Nguyễn Thị Doan (2019) về thực trạng tâm lý khoa cử và sự xuống cấp đạo đức học đường. Về khái niệm "thực học", luận án tham khảo bài viết của Dương Ngọc Dũng (2015) về các nhà thực học khu vực (Kaibara Ekken, Dasan Jeong Yak-yong, Nguyễn Trường Tộ) và bài viết của Thái Huy Phong (2010) về học thực chất, học vì tri thức thực tiễn.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù các tài liệu trên đã tiếp cận gia đình và Nho giáo dưới nhiều khía cạnh, nhưng chưa có công trình nào khảo sát chuyên sâu và đối chiếu hai bản gia huấn cụ thể (Bùi gia huấn hài và Gia huấn diễn ca) để giải mã sự chuyển biến của nội dung giáo huấn đạo đức gắn liền với tinh thần "thực học" (thiên văn, địa lý, sử học, tri thức đời sống) qua các khúc quanh lịch sử; từ đó luận giải một cách có hệ thống các bài học lịch sử cho công tác giáo dục đạo đức học sinh phổ thông hiện nay.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án được thực hiện dựa trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử:

• Quy luật tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội: Sự ra đời, biến đổi của các bản gia huấn phản ánh các điều kiện kinh tế nông nghiệp tiểu nông, phương thức sản xuất châu Á và thể chế chính trị phong kiến tập quyền Việt Nam qua từng thời kỳ. Ý thức xã hội có tính độc lập tương đối và tính kế thừa.
• Quan điểm kế thừa biện chứng các giá trị truyền thống: Khảo cứu lịch sử tư tưởng theo tinh thần "ôn cố tri tân" nhằm lọc bỏ những yếu tố lỗi thời, bảo lưu và phát huy những giá trị nhân bản, thực học.
• Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam: Các luận điểm về đạo đức cách mạng, sự thống nhất biện chứng giữa "dạy chữ" và "dạy người", nguyên lý kết hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội.
• Khung phân tích luân lý Nho giáo bản địa hóa: Hệ thống phạm trù Tam cương (vua - tôi, cha - con, chồng - vợ), Ngũ thường (Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín), Ngũ luân, Đạo hiếu, thân giáo và Bát điều mục (Cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính đặc thù của chuyên ngành Triết học và Lịch sử tư tưởng:

• Phương pháp logic kết hợp với lịch sử cụ thể: Đặt hai bản gia huấn vào đúng không gian lịch sử cuối thế kỷ XVIII (khủng hoảng Trịnh - Nguyễn) và đầu thế kỷ XX (xã hội thuộc địa nửa phong kiến) để làm rõ tính tất yếu của các tư tưởng giáo huấn.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Bóc tách các thành tố nội dung (thế giới quan, nhân sinh quan, thai giáo, ứng xử gia đình - xã hội, tri thức thực học) và tổng hợp thành các đặc điểm, quy luật giáo dục.
• Phương pháp quy nạp, diễn dịch và khái quát hóa: Rút ra các quy luật hình thành nhân cách từ các điều răn cụ thể trong văn bản.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: So sánh cấu trúc, đối tượng, phương pháp giáo dục giữa Bùi gia huấn hài (mang tính quy phạm kinh điển dòng họ của một Nho gia quan phương) và Gia huấn diễn ca (mang tính bình dân, đại chúng ở vùng đất mới Nam Bộ).
• Phương pháp liên ngành: Kết hợp tri thức Sử học, Địa lý học, Giáo dục học, Đạo đức học và Xã hội học gia đình.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn bản chữ Hán và bản dịch tác phẩm "Bùi gia huấn hài" của Bùi Dương Lịch (biên soạn cuối thế kỷ XVIII).
• Văn bản chữ Nôm/Quốc ngữ tác phẩm khuyết danh "Gia huấn diễn ca" (đầu thế kỷ XX).
• Các bộ chính sử, tài liệu văn hóa học, văn kiện Đại hội Đảng và các số liệu khảo sát thực trạng giáo dục học đường thời kỳ đổi mới được trích dẫn trong văn bản luận án.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở xã hội và những tiền đề lý luận cơ bản cho sự hình thành các bản gia huấn Việt Nam trong lịch sử

Chương 1 tập trung phân tích môi trường kinh tế, chính trị - xã hội và các dòng chảy tư tưởng dẫn đến sự ra đời của thể loại gia huấn trong lịch sử Việt Nam, cụ thể hóa vào hai thời kỳ xuất hiện của hai tác phẩm khảo sát.

• Bối cảnh lịch sử và điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội:

  • Nửa cuối thế kỷ XVIII: Đất nước bị chia cắt thành Đàng Trong và Đàng Ngoài qua giới tuyến sông Gianh. Thể chế "lưỡng đầu" Lê - Trịnh tại Đàng Ngoài làm cho vị thế vua Lê trở nên bù nhìn, tính "chính danh" bị xâm phạm nghiêm trọng. Các cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ liên tiếp (Hoàng Công Chất, Lê Duy Mật, Nguyễn Hữu Cầu), đỉnh cao là phong trào Tây Sơn lật đổ các tập đoàn phong kiến Trịnh, Nguyễn và đánh tan quân xâm lược Xiêm, Thanh. Sự biến động xã hội làm lung lay các chuẩn mực Nho giáo, thôi thúc các sĩ phu như Bùi Dương Lịch biên soạn Bùi gia huấn hài để chấn hưng luân lý gia đình, bảo vệ trật tự chính thống.
  • Đầu thế kỷ XX: Chế độ phong kiến độc lập sụp đổ hoàn toàn sau sự thất bại của phong trào Cần Vương (1897). Thực dân Pháp tiến hành cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897-1914), thiết lập bộ máy cai trị chia để trị (Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ). Tại Nam Kỳ, Nho giáo suy yếu nhanh chóng trước sự xâm nhập của văn hóa phương Tây và các hiện tượng tôn giáo bản địa mới. Trong hoàn cảnh mất nước, các nhà Nho không thể khôi phục tư tưởng trung quân bèn tìm cách vãn hồi luân lý truyền thống thông qua Gia huấn diễn ca, giữ gìn nền nếp gia đình với tâm niệm "nước mất nhưng nhà còn, làng còn".
  • Cơ sở kinh tế: Nền kinh tế nông nghiệp tiểu nông lạc hậu, phương thức sản xuất châu Á với chế độ sở hữu đất đai tối cao của nhà nước phong kiến kết hợp công xã nông thôn. Quan hệ tiền tệ và thương nghiệp dù có bước phát triển vào cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XX nhưng nền kinh tế tự cung tự cấp vẫn chi phối quan hệ ứng xử làng xã.
  • Cơ sở chính trị - xã hội: Mô hình nhà nước phong kiến quân chủ trung ương tập quyền có cấu trúc hình tháp. Xã hội được quan niệm như một "gia đình lớn", vua quan là phụ mẫu của dân. Việc giáo dưỡng đạo đức gia đình đóng vai trò hạt nhân củng cố kỷ cương nhà nước phong kiến.

• Ảnh hưởng của Tam giáo và văn hóa truyền thống:

  • Nho giáo: Đóng vai trò nền tảng hệ tư tưởng, cung cấp các chuẩn mực đạo đức cốt lõi gồm Tam cương, Ngũ thường (đặc biệt là chữ Nhân với 4 hàm nghĩa: cảm thông, quan hệ ứng xử người - người, nguồn gốc thiện lương và đức hiếu đễ), Ngũ luân và nguyên tắc Thân giáo (làm gương).
  • Sự tiếp biến văn hóa: Quá trình "Việt hóa" Nho giáo (Nho Việt) thông qua sự kết hợp với văn hóa bản địa, phong tục tập quán, ca dao tục ngữ và hương ước làng xã, tạo nên hình thức gia huấn dễ nhớ, dễ thực hành qua thơ ca, biền văn. Phật giáo và Đạo giáo tuy có ảnh hưởng trong đời sống tâm linh nhưng ít hiện diện trực tiếp trong kết cấu lý luận của hai bản gia huấn.

• Khái quát về hai tác phẩm:

  • Bùi gia huấn hài: Tác phẩm của danh sĩ Bùi Dương Lịch (quê Nghệ Tĩnh), xuất thân từ dòng họ khoa bảng danh gia, mang tính chất gia huấn nội bộ dòng tộc với hàm lượng tri thức bác học cao.
  • Gia huấn diễn ca: Tác phẩm khuyết danh hình thành tại Nam Bộ, sử dụng thể thơ lục bát bình dân, hướng tới đối tượng giáo dục đại chúng trong các gia đình bình dân.

Tiêu chí so sánh	Bùi gia huấn hài	Gia huấn diễn ca
Tác giả	Bùi Dương Lịch (danh sĩ thời Lê mạt - Nguyễn sơ)	Khuyết danh
Thời điểm ra đời	Cuối thế kỷ XVIII	Đầu thế kỷ XX
Không gian địa lý	Đàng Ngoài (vùng văn hóa Nghệ Tĩnh - Bắc Bộ)	Nam Bộ (vùng đồng bằng sông Cửu Long)
Hình thức thể hiện	Biền văn, văn xuôi chữ Hán mang tính bác học	Thể thơ lục bát chữ Nôm / Quốc ngữ bình dân
Đối tượng tiếp nhận	Con em dòng họ Bùi, sĩ tử chuẩn bị khoa cử	Các tầng lớp nhân dân lao động, phụ nữ, con trẻ
Khuynh hướng nội dung	Chuẩn mực Nho gia kinh viện kết hợp thực học uyên thâm	Đạo lý làm người giản dị, luân lý gia đình thường nhật

Chương 2: Một số nội dung cơ bản và đặc điểm chủ yếu của nó trong “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca”

Chương 2 là phần trọng tâm thể hiện kết quả phân tích văn bản của luận án trên hai phương diện: nội dung giáo huấn và đặc điểm phương pháp.

• Các nội dung giáo huấn cơ bản:

  • Thế giới quan và nhân sinh quan: Trình bày quan niệm về nguồn gốc vũ trụ, mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, quan niệm về vạn vật hữu linh và luật nhân quả luân lý. Nhân sinh quan lấy "đạo làm người" làm gốc, định vị bổn phận cá nhân trong các mối quan hệ xã hội.
  • Quan điểm giáo dục theo tiến trình lứa tuổi: Luận án chỉ rõ tư tưởng giáo dục bắt đầu từ thai giáo (rèn giũa tâm tính người mẹ khi mang thai để tạo ảnh hưởng ban đầu cho hài nhi) kéo dài qua tuổi ấu thơ đến tuổi học đường.
  • Giáo dục quy tắc ứng xử gia đình và xã hội:
    • Trong gia đình: Giáo dục chữ Hiếu và chữ Đễ; xác lập vị trí phụ quyền của người cha, bổn phận thờ phụng cha mẹ, sự thuận hòa giữa anh chị em, nghĩa vợ chồng ("tương kính như tân", đòi hỏi tam tòng, tứ đức ở phụ nữ).
    • Ngoài xã hội: Giáo dục tôn sư trọng đạo (quan hệ thầy - trò), giữ chữ tín với bạn bè, lòng trung hiếu và tinh thần kính cẩn trước công quyền.
  • Giáo dục "Thực học" và tri thức bách khoa: Luận án khẳng định hai bản gia huấn không chỉ dạy luân lý trừu tượng mà tích hợp hệ thống tri thức ứng dụng toàn diện:
    • Kiến thức thiên văn và địa lý: Nhận biết thời tiết nông vụ, phương hướng, địa dư xứ sở.
    • Kiến thức Nam sử và Bắc sử: Tóm lược các triều đại lịch sử Việt Nam và Trung Quốc nhằm bồi dưỡng ý thức nguồn cội dân tộc và bài học trị loạn.
    • Kiến thức lịch sử Nho học: Tiểu sử, hành trạng của các bậc thánh hiền (Khổng Tử, Nhan Hồi, Tăng Tử...).

• Một số đặc điểm chủ yếu:

  • Tính phục vụ chính trị: Là công cụ giáo dục đạo đức gia đình nhằm duy trì trật tự xã hội và củng cố chế độ phong kiến tập quyền.
  • Tính quy luật trong quá trình giáo huấn: Xác định sự hình thành nhân cách là một quá trình liên tục, có sự kế thừa từ gia đình ra xã hội.
  • Sự dung hợp Nho giáo và văn hóa dân tộc: Đạo lý Nho gia được diễn đạt bằng ngôn ngữ dân gian, gần gũi với tâm thức người Việt.
  • Phương pháp giáo dục phân hóa theo lứa tuổi: Dạy học đi từ dễ đến khó, từ trực quan đến tư duy trừu tượng, phù hợp với tâm sinh lý từng giai đoạn phát triển của trẻ.

Chương 3: Giá trị, hạn chế và bài học lịch sử của “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca” đối với việc giáo dục đạo đức cho học sinh Việt Nam hiện nay

Chương 3 khái quát các bài học kinh nghiệm lịch sử và đề xuất định hướng ứng dụng vào thực tiễn giáo dục phổ thông.

• Đánh giá giá trị và hạn chế:
  • Giá trị: Đặt nền tảng đạo đức gia đình từ sớm; xây dựng nhân cách có trách nhiệm với cộng đồng; đề cao tinh thần thực học kết hợp tri thức khoa học đương thời; phương pháp giáo dục sinh động, dễ tiếp thu.
  • Hạn chế: Chứa đựng các yếu tố ý thức hệ phong kiến bảo thủ như tư tưởng trung quân mù quáng, quan niệm phụ quyền gia trưởng khắt khe, tư tưởng "trọng nam khinh nữ" hạn chế vai trò của người phụ nữ, thiếu tư duy phản biện cá nhân.
• Thực trạng giáo dục đạo đức học sinh Việt Nam hiện nay:
  • Đạt được những kết quả nhất định trong việc nâng cao dân trí và đổi mới chương trình học.
  • Tồn tại những bất cập: Giáo dục gia đình bị buông lỏng hoặc phó mặc cho nhà trường; áp lực thi cử dẫn đến tình trạng học vẹt, nhồi nhét lý thuyết; sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội còn lỏng lẻo; bùng phát các hiện tượng bạo lực học đường và lệch lạc nhân cách trong nền kinh tế thị trường.
• Bốn bài học lịch sử chủ yếu:
  • Bài học 1: Phải đặc biệt chú trọng lĩnh vực giáo dục đạo đức trong gia đình nhằm trang bị nền tảng phẩm chất đạo đức đầu đời cho học sinh.
  • Bài học 2: Tăng cường sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa ba môi trường giáo dục: Gia đình, Nhà trường và Xã hội.
  • Bài học 3: Đổi mới toàn diện nội dung và phương pháp giáo dục theo hướng thực học; dạy học phải phù hợp với tâm lý lứa tuổi và năng lực tiếp thu của học sinh; dạy từ thấp lên cao, tránh nhồi nhét kiến thức kinh viện, giáo điều.
  • Bài học 4: Tiếp tục hoàn thiện hệ thống thể chế và pháp luật (đặc biệt là Luật Giáo dục) nhằm thiết lập môi trường văn hóa lành mạnh, ngăn chặn các hiện tượng tiêu cực và phản giá trị đạo đức trong học đường.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về khoa học và lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ nguồn gốc tư tưởng giáo dục Nho giáo, tinh thần tiếp biến văn hóa bản địa và các yếu tố tri thức khoa học đương thời (Địa lý, Thiên văn, Sử học, Thực học) hiện diện trong Bùi gia huấn hài và Gia huấn diễn ca.
2. Luận án đã phân tích, làm rõ khái niệm "đạo đức", "giáo dục đạo đức" và "thực học" truyền thống dưới góc độ triết học, khẳng định giáo dục gia đình qua hình thức gia huấn là một mắt xích cơ bản trong tiến trình hình thành nhân cách con người Việt Nam trong lịch sử.
3. Luận án chỉ ra tính chất biện chứng giữa yêu cầu "dạy chữ" và "dạy người", đánh giá khách quan cả mặt giá trị nhân văn lẫn những hạn chế lịch sử của mô hình giáo dục gia huấn phong kiến.

Đóng góp về thực tiễn và giải pháp đề xuất

1. Phân tích thực trạng bất cập của giáo dục đạo đức học sinh trong thời kỳ đổi mới (tâm lý khoa cử, coi nhẹ môn Giáo dục công dân, sự suy thoái đạo đức học đường) để chứng minh tính cấp thiết của việc tìm kiếm triết lý giáo dục phù hợp.
2. Đúc kết 4 bài học lịch sử có giá trị ứng dụng thực tiễn:
   • Tái lập vai trò hạt nhân của gia đình trong giáo dục nhân cách đầu đời.
   • Xây dựng cơ chế liên kết thực chất giữa Nhà trường – Gia đình – Xã hội.
   • Cải cách chương trình giảng dạy phổ thông theo hướng giảm tải kiến thức hàn lâm, tăng cường trải nghiệm thực tế và kỹ năng sống theo tinh thần thực học.
   • Tăng cường kỷ cương học đường thông qua việc thực thi và hoàn thiện Luật Giáo dục.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Do khối lượng các bản gia huấn trong lịch sử Việt Nam rất lớn và phong phú, luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu thực chứng trên hai bản tác phẩm tiêu biểu là Bùi gia huấn hài của Bùi Dương Lịch và bản khuyết danh Gia huấn diễn ca. Do vậy, chưa thể bao quát hết toàn bộ diện mạo của thể loại gia huấn thuộc các dòng họ, vùng miền khác trên cả nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát, phiên âm, dịch nghĩa và phân tích các văn bản gia huấn của các danh sĩ, dòng họ khác tại miền Trung và miền Bắc qua các thời kỳ lịch sử.
  • Nghiên cứu so sánh loại hình gia huấn Việt Nam với gia huấn của các quốc gia đồng văn trong khu vực Đông Á (như Nhan thị gia huấn của Trung Quốc, các tài liệu gia huấn tại Triều Tiên, Nhật Bản).
  • Đi sâu xây dựng các bộ tài liệu giáo dục kỹ năng sống, đạo đức gia đình ứng dụng thực tế cho học sinh các cấp học hiện nay dựa trên tinh thần thực học truyền thống đã được gạn lọc.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng cụ thể sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên: Thuộc các chuyên ngành Triết học, Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Lịch sử Triết học phương Đông, Văn hóa học, Xã hội học gia đình và Giáo dục học.
• Giảng viên và giáo viên: Giảng dạy các môn Triết học, Đạo đức học, Lịch sử tư tưởng, Giáo dục công dân tại các trường đại học, cao đẳng và trường phổ thông.
• Nhà quản lý và hoạch định chính sách giáo dục: Tham khảo các luận điểm về tinh thần thực học, triết lý giáo dục toàn diện và cơ chế phối hợp gia đình - nhà trường để xây dựng chính sách đổi mới giáo dục đạo đức học đường.
• Các phần nội dung đáng tham khảo nhất: Phần phân tích bối cảnh lịch sử Đàng Trong - Đàng Ngoài (Chương 1); hệ thống tri thức thực học Nam - Bắc sử, Thiên văn, Địa lý trong gia huấn (Chương 2); và hệ thống 4 bài học lịch sử rút ra cho việc đổi mới phương pháp giáo dục đạo đức học sinh hiện nay (Chương 3).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo cứu cụ thể hai văn bản gia huấn nào và chúng đại diện cho bối cảnh lịch sử ra sao?
Luận án khảo cứu tác phẩm "Bùi gia huấn hài" do danh sĩ Bùi Dương Lịch biên soạn vào nửa cuối thế kỷ XVIII tại Đàng Ngoài (giai đoạn khủng hoảng chính trị Trịnh - Nguyễn và khởi nghĩa Tây Sơn) và tác phẩm khuyết danh "Gia huấn diễn ca" ra đời vào đầu thế kỷ XX tại Nam Bộ (giai đoạn thực dân Pháp đô hộ và đẩy mạnh khai thác thuộc địa). Hai tác phẩm đại diện cho hai tầng lớp (Nho gia trí thức dòng họ danh gia và đại chúng bình dân) ở hai vùng không gian văn hóa khác nhau.

2. Khái niệm "thực học" trong hai bản gia huấn được biểu hiện qua những nội dung cụ thể nào?
Khái niệm "thực học" trong hai bản gia huấn không chỉ dừng lại ở việc học thuộc lòng kinh điển Nho gia để đi thi, mà là việc học tập những tri thức gắn liền với đời sống thực tế. Biểu hiện cụ thể gồm: tri thức thiên văn (nhận biết thời tiết, quy luật vận hành của tự nhiên phục vụ canh tác); tri thức địa lý xứ sở; kiến thức thông sử Nam sử (lịch sử Việt Nam) và Bắc sử (lịch sử Trung Quốc); cùng những hiểu biết về lịch sử phát triển của Nho học.

3. Vì sao luận án khẳng định đạo đức gia đình là nền tảng cốt lõi trong tư tưởng giáo huấn truyền thống?
Theo phân tích của luận án, dưới chế độ phong kiến quân chủ trung ương tập quyền, xã hội được cấu trúc như một gia đình mở rộng. Nho giáo coi gia đình là tế bào đầu tiên thực hiện chức năng xã hội hóa cá nhân. Đạo đức gia đình (đặc biệt là chữ Hiếu và chữ Đễ) là cái gốc của chữ Nhân; việc rèn luyện nề nếp gia phong từ thuở ấu thơ qua phương pháp thân giáo (làm gương) sẽ tạo lập hành vi chuẩn mực trước khi con người bước ra các quan hệ xã hội phức tạp hơn.

4. Luận án chỉ ra những hạn chế lịch sử nào của hai bản gia huấn?
Hạn chế căn bản của hai bản gia huấn xuất phát từ tính chất giai cấp và ý thức hệ phong kiến: tư tưởng trung quân mù quáng; cơ chế phụ quyền tuyệt đối áp đặt từ người cha và người chồng; quan niệm "trọng nam khinh nữ", ràng buộc người phụ nữ trong khuôn khổ tam tòng khắt khe; cùng với tính chất đẳng cấp, thiếu tính phản biện và kìm hãm tự do phát triển của cá nhân.

5. Bốn bài học lịch sử chủ yếu được luận án đúc kết nhằm đổi mới giáo dục đạo đức học sinh hiện nay là gì?
Bốn bài học gồm: (1) Chú trọng giáo dục đạo đức gia đình làm nền tảng đầu đời; (2) Tăng cường sự phối hợp hữu cơ giữa Gia đình – Nhà trường – Xã hội; (3) Đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy theo hướng thực học, phù hợp tâm sinh lý lứa tuổi, dạy từ thấp lên cao, chống nhồi nhét kiến thức kinh viện; (4) Hoàn thiện hành lang pháp lý (Luật Giáo dục) nhằm giữ vững kỷ cương học đường và ngăn chặn các biểu hiện phản văn hóa.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Phan Ngọc Bích đã phục dựng và phân tích một cách có hệ thống những giá trị tư tưởng giáo huấn trong hai tác phẩm "Bùi gia huấn hài" và "Gia huấn diễn ca" dưới góc nhìn của chủ nghĩa duy vật lịch sử. Công trình đã làm rõ tính kế thừa biện chứng giữa luân lý Nho giáo bản địa hóa, tinh thần thực học và truyền thống văn hóa gia đình Việt Nam qua các bước ngoặt lịch sử cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XX. Từ việc chỉ ra những giá trị nhân văn cốt lõi cùng các giới hạn lịch sử của gia huấn truyền thống, luận án đã đúc kết 4 bài học kinh nghiệm sâu sắc nhằm cung cấp luận cứ khoa học cho việc giải quyết các bất cập trong công tác giáo dục đạo đức và định hình triết lý giáo dục toàn diện cho học sinh Việt Nam hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Giáo dục đạo đức cho con người nói chung, cho các đối tượng là học sinh nói riêng, là vấn đề vừa mang tính cấp bách, vừa lâu dài nhằm tạo ra những con người “vừa hồng vừa chuyên” mà sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh thường đề cập tới. Chữ “hồng” ở đây chỉ đạo đức của con người luôn đặt lợi ích cộng đồng, dân tộc lên trên hết, Người gọi đó là đạo đức cách mạng. Theo Người: “Đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống.

Nó do đấu tranh rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà phát triển củng cố. Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong” (Hồ Chí Minh, 2011, tập 5, tr. Trong cuộc đấu tranh đó, cái khó nhất là đấu tranh với chính bản thân mỗi con người, là quá trình tự tu, tự hoàn thiện đòi hỏi tính tự giác của mỗi người rất cao. Tuy nhiên, trong quá trình vận động hoàn thiện nhân cách con người, chúng ta đều biết một điều chắc chắn rằng, không thể thiếu sự giáo dục, tức là sự xã hội hóa từ bên ngoài để nhân cách được hình thành một cách đầy đủ hơn.

Với lẽ đó, việc giáo dục đạo đức luôn đòi hỏi sự thống nhất hữu cơ giữa nhà trường, gia đình và xã hội vì những mục tiêu được xác định theo từng giai đoạn lịch sử cụ thể của đất nước. Về vấn đề này, Bác Hồ cũng từng khẳng định: “Giáo dục trong nhà trường chỉ là một phần, còn cần có sự giáo dục ngoài xã hội và trong gia đình để giúp cho việc giáo dục trong nhà trường được tốt hơn. Giáo dục trong nhà trường dù tốt đến mấy, nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn (Hồ Chí Minh, 2011, tập 10, tr. Người còn nhấn mạnh rằng: “Trường đại học, gia đình và đoàn thể thanh niên phải liên hệ chặt chẽ trong việc giáo dục thanh niên” (Hồ Chí Minh, 2011, tập 9, tr.

Trong thời gian qua, đặc biệt là từ khi Đảng ta chủ trương hội nhập quốc tế và phát triển đất nước, vấn đề giáo dục được coi là quốc sách hàng đầu nhằm đào tạo nguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Trong 2 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đã chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016, tr. Điều đáng tiếc là, dù quyết tâm chính trị của Đảng và Nhà nước ta rất cao, song thành tựu đạt được trong lĩnh vực giáo dục lại không được như mong muốn. Thực trạng nền giáo dục từ khi đổi mới đến nay vẫn loay hoay với việc tìm kiếm triết lý giáo dục mới và trên thực tế chưa có đáp án nào thỏa mãn yêu cầu về nội dung và phương pháp dạy và học.

Một quan điểm được thừa nhận phổ biến hiện nay cho rằng, về phương diện giảng dạy, chúng ta chỉ chú trọng “dạy chữ” mà ít “dạy người”. Ngay cả việc “dạy chữ” cũng không đáp ứng được yêu cầu, nặng về lý thuyết và thiếu suy lý, thiếu thực tiễn. Việc “dạy người” lại để xảy ra các hiện tượng phản nhân văn, đạo đức ngay trong học đường chứ chưa nói đến ngoài xã hội. Với thực tế yếu kém như vậy của nền giáo dục nước nhà thì việc tìm triết lý giáo dục mới cho đất nước ngày càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Và, trong cuộc tìm kiếm đó, theo chúng tôi, phải nhất thiết đứng trên lập trường của triết học chủ nghĩa Mác – Lênin về kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống trong giáo dục của đất nước qua hàng trăm năm. Là một nước nằm trong khu vực Đông Nam Á vốn chịu ảnh hưởng khá sâu đậm học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo, cho nên hệ thống giáo dục truyền thống và đi kèm với nó là khoa cử nước ta từ thời Bắc thuộc đều mang đậm dấu ấn của Nho giáo. Đặc biệt từ thời Lý, với những sự kiện “Tu Văn Miếu” (1070), mở khoa thi đầu tiên (1075) và dựng Quốc Tử Giám (1076) đã tạo đà cho nền giáo dục – khoa cử của đất nước dần đi vào khuôn khổ và nhờ đó mà nhà nước phong kiến trải qua hàng thế kỷ đã đào tạo và lựa chọn nhân tài cho bộ máy cai trị của mình. Các hình thức tổ chức giáo dục dần phát triển và ngày càng qui củ hơn, kéo theo đó là những nội dung và hình thức giáo dục lấy Nho học làm nền tảng được định hình.

3 Tuy nhiên, ngoài các hình thức tổ chức trường lớp ở trung ương và địa phương, chúng ta còn biết đến một hình thức giáo huấn hết sức quan trọng, nó góp phần củng cố chế độ phong kiến hiện hữu và được coi là hình thức giáo dục đầu tiên, đầu đời cho con trẻ, đó chính là gia huấn với nhiều thể loại khác nhau như gia huấn ca, gia huấn diễn ca, cư gia khuyến giới tắc, v.v… Gia huấn Việt Nam trong lịch sử được hình thành khá sớm do nhu cầu về giáo dục của đất nước qua các giai đoạn lịch sử cụ thể. Tuy lấy tư tưởng giáo dục Nho giáo làm cơ sở, lấy các thành viên trong gia đình, đặc biệt là trẻ em làm đối tượng cơ bản, song ở đó chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy những nội dung và phương pháp của Nho học được Việt hóa, phù hợp với đối tượng giáo dục và mục tiêu giáo dục của nhà nước phong kiến. Đặc biệt, với trẻ em, những người nhận được sự quan tâm giáo dục đầu đời, thì việc uốn nắn những hành vi đạo đức, điều chỉnh cách ứng xử cho phù hợp với các mối quan hệ xã hội, là nhân tố giáo dục hết sức có ý nghĩa, nó góp phần hình thành nên ý thức chính trị - đạo đức, thông qua đó phát triển nhân cách con người một cách hiệu quả. Xuất phát từ quan điểm “ôn cố tri tân” của Nho giáo, từ quan điểm của triết học chủ nghĩa Mác – Lê nin về kế thừa biện chứng các giá trị truyền thống và quan điểm của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nền giáo dục đất nước trong điều kiện hiện nay, chúng tôi chọn “Nội dung cơ bản của một số gia huấn Việt Nam trong lịch sử và bài học lịch sử của nó đối với việc giáo dục đạo đức cho học sinh nước ta hiện nay” qua hai bản “Bùi gia huấn hài” và “Gia huấn diễn ca” làm đề tài luận án tiến sĩ triết học của mình với hy vọng tìm lại và nghiên cứu một loại hình tư liệu dường như đang bị mai một là các bản gia huấn để góp phần xây dựng một triết lý giáo dục của đất nước phù hợp và đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước ta hiện nay.

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam nói chung, lịch sử tư tưởng giáo dục Việt Nam nói riêng, là lĩnh vực được nhiều học giả quan tâm. Tuy nhiên, trong lịch sử tư tưởng giáo dục, mảng giáo huấn mà cụ thể là gia huấn ít được quan tâm bởi nhiều người cho rằng, gia huấn là hình thức giáo dục trong lịch sử phong kiến ít nhiều đã được đề cập tới trong các công trình đã được công bố. Trên thực tế, gia huấn là nguồn tư liệu khá phong phú nhưng nó chưa được xuất bản nhiều, do đó trong luận án này, chúng tôi tạm phân định thành ba hướng nghiên cứu cơ bản có liên quan tới đề tài của mình như sau: 1. Những nghiên cứu về điều kiện, tiền đề cơ bản cho sự hình thành các bản gia huấn Việt Nam trong lịch sử 1.

Những công trình nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, kinh tế, chính trị xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XX Nghiên cứu bối cảnh lịch sử Việt Nam thời kỳ này phải kể đến công trình Đại cương lịch sử Việt Nam do Đinh Xuân Lâm chủ biên, Nxb Giáo dục ấn hành, tập 1 năm 1998 và tập 2, năm 2003. Tuy là công trình đại cương, song có thể nói, các tác giả đã trình bày khá cô đọng những sự kiện lịch sử, tình hình kinh tế - xã hội, văn hóa giáo dục, v. Đây là công trình được chúng tôi quan tâm sử dụng vào việc phân tích bối cảnh lịch sử và những tiền đề cơ bản cho sự ra đời các gia huấn, cụ thể là Bùi gia huấn hài (cuối thế kỷ XVIII) và Gia huấn diễn ca (đầu thế kỷ XX). Công trình của Văn Tạo về, Phương thức sản xuất châu Á Lý luận Mác – Lê nin và thực tiễn Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội 1996, đề cập đến các quan điểm của C.Mác về phương thức sản xuất châu Á trong sự liên quan đến các yếu tố truyền thống của phương Đông.

Chúng tôi nhận thấy ở công trình này có một số vấn đề liên quan giữa phương thức sản xuất mà C.Mác đề cập có thể suy luận được về nguyên nhân ra đời của các gia huấn mà ở đó, tư tưởng giáo dục Nho giáo được 5 coi là chủ đạo, chi phối lối sống, phong cách tư duy của con người Việt Nam trong lịch sử. Một trong những nội dung cơ bản của các gia huấn đề cập đến “lịch sử nước Nam ta” và Trung Quốc, do đó cuốn Lịch sử Trung Quốc của Nguyễn Gia Phu và Nguyễn Huy Quý, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2003, là công trình có liên quan đến nghiên cứu của luận án. Tuy được trình bày với dung lượng trang sách khá khiêm tốn, song những nội dung của cuốn sách đã cung cấp cho chúng ta bức tranh chung về lịch sử đất nước Trung Quốc từ Cổ đại đến Cận hiện đại; làm cơ sở để đối chiếu với nội dung sử học được trình bày vắn tắt trong hai bản gia huấn mà luận án này đề cập tới. Những công trình nghiên cứu liên quan đến tiền đề lý luận cho sự hình thành các gia huấn trong lịch sử a.

Về văn hóa và tư tưởng truyền thống Trong nhiều công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước về cơ sở văn hóa Việt Nam, có thể kể đến cuốn sách do Trần Quốc Vượng chủ biên nhan đề: “Cơ sở văn hóa Việt Nam”, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2000. Trong đó, các tác giả đề cập đến khái niệm văn hóa và diễn trình lịch sử của văn hóa Việt Nam; các vùng văn hóa và vai trò của văn hóa trong điều kiện hội nhập và phát triển văn hóa Việt Nam hiện nay.