Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC TRÊN THẾ GIỚI VÀ TẠI VIỆT NAM 1. Trên thế giới Giáo dục đạo đức học sinh trong nhà trường phổ thông được xem là vấn đề quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh. Tổng thống Thevdove Roosevelt đã từng nói: “Giáo dục một người về trí não mà không giáo dục về tâm hồn, đạo đức thì coi như giáo dục một kẻ gây họa cho xã hội”.
Vì thế, đây là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Khổng Tử (551 - 479 TCN) - nhà triết gia, nhà giáo dục lỗi lạc của Trung Hoa cổ đại cho rằng: thông qua giáo dục để tạo ra lớp người “trị quốc” muốn vậy học phải đi đôi với hành, ông đánh giá cao vai trò của cá nhân trong việc tu dưỡng, học thầy, học bạn, học trong cuộc sống. Ông khẳng định: “Đọc thuộc ba trăm thước kinh thư giỏi, giao cho việc hành chính không làm được, giao cho việc đi sứ không có khả năng đối đáp học kiểu như vậy chẳn g có ích gì” [31, 8]. Pétxtalôzi (1746 - 1827) - một nhà giáo dục lớn của Thụy Sĩ và người đương thời gọi ông là “ông thầy của các ông thầy”.
Bằng con đường giáo dục thông qua thực nghiệm ông muốn cứu vớt trẻ em mồ côi, con nhà nghèo. Nhân dân dựng tượng ông và ghi dòng chữ: “tất cả cho người khác, không gì cho mình”. Ông dựng ra “trại mới” giúp trẻ vừa học văn hóa, vừa lao động ngoài lớp, ngoài trường học. Ông cho rằng hoạt động ngoài lớp không những tạo ra của cải vật chất mà còn là con đường giáo dục toàn diện cho học sinh.
Ông quan niệm giáo dục gia đình đi trước, giáo dục trường học là sự tiếp nối “giờ nào sinh ra trẻ em thì giờ đó bắt đầu sự giáo dục” [15, 20].Anghen (1820 - 1895) đã có nhiều đóng góp lớn cho nền giáo dục hiện đại: cung cấp cho khoa học giáo dục một phương pháp luận vững chắc để xây dựng lý luận giáo dục, vạch ra qui luật tất yếu của xã hội tương lai là đào đạo, giáo dục con người phát triển toàn diện muốn vậy phải kết hợp giữa giáo 6 dục đạo đức, thể dục, trí dục và lao động trong việc thực hiện giáo dục kỹ thuật tổng hợp, trong hoạt động thực tiễn và hoạt động xã hội.Lênin (1870 - 1924) là người tiếp tục sự nghiệp của C. Ông đề cao vấn đề phát triển toàn diện con người. Việc hình thành con người phát triển toàn diện không chỉ là trách nhiệm của riêng nhà trường mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội, của gia đình, đoàn thể, và sự tự rèn luyện của thế hệ trẻ. Trong bài diễn văn tại Đại hội Đoàn thanh niên Cộng sản Nga lần thứ III diễn ra tại Mát-cơ-va từ ngày 2/10/1920 đến ngày 10/10/1920, Người đã nói “chỉ có thể trở thành người cộng sản khi biết lao động và hoạt động xã hội cùng với công nhân, với nông dân”.X Macarencô (1888 - 1939) là nhà lý luận và thực tiễn xuất sắc của nền giáo dục XHCN, người đã có công làm một cuộc thực nghiệm giáo dục trong gần 20 năm ở “trại lao động Gooki và Dzezinxki” nhằm cải tạo trẻ em phạm pháp.
Thành công của cuộc thực nghiệm giáo dục của Macarencô đã chứng minh chân lý giáo dục của học thuyết Mác - Lênin và khái quát thành giáo dục XHCN. - Giáo dục trong hoạt động xã hội. - Giáo dục trong tập thể và bằng tập thể. - Giáo dục trong lao động.
- Giáo dục bằng tiền đồ viễn cảnh. Vấn đề giáo dục đạo đức cũng được nhiều quốc gia trên thế giới như Nhật Bản, Mỹ, Thái Lan, … đặc biệt quan tâm. Hiện nay, nếu như nhiều nước trên thế giới quan niệm rằng nội dung giáo dục đạo đức cần tập trung đào luyện những phẩm chất cơ bản của nhân cách như tính trung thực, tinh thần trách nhiệm, tinh thần hợp tác,. thì Nhật Bản hướng đến việc bảo tồn các giá trị xã hội của dân tộc.
Triết lý giáo dục đạo đức của Nhật Bản được nêu trong chương trình khung quốc gia nhằm đào luyện: Tinh thần tôn trọng nhân phẩm và lòng yêu quý cuộc sống; nhiệt tâm kế thừa và phát triển văn hóa truyền thống; nhiệt tâm phát triển một đất nước và xã hội dân chủ; ý thức đóng góp cho sự phát triển của một xã hội quốc tế thanh bình; khả năng tự quyết định; ý thức đạo đức. Đặc trưng giáo dục đạo đức ở Nhật Bản tập trung vào ba điểm: lòng tôn trọng cuộc sống, quan hệ cá nhân và cộng đồng và ý thức về trật tự dọc. Trật tự dọc được xem là một tôn ti xã hội nghiêm ngặt và là yếu tố quan trọng tạo nên sự phát triển bền 7 vững về kinh tế, xã hội của quốc gia Nhật Bản. Nguyên nhân chủ yếu khiến nền giáo dục Nhật Bản thành công chính là trật tự này đã được chuyển hóa vào các đơn vị cơ sở của xã hội bao gồm cả trường học và được biến đổi tương thích với những mục tiêu chuyên biệt của từng đơn vị.
Trật tự này bắt nguồn từ Khổng giáo và ở đơn vị gia đình, các thành viên thuộc nhiều thế hệ gắn kết với nhau bởi tình cảm tự nhiên hơn là bởi khả năng và quyền lực. Nhà trường giúp học sinh nhận thức về bản thân trong mối quan hệ với gia đình và các thành viên thuộc nhiều lứa tuổi khác nhau của cộng đồng. Trẻ em được dạy chăm sóc trẻ nhỏ tuổi hơn trong nhà trường hay ở nhà và thể hiện lòng kính trọng đối với người lớn tuổi. Thái độ này được phát triển thành ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân phù hợp với vị trí hay tuổi tác của cá nhân ấy trong gia đình hoặc cộng đồng.
Khác với nhiều nước thực hiện giáo dục đạo đức chủ yếu thông qua một môn học (đạo đức hoặc giáo dục công dân) trong chương trình giáo dục phổ thông, Nhật Bản thực hiện giáo dục đạo đức qua toàn thể các môn học, qua các hoạt động đặc biệt và qua sinh hoạt hằng ngày. Tại Mỹ, mục tiêu giáo dục đạo đức của Mỹ là cung cấp cho học sinh những kiến thức và cơ hội thực hành, vận dụng để xây dựng được một nền tảng tính cách bền vững, hài hòa dựa trên ba mục tiêu lớn của cuộc đời; giáo dục học sinh trở thành những công dân có trách nhiệm, hiểu biết và có thể tham gia hiệu quả vào đời sống chính trị, xã hội của đất nước. Nội dung giáo dục đạo đức của Mỹ gồm 6 trụ cột là sự tin cậy, tôn trọng, tinh thần trách nhiệm, công bằng, quan tâm, bổn phận công dân. Phương pháp giáo dục đạo đức được sử dụng chủ yếu ở Mỹ là nêu gương, giải thích, cổ vũ, khích lệ, bảo đảm môi trường đạo đức, trải nghiệm, kỳ vọng vào sự ưu tú.
Tại Thái Lan, mục tiêu giáo dục đạo đức của Thái Lan là giúp học sinh nhận thức được những điều tốt, biết quan tâm đến điều tốt và làm điều tốt. Các nội dung cụ thể là đáng tin cậy, trung thực và nói sự thật; tôn trọng, lịch sự và nhã nhặn; trách nhiệm, tính công bằng; sự chu đáo, tốt bụng, lòng thương; ý thức công dân. Phương pháp giáo dục đạo đức được sử dụng chủ yếu ở Thái Lan là phương pháp học tập hợp tác, phương pháp giáo dục truyền thống, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp sắm vai, phương pháp học tập qua kinh nghiệm. 8 Như vậy, đạo đức và giáo dục đạo đức là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu và các quốc gia trên thế giới quan tâm nghiên cứu.
Tại Việt Nam Ở nước ta, trong những năm qua đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề giáo dục đạo đức dưới các góc độ và phạm vi khác nhau. Tác phẩm Hồ Chí Minh “Toàn tập” của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2000 bao gồm 12 tập đã đề cập đến vai trò của đạo đức, những phẩm chất đạo đức của con người Việt Nam trong thời đại mới và những nguyên tắc xây dựng đạo đức mới. Phạm Tất Dong đã đi sâu nghiên cứu cơ sở tâm lý học của hoạt động giáo dục lao động, giáo dục hướng nghiệp, gắn kết các hoạt động này với giáo dục đạo đức nhằm đạt được mục tiêu giáo dục đạo đức nghề nghiệp và lý tưởng nghề nghiệp cho thế hệ trẻ [9]. Tác giả Trần Quang viết bài “Dạy đạo đức trong trường học”.
Trong bài viết này bài viết đề cập tới vấn đề dạy chữ và dạy người trong trường học [25]. Tác giả Phạm Toàn với bài viết: “Giáo dục đạo đức ở trường phổ thông” - đã đưa ra dẫn chứng về nghiên cứu tâm lý của trẻ với vấn đề đạo đức của nhà tâm lý học vĩ đại Jean Piaget để từ đó muốn nhấn mạnh đến một chương trình giáo dục đạo đức hợp lý để tạo nên sự đồng thuận [34]. Tác giả Trần Quang Đại lại đề cập tới vấn đề giáo dục đạo đức ở một khía cạnh khác qua bài viết “Giáo dục đạo đức cho học sinh: Những ngộ nhận”. Ở bài viết này, tác giả đã đề cập tới cái gánh nặng của môn Giáo dục công dân trong việc dạy chữ và dạy người.
Tác giả chỉ ra sự ngộ nhận đối với môn phụ, nặng về lý thuyết nhưng lại có trọng trách giáo dục nhân cách một con người [10]. Tác giả Nguyễn Thị Yến Thu – hội viên của hội giáo chức thành phố đem tới hội thảo khoa học “Nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức trong nhà trường phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh” với bài viết “Góp ý về vấn đề giáo dục đạo đức cho học sinh”. Tác giả đã đề cập tới sự tác động qua lại giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục đạo đức học sinh. Bên cạnh đó, có một số công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề giáo dục đạo đức của nhiều tác giả như: 9 Đề tài của tác giả Lê Gia Thanh “Một số biện pháp chỉ đạo công tác giáo dục học sinh có khó khăn trong rèn luyện đạo đức ở trường trung học phổ thông Bình Sơn - Vĩnh Phúc.