Chương I: Cơ sở khoa học I. Cơ sở lý luận Ở phƣơng Tây, danh từ đạo đức bắt nguồn từ tiếng Latinh là mos, moris, nghĩa là lề thói. Ngoài ra, còn một danh từ nữa cũng hay đƣợc sử dụng là ethicos, có gốc từ chữ Hy Lạp cũng có nghĩa là lề thói, tập tục. Theo nghĩa đó, khi nói đến đạo đức là nói đến những lề thói, tập tục biểu hiện mối quan hệ nhất định giữa ngƣời với ngƣời trong giao tiếp với nhau hàng ngày.Ở phƣơng Đông, ngƣời Trung Quốc cổ đại sớm đƣa ra các học thuyết về đạo và đức của họ.
Theo đó, Đạo có nghĩa là con đƣờng, đƣờng đi, về sau khái niệm này đƣợc vận dụng trong triết học nhằm chỉ con đƣờng của tự nhiên. Sau đó, đạo không chỉ là con đƣờng của tự nhiên, mà còn có nghĩa là đƣờng sống của con ngƣời trong xã hội. Đức dùng để nói đến nhân đức, đức tính, là biểu hiện của đạo nghĩa, là nguyên tắc của luân lý. Nhƣ vậy, đạo đức đƣợc hiểu nhƣ những nguyên tắc, các quy định, các chuẩn mực xã hội nhằm điều tiết hành vi của con ngƣời mà mỗi ngƣời sống trong đó cần phải tuân theo.
Đạo đức còn là tổng hợp những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực điều tiết hành vi trong mối quan hệ giữa con ngƣời với con ngƣời, con ngƣời với tự nhiên, giữa cá nhân với xã hội. Nó đƣợc phát triển, bị ảnh hƣởng nhiều bởi các chế độ 4 skkn kinh tế - xã hội khác nhau. Trong quá trình phát triển đó, cùng với sự vận động biến đổi của tồn tại xã hội, đạo đức cũng có những biến đổi, nhƣ các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác đã từng nói rằng, “Từ dân tộc này sang dân tộc khác, từ thời đại này sang thời đại khác, những quan niệm về thiện và ác đã biến đổi nhiều đến mức chúng thƣờng trái ngƣợc hẳn nhau”. Có thể thấy rằng, thứ nhất, với tƣ cách hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội, đạo đức chịu ảnh hƣởng của tồn tại xã hội.
Tuy nhiên, ở đây, quan hệ giữa kinh tế với đạo đức không phải là quan hệ đơn trị, một chiều. Vì vậy, không phải mọi biến đổi nào đó trong cơ sở kinh tế cũng đều nhất thiết và ngay lập tức dẫn đến sự biến đổi tƣơng ứng trong đạo đức. Không phải mọi sự phát triển kinh tế nào cũng dẫn đến sự tiến bộ đạo đức. Hơn nữa, đạo đức còn bị ảnh hƣởng triết học, chính trị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo,… nghĩa là của toàn bộ đời sống tinh thần.
Thứ hai, với tƣ cách là những nguyên tắc, chuẩn mực xã hội … điều tiết hành vi con ngƣời, ngƣời nào thực hiện đúng những nguyên tắc, chuẩn mực đó đƣợc coi là có đạo đức, đƣợc xã hội ủng hộ, biểu dƣơng và ngƣợc lại. Cơ sở thực tiễn 1. Tầm quan trọng của việc giáo dục đạo đức cho thanh niên Với độ tuổi từ 16 đến 30, thanh niên có sự phát triển nhanh chóng về thể chất, tâm lý và trí tuệ, có mặt trong mọi lĩnh vực hoạt động xã hội, có quan hệ gắn bó mật thiết với tất cả các giai cấp, tầng lớp trong xã hội; là lực lƣợng xã hội to lớn đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc. Thanh niên tiếp thu học vấn và giáo dục từ gia đình, nhà trƣờng để bắt đầu cuộc sống độc lập trong xã hội với một nghề chuyên môn nhất định và một việc làm cũng nhƣ chỗ làm việc cụ thể.
Đồng thời, thanh niên, một mặt, tiếp nhận giáo dục xã hội, từ đó, hình thành thế giới quan, nhân sinh quan của mình; mặt khác, có khả năng chuyển hóa giáo dục - đào tạo của xã hội để tạo nên những phẩm chất riêng của mình. Một trong những đặc điểm nổi bật của thanh niên là giàu ƣớc mơ, hoài bão, luôn có nhu cầu tìm hiểu, thích khám phá, năng động, sáng tạo, thích giao tiếp, thích tham gia các hoạt động xã hội, có nhu cầu cao về tình bạn, tình yêu nam nữ. Mặt khác, thanh niên ngày nay do điều kiện sinh hoạt vật chất ngày càng đƣợc nâng cao nên con ngƣời sinh lý, tố chất sinh học phát triển, nhƣng những phẩm chất xã hội thì chƣa hoàn thiện, chƣa ổn định vững vàng. Bởi vậy, bên cạnh những ƣu điểm nổi trội, trong thanh niên vẫn tiềm ẩn những nhân tố tiêu cực và những hạn chế nhất định, nhƣ dễ bị tác động, có sự dao động, tính tự lập và tính kỷ luật chƣa tốt,… Với những đặc điểm đặc thù riêng đó của thanh niên, việc thƣờng xuyên giáo dục lý tƣởng, đạo đức, lối sống cho thanh niên là hết sức quan trọng.
Thứ nhất, giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống cho thanh niên là góp phần bồi dưỡng những tri thức, tình cảm đạo đức cho thanh niên hiện nay. Tri thức lý tƣởng, đạo đức, lối sống là sự hiểu biết của con ngƣời về những chuẩn mực đạo đức quy định hành vi của họ trong mối quan hệ với ngƣời khác và với cộng đồng. Nhờ tri thức đạo đức mà con ngƣời biết đƣợc điều nào đúng, điều nào sai, điều nào 5 skkn nên làm, điều nào không nên làm. Cũng nhƣ tri thức nói chung, tri thức đạo đức tồn tại dƣới hai dạng: kinh nghiệm và lý luận.
Ở dạng kinh nghiệm, đó là những tri thức thông thƣờng về cái thiện, cái ác, về phẩm chất, đức hạnh, về các thói hƣ, tật xấu, về cách thức ứng xử. đáp ứng những yêu cầu thông thƣờng của đạo đức. Tri thức đạo đức kinh nghiệm là điều kiện không thể thiếu đối với tất cả mọi ngƣời để họ gia nhập vào đời sống đạo đức của xã hội. Tri thức đạo đức ở dạng lý luận đƣợc tồn tại dƣới dạng những tƣ tƣởng, khái niệm, quan điểm, học thuyết… Ngày nay, những biến chuyển về mặt kinh tế, xã hội, văn hóa đang đòi hỏi những nhận thức mới, trong đó có nhận thức đạo đức và làm gia tăng vai trò của giáo dục tri thức đạo đức, đặc biệt là tri thức đạo đức ở tầm lý luận cho con ngƣời.
Những tri thức này giữ vai trò to lớn trong việc làm phát triển khả năng nhận thức và lựa chọn giá trị, điều chỉnh đạo đức. Nhƣ vậy, có thể nói, tri thức đạo đức là một trong những yếu tố quan trọng chi phối tới hành vi đạo đức của con ngƣời. Giáo dục lý tƣởng, đạo đức, lồi sống sẽ là một kênh cung cấp tri thức đạo đức cho thanhniên, giúp thanh niên có đƣợc các kiến thức cơ bản về xã hội, về mối quan hệ giữa ngƣời với ngƣời trong xã hội; có tri thức, nhận thức về việc nên có hành vi nào và không nên có hành vi nào để phù hợp với những chuẩn mực đạo đức, lối sống của lứa tuổi thanh niên. Để thực hiện tốt công việc cung cấp tri thức đạo đức cho thanh niên, trong quá trình truyền thụ tri thức, chúng ta không nên chỉ thực hiện các hoạt động thông qua các hình thức truyền đạt lý thuyết, mà phải liên hệ với thực tiễn cuộc sống thông qua các cuộc vận động, các phong trào xã hội.
Từ đó, giúp cho thanh niên chuyển từ nhận thức tự phát sang nhận thức tự giác và điều chỉnh hành vi đạo đức cho phù hợp. Thứ hai, giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống cho thanh niên góp phần khắc phục sự xuống cấp về lý tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận thanh niên hiện nay. Có thể thấy rằng, trong những năm gần đây, dƣới sự tác động từ mặt trái của nền kinh tế thị trƣờng; những tác động tiêu cực của quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế cũng nhƣ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cùng với đó là sự xâm nhập của một số vật phẩm văn hóa không phù hợp với thuần phong mỹ tục của dân tộc, tác động tiêu cực của những phƣơng tiện truyền thông;. tất cả đã ảnh hƣởng đến lý tƣởng, đạo đức, lối sống của thanh niên; xuất hiện một bộ phận thanh niên có lối sống cá nhân chủ nghĩa, sống ích kỷ, thực dụng, cơ hội, vụ lợi; chỉ lo thu vén cá nhân, không quan tâm đến lợi ích tập thể; có những trƣờng hợp vi phạm pháp luật và phải thi hành án.
Do vậy, giáo dục lý tƣởng, đạo đức, lối sống cho thanh niên sẽ góp phần bồi dƣỡng, hun đúc những chuẩn mực, hình thành những tình cảm đạo đức tốt đẹp; trau dồi, học hỏi những bài học trong cuộc sống về sự công bằng, bác ái, tình yêu thƣơng, lòng vị tha; sự tự kiềm chế trƣớc những cám dỗ trong xã hội; khơi dậy ý thức về cái tốt và cái xấu, về cái nên và không nên làm trong thanh niên. Từ đó, làm chuyển biến ý thức của thanh niên trong việc nhìn 6 skkn nhận đúng đắn hành động của mình để sống tốt hơn cho bản thân, gia đình và xã hội. Thứ ba, giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống góp phần nâng cao tinh thần, trách nhiệm trong học tập, lao động và nghiên cứu để trở thành người lao động – trí thức giỏi.Giáo dục lý tƣởng, đạo đức, lối sống cho thanh niên có vai trò hết sức quan trọng trong việc góp phần nâng cao tinh thần và trách nhiệm trong học tập, lao động và nghiên cứu để trở thành ngƣời lao động – trí thức giỏi trong điều kiện ngày nay. Một là, bản thân thanh niên cần nhận thức đƣợc rằng, hành trang để họ bƣớc vào đời chính là tri thức.
Do đó, nhiệm vụ quan trọng của thanh niên hôm nay là chăm chỉ học tập, lao động và sáng tạo. Để đạt kết quả tốt, ĐV- TN là học sinh cần phải tìm cho mình một cái đích, tạo cho mình một cách học hiệu quả và sáng tạo, biết kết hợp học đi đôi với hành, để chiếm lĩnh kiến thức phục vụ cho công việc, cuộc sống, lập thân, lập nghiệp, góp phần xây dựng nƣớc nhà giàu mạnh có thể sánh vai với các cƣờng quốc năm châu trên thế giới. Hai là, các cấp, các ngành cần tăng cƣờng các hoạt động để củng cố niềm tin cho thanh niên vào sự lãnh đạo của Đảng, vào chế độ và hiện thực ngày càng tốt đẹp của công cuộc đổi mới đất nƣớc. Khi họ đã có niềm tin vững chắc thì sẽ quyết định phƣơng hƣớng, mục đích và hiệu quả hoạt động của mình và sẽ hăng say, tích cực trong học tập, lao động, nghiên cứu khoa học và công tác, đóng góp thiết thực cho quê hƣơng, đất nƣớc, xã hội.
Nhƣ vậy, việc giáo dục lý tƣởng, đạo đức, lối sống cho thanh niên đóng vai trò hết sức quan trọng.