Pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại ở việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về luật

• Tác giả: Trương Thị Tuyết Minh
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Thành Dương
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Giao Dịch Bảo Đảm Bằng Động Sản Tại Các Ngân Hàng Thương Mại Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
• 2.1. Mục đích nghiên cứu
• 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4. Các điểm mới của luận án
• 5. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về đề tài trong và ngoài nước
• 1.1.1.1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.2. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.2.1. Những kết quả nghiên cứu đã đạt được
• 1.1.2.2. Những vấn đề cần nghiên cứu tiếp của luận án
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu, lý thuyết nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
• 1.2.1. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 1.2.2. Dự kiến kết quả nghiên cứu
• 1.2.3. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN VỀ GIAO DỊCH BẢO ĐẢM BẰNG ĐỘNG SẢN VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIAO DỊCH BẢO ĐẢM BẰNG ĐỘNG SẢN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Khái niệm của giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 2.1.1. Khái niệm giao dịch bảo đảm bằng động sản trong khoa học pháp lý nước ngoài
• 2.1.2. Khái niệm giao dịch bảo đảm bằng động sản trong khoa học pháp lý Việt Nam
• 2.2. Bản chất và đặc trưng của giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 2.2.1. Bản chất kinh tế của giao dịch bảo đảm bằng động sản
• 2.2.2. Bản chất pháp lý của giao dịch bảo đảm bằng động sản
• 2.2.3. Đặc trưng của giao dịch bảo đảm bằng động sản trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại
• 2.3. Sự tác động của đặc tính động sản đối với pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 2.3.1. Đặc tính của động sản
• 2.3.2. Phân loại động sản
• 2.3.3. Ảnh hưởng của đặc tính của động sản đối với việc xác lập và duy trì hiệu lực của giao dịch bảo đảm
• 2.3.4. Đặc trưng của động sản và những tác động đến nhu cầu điều chỉnh pháp luật giao dịch bằng động sản trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại
• 2.4. Lý luận pháp luật điều chỉnh giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 2.4.1. Khái niệm và các nội dung cơ bản của pháp luật điều chỉnh giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 2.4.2. Các nguyên tắc điều chỉnh giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 2.4.2.1. Nguyên tắc bảo đảm an toàn, hạn chế rủi ro tín dụng ngân hàng
• 2.4.2.2. Nguyên tắc dung hòa lợi ích giữa bên bảo đảm và bên nhận bảo đảm
• 2.4.2.3. Nguyên tắc bảo đảm quyền lợi của các bên thứ ba đối với động sản bảo đảm
• 2.4.3. Mối quan hệ về hiệu lực giữa hợp đồng tín dụng và hợp đồng bảo đảm bằng động sản
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIAO DỊCH BẢO ĐẢM BẰNG ĐỘNG SẢN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Về điều kiện xác lập hiệu lực của giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 3.1.1. Về động sản trong giao dịch bảo đảm
• 3.1.2. Quy định pháp luật về nghĩa vụ được bảo đảm trong giao dịch bảo đảm bằng động sản
• 3.1.3. Về mối quan hệ hiệu lực giữa hợp đồng tín dụng và giao dịch bảo đảm bằng động sản
• 3.2. Về hiệu lực đối kháng đối với bên thứ ba của giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 3.2.1. Về các biện pháp làm phát sinh hiệu lực đối kháng với bên thứ ba của giao dịch bảo đảm bằng động sản
• 3.2.2. Về hệ quả pháp lý của hiệu lực đối kháng với bên thứ ba của giao dịch bảo đảm bằng động sản
• 3.3. Về quyền ưu tiên đối với động sản bảo đảm
• 3.3.1. Quyền ưu tiên giữa bên nhận bảo đảm với bên tài trợ tín dụng cho động sản mua
• 3.3.2. Quyền ưu tiên giữa các bên cùng nhận cầm cố, thế chấp bằng một động sản
• 3.3.3. Quyền ưu tiên giữa bên nhận bảo đảm với bên mua động sản bảo đảm
• 3.3.4. Quyền ưu tiên giữa bên nhận bảo đảm bằng động sản và chủ nợ không có bảo đảm trong luật phá sản
• 3.3.5. Quyền ưu tiên giữa bên nhận bảo đảm và bên đầu tư vào động sản
• 3.3.6. Quyền ưu tiên giữa bên nhận bảo đảm và bên cầm giữ động sản bảo đảm
• 3.3.7. Quyền ưu tiên giữa bên nhận bảo đảm và bên thuê động sản bảo đảm
• 3.3.8. Quyền ưu tiên giữa bên nhận bảo đảm với bên được thi hành án và cơ quan thi hành án
• 3.3.9. Quyền ưu tiên trong một số trường hợp đặc biệt
• 3.4. Về xử lý động sản bảo đảm
• 3.4.1. Căn cứ xử lý động sản bảo đảm
• 3.4.2. Quy trình xử lý động sản bảo đảm
• 3.4.2.1. Thu giữ động sản bảo đảm
• 3.4.2.2. Nghĩa vụ thông báo về việc xử lý động sản của bên nhận bảo đảm
• 3.4.3. Quy định pháp luật về các phương thức xử lý động sản bảo đảm
• 3.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT GIAO DỊCH BẢO ĐẢM BẰNG ĐỘNG SẢN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 4.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại
• 4.2.1. Sửa đổi quy định về điều kiện của động sản bảo đảm
• 4.2.2. Hoàn thiện quy định pháp luật về mối quan hệ giữa giao dịch bảo đảm bằng động sản và hợp đồng tín dụng
• 4.2.3. Hoàn thiện quy định về các phương thức xác lập hiệu lực đối kháng với bên thứ ba của giao dịch bảo đảm bằng động sản
• 4.2.4. Xây dựng trật tự hệ thống quyền ưu tiên
• 4.2.5. Quy định về tài sản phái sinh từ động sản bảo đảm
• 4.2.6. Hoàn thiện các quy định về quyền thu giữ và xử lý động sản bảo đảm
• 4.2.7. Xây dựng Luật về giao dịch bảo đảm
• 4.3. Giải pháp pháp lý nâng cao hiệu quả của giao dịch bảo đảm bằng động sản trong hoạt động ngân hàng
• 4.3.1. Giải pháp về mô tả động sản bảo đảm và nghĩa vụ được bảo đảm
• 4.3.2. Giải pháp thông báo xử lý động sản bảo đảm kịp thời, bảo vệ quyền tham xử lý động sản của bên bảo đảm và tính minh bạch trong hoạt động xử lý động sản bảo đảm tại các ngân hàng thương mại
• 4.3.3. Giải pháp ngăn chặn kịp thời các hành vi tẩu tán động sản bảo đảm
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TÓM LƯỢC MỘT SỐ VỤ TRANH CHẤP HỢP ĐỒNG BẢO ĐẢM TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• BẢNG KẾT QUẢ KHẢO SÁT Ý KIẾN

Tóm tắt

I. Tổng quan về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại ngân hàng thương mại Việt Nam

Giao dịch bảo đảm bằng động sản là một phần quan trọng trong hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể về giao dịch này, nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của giao dịch bảo đảm bằng động sản

Giao dịch bảo đảm bằng động sản được hiểu là việc sử dụng tài sản động sản để bảo đảm cho nghĩa vụ trả nợ. Đặc điểm của giao dịch này bao gồm tính linh hoạt và khả năng chuyển nhượng cao.

1.2. Vai trò của giao dịch bảo đảm trong hoạt động ngân hàng

Giao dịch bảo đảm đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro tín dụng cho ngân hàng. Nó giúp ngân hàng có cơ sở pháp lý để thu hồi nợ trong trường hợp bên vay không thực hiện nghĩa vụ.

II. Thách thức trong việc áp dụng pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản

Mặc dù pháp luật đã quy định rõ ràng về giao dịch bảo đảm bằng động sản, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc áp dụng. Các ngân hàng thường gặp khó khăn trong việc xác định giá trị tài sản bảo đảm và xử lý tài sản khi có tranh chấp.

2.1. Vấn đề xác định giá trị tài sản bảo đảm

Việc định giá tài sản động sản thường gặp khó khăn do tính biến động của thị trường. Điều này ảnh hưởng đến quyết định cho vay của ngân hàng.

2.2. Rủi ro pháp lý trong giao dịch bảo đảm

Các rủi ro pháp lý như tranh chấp quyền sở hữu tài sản bảo đảm có thể xảy ra, gây khó khăn cho ngân hàng trong việc thu hồi nợ.

III. Phương pháp cải thiện pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản

Để nâng cao hiệu quả của giao dịch bảo đảm bằng động sản, cần có những cải cách pháp luật phù hợp. Các ngân hàng cần được hướng dẫn rõ ràng về quy trình và thủ tục liên quan đến giao dịch này.

3.1. Hoàn thiện quy định về giá trị tài sản bảo đảm

Cần có quy định cụ thể về phương pháp định giá tài sản động sản để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong giao dịch.

3.2. Tăng cường bảo vệ quyền lợi của bên nhận bảo đảm

Cần có các biện pháp pháp lý để bảo vệ quyền lợi của ngân hàng trong trường hợp bên vay không thực hiện nghĩa vụ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giao dịch bảo đảm bằng động sản tại ngân hàng thương mại

Thực tiễn cho thấy giao dịch bảo đảm bằng động sản đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả của giao dịch này.

4.1. Các trường hợp điển hình về giao dịch bảo đảm

Nhiều ngân hàng đã áp dụng thành công giao dịch bảo đảm bằng động sản trong các khoản vay lớn, giúp giảm thiểu rủi ro tín dụng.

4.2. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả giao dịch bảo đảm

Nghiên cứu cho thấy rằng giao dịch bảo đảm bằng động sản đã góp phần giảm tỷ lệ nợ xấu tại các ngân hàng thương mại.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho giao dịch bảo đảm bằng động sản

Giao dịch bảo đảm bằng động sản tại ngân hàng thương mại Việt Nam cần được cải thiện để đáp ứng nhu cầu phát triển của nền kinh tế. Cần có các chính sách hỗ trợ và khung pháp lý rõ ràng hơn.

5.1. Định hướng phát triển giao dịch bảo đảm

Cần xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ và minh bạch để tạo điều kiện thuận lợi cho giao dịch bảo đảm bằng động sản.

5.2. Khuyến nghị cho các ngân hàng thương mại

Các ngân hàng cần chủ động cập nhật và áp dụng các quy định mới để nâng cao hiệu quả trong hoạt động cho vay.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam" được nghiên cứu sinh Trương Thị Tuyết Minh thực hiện tại Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (chuyên ngành Luật kinh tế, mã số 9380107, bảo vệ năm 2022) dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phan Thị Thành Dương và PGS. Nguyễn Văn Vân.

1. Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tín dụng ngân hàng giữ vai trò huyết mạch trong nền kinh tế, trong đó bảo đảm cho khoản vay là cấu phần trọng yếu củng cố mức độ tín nhiệm và phòng ngừa rủi ro tín dụng. Theo báo cáo năm 2018 của Ngân hàng Thế giới (World Bank), hơn 80% giá trị vốn của các doanh nghiệp tại các nền kinh tế đang phát triển tồn tại dưới dạng động sản (máy móc, thiết bị, các khoản phải thu). Tuy nhiên, sự thiếu vắng hoặc khiếm khuyết của khung khổ pháp lý khiến các ngân hàng thương mại (NHTM) tại các quốc gia này dè dặt trong việc nhận động sản làm tài sản bảo đảm.

Tại Việt Nam, thực tiễn cấp tín dụng hơn ba thập kỷ qua phản ánh hiện tượng tương tự. Báo cáo kiểm toán năm 2019 của 19 NHTM cho thấy tài sản bảo đảm là bất động sản chiếm tỷ trọng áp đảo. Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam giai đoạn 2016–2020, tổng nợ xấu của các NHTM vào khoảng 300.000 tỷ đồng, trong đó khoảng 70% tài sản bảo đảm cho các khoản nợ xấu này là bất động sản. Các nghiên cứu định lượng (Nguyễn Thị Cành, 2015; Lâm Chí Dũng và Phan Đình Anh, 2009 sử dụng mô hình logistic và KMV-Merton) chỉ ra rằng việc tập trung nhận bảo đảm bằng bất động sản gắn liền với hệ số rủi ro tín dụng cao do tính chất đóng băng thanh khoản khi thị trường nhà đất suy thoái.

Mặt khác, theo Sách trắng Doanh nghiệp Việt Nam năm 2020, các doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp cả nước (doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm 62,6%, nhỏ chiếm 31,1%, vừa chiếm 3,5%). Thống kê của Forbes Việt Nam năm 2020 ghi nhận tăng trưởng dư nợ 6 tháng đầu năm 2020 của khối doanh nghiệp vừa và nhỏ chỉ đạt 1% (so với 6% của doanh nghiệp lớn). Việc các NHTM ngần ngại nhận động sản làm tài sản bảo đảm tạo ra rào cản lớn đối với khả năng tiếp cận vốn của khu vực kinh tế tư nhân, làm gia tăng chi phí vốn và giảm sức cạnh tranh quốc gia. Do đó, việc xây dựng cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng và đề xuất hoàn thiện pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các NHTM là yêu cầu cấp bách.

2. Mục tiêu nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm rõ, đánh giá và bổ sung những luận cứ khoa học về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại NHTM; đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thi hành; xác định nguyên nhân của các vướng mắc, bất cập; từ đó đưa ra định hướng, kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản trong hoạt động cho vay tại các NHTM ở Việt Nam.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về nguồn gốc, bản chất kinh tế – pháp lý của giao dịch bảo đảm bằng động sản; xác định các nhân tố chi phối sự phát triển của pháp luật giao dịch bảo đảm bằng động sản trong hoạt động ngân hàng.
  2. Phân tích nội dung cơ bản, đặc thù của giao dịch bảo đảm bằng động sản; nghiên cứu so sánh kinh nghiệm lập pháp quốc tế (Hoa Kỳ, Anh, Úc, Pháp, Nga) để rút ra bài học vận dụng cho Việt Nam.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam về xác lập, điều kiện hiệu lực, hiệu lực đối kháng với người thứ ba, thứ tự ưu tiên thanh toán và xử lý động sản bảo đảm trong hoạt động cho vay ngân hàng.
  4. Đề xuất định hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật điều chỉnh giao dịch bảo đảm bằng động sản.
  5. Đưa ra các khuyến nghị và giải pháp pháp lý cụ thể cho thẩm phán, luật sư, cán bộ pháp chế ngân hàng và cơ quan thi hành án nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Bản chất pháp lý, điều kiện hiệu lực, quá trình xác lập – thực hiện – chấm dứt giao dịch bảo đảm bằng động sản; quyền tự chủ và giới hạn xử lý tài sản bảo đảm của NHTM; hệ thống quy định pháp luật thực định và thực tiễn áp dụng qua các bản án, quyết định của Tòa án nhân dân các cấp tại Việt Nam cùng các án lệ nước ngoài.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Nội dung: Giới hạn trong hoạt động cho vay của các NHTM; tập trung vào hai biện pháp bảo đảm thông dụng là cầm cố và thế chấp; đối tượng tài sản là động sản hữu hình (máy móc, thiết bị, phương tiện, hàng hóa) và giấy tờ có giá.
  • Không gian: Lãnh thổ Việt Nam (kết hợp đối chiếu so sánh quốc tế).
  • Thời gian: Tập trung vào giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2022 (tham chiếu lịch sử lập pháp từ 1995–2005).
  • Phạm vi loại trừ: Không nghiên cứu hoạt động cấp tín dụng của tổ chức tín dụng phi ngân hàng; không đi sâu vào giao dịch có yếu tố nước ngoài thuộc tư pháp quốc tế; không nghiên cứu tài sản trí tuệ (do thực tiễn tranh chấp tại NHTM chưa phổ biến); không đi sâu vào khía cạnh an toàn vốn thuần túy kinh tế học hoặc chế tài hành chính, hình sự.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

1. Các hướng nghiên cứu trước đây

Luận án phân loại và phân tích có hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo ba nhóm chủ đề chính:

• Nhóm nghiên cứu về giao dịch bảo đảm trong pháp luật dân sự:

  • Sách chuyên khảo và bình luận khoa học Bộ luật Dân sự của các tác giả: Nguyễn Minh Tuấn (2014), Hoàng Thế Liên (2008), Đinh Trung Tụng (2005), Nguyễn Văn Vân (2005), Lê Minh Hùng (2014), Trần Đình Hảo (2005), Hồ Quang Huy (2007).
  • Công trình của Đỗ Văn Đại (2012), Luật nghĩa vụ và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ Việt Nam: Bản án và bình luận bản án (Tập 1, 2), phân tích toàn diện các quy định bảo đảm qua thực tiễn xét xử.
  • Công trình của Nguyễn Ngọc Điện (2001), Bình luận khoa học về đảm bảo thực hiện nghĩa vụ trong luật dân sự Việt Nam và bài viết "Sự cần thiết của việc vận dụng lý thuyết vật quyền bảo đảm vào quá trình sửa đổi Bộ luật Dân sự". Tác giả Nguyễn Ngọc Điện nhấn mạnh vật quyền bảo đảm nhằm bảo vệ giá trị kinh tế của tài sản chứ không phải bản thể tài sản, phê phán sự thiếu vắng lý thuyết vật quyền dẫn đến việc đồng nhất biện pháp bảo đảm với sự hạn chế quyền định đoạt của chủ sở hữu.

• Nhóm nghiên cứu về giao dịch bảo đảm gắn với an toàn tín dụng ngân hàng:

  • Sách chuyên khảo của Lê Thị Thu Thủy (chủ biên, 2016), Pháp luật về các biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng ở Việt Nam và một số nước trên thế giới, khảo sát kinh nghiệm lập pháp của Hoa Kỳ, Anh, Úc (Luật PPSA 2009), Liên bang Nga, đề xuất phân chia biện pháp bảo đảm theo chức năng chiếm hữu/không chiếm hữu thay vì hình thức danh nghĩa.
  • Luận án tiến sĩ của Ngô Quốc Kỳ (2003), Nguyễn Xuân Bang (2018), Lương Khải Ân (2019), phân tích mối quan hệ giữa hợp đồng vay và hợp đồng bảo đảm, khẳng định vai trò của giao dịch bảo đảm như một công cụ phòng ngừa rủi ro tín dụng.
  • Các công trình của Đoàn Đức Lương, Viên Thế Giang, Võ Thị Mỹ Hương (2015), Nguyễn Hồng Năng (2016), Trương Thị Kim Dung (1996), Trần Thị Thu Thủy (1998), Hoàng Anh Tuấn (2006), Dương Thị Bình (2006), Phạm Hùng Thắng (2007).

• Nhóm nghiên cứu chuyên sâu về tài sản bảo đảm và các biện pháp bảo đảm cụ thể tại NHTM:

  • Công trình của Lê Thị Thu Thủy (2006, 2018), Các biện pháp bảo đảm tiền vay bằng tài sản của các tổ chức tín dụng; Lê Thị Thu Thủy và Đỗ Minh Tuấn (2016) so sánh pháp luật Việt Nam với thông luật Anh – Mỹ.
  • Trương Thanh Đức (2019), Chín biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ hợp đồng; Trần Quang Vinh và Bùi Đức Giang (2016) về góp ý nghị định giao dịch bảo đảm; Nguyễn Văn Phương (2004, 2005) về thế chấp một tài sản cho nhiều nghĩa vụ.
  • Về thế chấp và cầm cố: Nguyễn Văn Hoạt (2004), Bùi Đức Giang (2014, 2019), Nguyễn Thị Nga (2015), Nguyễn Quốc Vinh (2009), Lương Khải Ân (2020) về rủi ro cầm cố thẻ tiết kiệm, Nguyễn Thị Huệ và Hồ Anh Khoa về cầm cố chứng khoán/cổ phần.

2. Khoảng trống khoa học luận án giải quyết

Mặc dù các công trình tiền nhiệm đã phân tích sâu sắc chế định giao dịch bảo đảm nói chung hoặc bảo đảm bằng bất động sản, các nghiên cứu chuyên biệt về giao dịch bảo đảm bằng động sản trong hoạt động ngân hàng vẫn còn nhiều khoảng trống:

• Chưa phân tách độc lập chế định bảo đảm bằng động sản với bảo đảm bằng bất động sản dựa trên bản chất kinh tế và đặc tính vật lý (tính dịch chuyển, hao mòn, nguy cơ tẩu tán, khả năng hoán đổi).
• Chưa xây dựng được khung lý thuyết toàn diện kết hợp giữa luật tài sản (vật quyền), lý thuyết thông tin bất đối xứng và lý thuyết chi phí giao dịch để giải quyết xung đột thứ tự ưu tiên đối kháng phức tạp giữa NHTM với bên cấp tín dụng mua hàng (PMSI), bên cầm giữ, bên mua tài sản và cơ quan thi hành án.
• Thiếu các giải pháp đồng bộ về cơ chế xử lý tài sản bảo đảm bằng động sản ngoài tòa án nhằm giảm thiểu chi phí và thời gian thu hồi nợ của NHTM.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Hệ thống lý thuyết nền tảng

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp liên ngành giữa khoa học pháp lý và kinh tế học thể chế:

Hệ thống lý thuyết	Tác giả tiêu biểu	Nội dung cốt lõi và ứng dụng trong luận án
Lý thuyết tài sản và vật quyền	Aristotle, Locke, Hegel, Bentham, Blackstone, Hohfeld (1913, 1917), Honoré (1961), Heller	Khái niệm tài sản dịch chuyển từ quyền đối với vật sang "tập hợp các quyền" (bundle of rights). Luận án ứng dụng để phân tích bản chất pháp lý của động sản, phân định quyền sở hữu và vật quyền bảo đảm, xác định giá trị kinh tế của tài sản.
Lý thuyết bảo vệ quyền (Ba quy tắc bảo vệ)	Guido Calabresi và Douglas Melamed (1972)	Ba lớp quy tắc: quy tắc tài sản (property rules), quy tắc trách nhiệm (liability rules), quy tắc không thể chuyển nhượng (inalienability rules). Luận án vận dụng để luận chứng cho tính hợp pháp của thỏa thuận chuyển giao quyền sở hữu có điều kiện và mở rộng quyền tự thu giữ, xử lý động sản của NHTM.
Lý thuyết tiêu chuẩn hóa vật quyền (Numerus Clausus)	Thomas W. Merrill và Henry E. Smith (2000, 2001, 2003)	Luật tài sản cần cố định và chuẩn hóa số lượng vật quyền (numerus clausus) để giảm thiểu chi phí tìm kiếm thông tin của bên thứ ba. Luận án dùng để lập luận cho yêu cầu chuẩn hóa các biện pháp bảo đảm và kiến nghị ban hành Luật Giao dịch bảo đảm riêng biệt.
Lý thuyết phân tích kinh tế quyền tài sản & Hợp đồng không hoàn hảo	Yoram Barzel (1997), Grossman, Hart và Moore (Lý thuyết GHM, 1986, 1995, 2007)	Quyền định đoạt cuối cùng (residual rights) và cấu trúc sở hữu tối ưu. Luận án chứng minh sự cần thiết phải phân bổ quyền kiểm soát động sản bảo đảm tương xứng với năng lực giám sát thông tin của NHTM.
Lý thuyết trò chơi	Von Neumann & Morgenstern (1944), John Nash (1994), Harsanyi (1977), Selten (1988)	Cân bằng Nash và phản ứng chiến lược của các chủ thể. Áp dụng để phân tích vai trò của pháp luật trong việc thiết lập cơ chế công khai thông tin minh bạch, ổn định hành vi của bên vay và ngân hàng.
Lý thuyết chi phí giao dịch (TCE)	Ronald Coase (1937), Oliver Williamson (1985), Douglas Allen (1998)	Nhận diện 4 loại chi phí trong tín dụng ngân hàng: chi phí tìm kiếm thông tin, chi phí thẩm định/xác nhận, chi phí giám sát, chi phí thực thi. Luận án làm rõ yêu cầu tối thiểu hóa các chi phí này trong quy trình đăng ký và xử lý động sản bảo đảm.
Lý thuyết thông tin bất đối xứng	George Akerlof (1970), Michael Spence (1973), Joseph Stiglitz (1976, 1981)	Hai hệ quả: lựa chọn bất lợi (adverse selection) và rủi ro đạo đức (moral hazard). Luận án chứng minh giao dịch bảo đảm bằng động sản là cơ chế "phát tín hiệu" và ngăn ngừa rủi ro đạo đức thông qua các điều khoản hạn chế (restrictive covenants).
Lý thuyết tự do hợp đồng & Quản trị rủi ro tín dụng	Patrick S. Atiyah (1979); Ludwig von Mises (1912), J.M. Keynes (1936), Diamond (1984), Rajan (1994)	Phân định ranh giới can thiệp của pháp luật đối với thỏa thuận bảo đảm; áp dụng mô hình 5C (Character, Capacity, Capital, Collateral, Conditions) để chứng minh vai trò kiểm soát rủi ro của động sản bảo đảm.
Lý thuyết công bằng & Kinh tế thị trường định hướng XHCN	Arthur Kaufmann (1997); Văn kiện Đại hội Đảng X, XI, XII	Cân bằng giữa bình đẳng, công bằng xã hội và an toàn pháp lý (Rechtssicherheit); bảo đảm mục tiêu phát triển kinh tế gắn với ổn định kinh tế vĩ mô và hài hòa lợi ích các bên.

2. Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp phân tích lý thuyết và quy định pháp luật: Phân tích các khái niệm, quy phạm của Bộ luật Dân sự, Luật Các tổ chức tín dụng và các văn bản dưới luật điều chỉnh giao dịch bảo đảm bằng động sản.
• Phương pháp phân tích tình huống pháp lý (Case-study): Phân tích thực tế các bản án, quyết định tranh chấp tín dụng có bảo đảm bằng động sản tại Tòa án nhân dân các cấp ở Việt Nam và một số án lệ quốc tế nhằm nhận diện bất cập thực thi.
• Phương pháp so sánh luật học: Khảo sát, đối chiếu mô hình pháp luật về giao dịch bảo đảm của Hoa Kỳ (Điều 9 Bộ luật Thương mại Thống nhất - UCC Article 9), Luật Giao dịch bảo đảm bằng động sản của Úc (PPSA 2009), pháp luật Anh, Pháp và Liên bang Nga nhằm tiếp thu các chuẩn mực pháp lý quốc tế.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương này khái quát toàn diện lịch sử nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến giao dịch bảo đảm và an toàn tín dụng ngân hàng. Luận án phân tích chi tiết các kết quả đạt được của các học giả đi trước, chỉ ra khoảng trống về mặt lý luận đối với chế định bảo đảm bằng động sản tại NHTM. Đồng thời, chương 1 thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu, phương pháp luận và các khung lý thuyết kinh tế – pháp lý làm nền tảng cho các chương tiếp theo.

Chương 2: Lý luận về giao dịch bảo đảm bằng động sản và pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại

• Khái niệm và bản chất: Luận giải bản chất kinh tế (công cụ chuyển hóa giá trị sử dụng thành giá trị thanh khoản, cơ chế giảm chi phí vốn) và bản chất pháp lý (vật quyền bảo đảm đối với giá trị kinh tế của tài sản) của giao dịch bảo đảm bằng động sản trong quan hệ cho vay ngân hàng.
• Sự tác động của đặc tính động sản đến pháp luật: Phân tích các thuộc tính tự nhiên của động sản (dễ di dời, dễ hao mòn, dễ hoán đổi, dễ phân tán, tính vô hình của quyền tài sản/giấy tờ có giá) và chứng minh rằng các đặc tính này đòi hỏi pháp luật phải có cơ chế điều chỉnh riêng biệt, không thể sao chép máy móc từ quy chế điều chỉnh bất động sản.
• Các nguyên tắc điều chỉnh cơ bản:
  1. Nguyên tắc bảo đảm an toàn, hạn chế rủi ro tín dụng ngân hàng: Thiết lập cơ chế kiểm soát và duy trì giá trị tài sản bảo đảm trong suốt kỳ hạn vay.
  2. Nguyên tắc dung hòa lợi ích giữa bên bảo đảm và bên nhận bảo đảm: Tôn trọng quyền tự do định đoạt trong kinh doanh nhưng vẫn bảo toàn quyền xử lý tài sản của ngân hàng khi có vi phạm.
  3. Nguyên tắc bảo đảm quyền lợi của bên thứ ba: Đảm bảo tính công khai, minh bạch về tình trạng pháp lý của động sản để bảo vệ người mua, người thuê hoặc bên cùng nhận bảo đảm ngay tình.
• Mối quan hệ hiệu lực giữa hợp đồng tín dụng và hợp đồng bảo đảm: Luận giải tính phụ thuộc và tính độc lập tương đối của biện pháp bảo đảm trong bối cảnh hợp đồng tín dụng bị vô hiệu hoặc thay đổi nội dung.

Chương 3: Thực trạng pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng pháp luật thực định và đánh giá các xung đột pháp lý phát sinh qua thực tiễn xét xử:

Bên tài trợ mua        Nhiều bên cùng            Chủ nợ có bảo đảm       Bên nhận bảo đảm
động sản (PMSI)         nhận cầm cố/              với Chủ nợ không        với Bên cầm giữ/
  với Bên nhận           thế chấp                 có bảo đảm trong         Bên thi hành án
    thế chấp                                          phá sản

• Điều kiện xác lập hiệu lực của giao dịch bảo đảm: Đánh giá các bất cập về yêu cầu mô tả động sản bảo đảm (quy định hiện hành còn thiên về mô tả chi tiết, gây cản trở cho việc bảo đảm bằng tài sản biến động như hàng tồn kho, luân chuyển), quy định về tài sản hình thành trong tương lai và nghĩa vụ được bảo đảm.
• Hiệu lực đối kháng với người thứ ba: Phân tích các phương thức làm phát sinh hiệu lực đối kháng (chiếm giữ tài sản, kiểm soát, đăng ký giao dịch bảo đảm). Chỉ ra điểm nghẽn trong hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm trực tuyến hiện nay (hạn chế về chức năng tra cứu theo mô tả tài sản hoặc số khung/số máy).
• Hệ thống trật tự quyền ưu tiên thanh toán: Luận án mổ xẻ các tranh chấp điển hình phát sinh trong thực tế qua bảng tổng hợp các trường hợp xung đột quyền ưu tiên:

Dạng xung đột quyền ưu tiên	Thực trạng quy định pháp luật Việt Nam	Bất cập và khoảng trống thực tiễn
Bên nhận thế chấp vs. Bên tài trợ tín dụng mua động sản (PMSI)	Chưa có quy định riêng biệt bảo vệ quyền ưu tiên đặc biệt của bên cấp vốn mua tài sản.	Ngân hàng tài trợ mua thiết bị/hàng hóa mới bị xếp sau ngân hàng thế chấp toàn bộ tài sản hiện có và tương lai, triệt tiêu động lực tài trợ thương mại.
Nhiều bên cùng nhận cầm cố, thế chấp một động sản	Căn cứ vào thứ tự xác lập hiệu lực đối kháng (thời điểm đăng ký hoặc chiếm giữ).	Thiếu quy tắc phối hợp rõ ràng giữa biện pháp chiếm giữ vật chất (cầm cố) và biện pháp đăng ký (thế chấp).
Bên nhận bảo đảm vs. Bên mua động sản bảo đảm	Bên mua được bảo vệ nếu giao dịch thuộc trường hợp bán tài sản là hàng hóa luân chuyển trong kinh doanh.	Khái niệm "hàng hóa luân chuyển" chưa rõ ràng, dẫn đến tranh chấp giữa ngân hàng và bên mua ngay tình khi bên vay tẩu tán tài sản.
Bên nhận bảo đảm vs. Bên cầm giữ động sản	BLDS ưu tiên bên cầm giữ đối với chi phí sửa chữa, bảo quản động sản.	Chưa có quy định giới hạn phạm vi chi phí hợp lý của bên cầm giữ, tạo kẽ hở cho bên vay thông đồng tẩu tán tài sản.
Bên nhận bảo đảm vs. Cơ quan thi hành án / Phá sản	Ngân hàng được ưu tiên thanh toán từ tiền bán tài sản, nhưng bị phong tỏa trong thủ tục phá sản.	Thời gian đình chỉ xử lý tài sản kéo dài làm động sản bị giảm giá trị cơ học nghiêm trọng, gây thiệt hại lớn cho ngân hàng.

• Xử lý động sản bảo đảm: Phân tích quyền thu giữ tài sản bảo đảm của NHTM. Quy định pháp luật còn mâu thuẫn giữa quyền tự xử lý theo thỏa thuận hợp đồng và các quy định hành chính/tố tụng về cưỡng chế, dẫn đến việc ngân hàng gặp bế tắc khi bên bảo đảm cố tình không bàn giao động sản.

Chương 4: Định hướng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam

• Định hướng lập pháp: Chuyển đổi tư duy lập pháp từ quản lý hình thức hợp đồng sang điều chỉnh theo chức năng kinh tế của biện pháp bảo đảm; mở rộng tối đa quyền tự chủ hợp đồng; chuẩn hóa vật quyền bảo đảm; tiệm cận các chuẩn mực lập pháp tiến bộ (UCC Article 9, PPSA Úc).
• Kiến nghị sửa đổi, hoàn thiện pháp luật:
  1. Sửa đổi điều kiện của động sản bảo đảm: Thừa nhận cơ chế mô tả chung (generic description) đối với tài sản luân chuyển, tài sản biến động và tài sản tương lai.
  2. Quy định rõ ràng về tài sản phái sinh từ động sản bảo đảm: Mở rộng phạm vi vật quyền bảo đảm sang khoản tiền thu được, sản phẩm hoặc quyền đòi nợ phát sinh từ việc bán, thay thế động sản bảo đảm ban đầu.
  3. Thiết lập trật tự quyền ưu tiên toàn diện: Bổ sung quyền ưu tiên đặc biệt cho bên tài trợ tín dụng mua tài sản (tương tự cơ chế Purchase Money Security Interest - PMSI trong UCC 9) để thúc đẩy cấp vốn mua máy móc, thiết bị mới.
  4. Hoàn thiện phương thức xác lập hiệu lực đối kháng: Đa dạng hóa phương thức đối kháng gồm chiếm giữ thực tế, thỏa thuận kiểm soát (control agreement) đối với tài khoản/giấy tờ có giá và đăng ký trực tuyến.
  5. Trao quyền thu giữ và xử lý tài sản ngoài tòa án: Xây dựng quy trình tự thu giữ tài sản hòa bình (peaceful repossession) không cần qua thủ tục tố tụng phức tạp khi bên bảo đảm đã có thỏa thuận trước trong hợp đồng.
  6. Kiến nghị dài hạn: Xây dựng và ban hành đạo luật riêng biệt – Luật Giao dịch bảo đảm.
• Giải pháp pháp lý nâng cao hiệu quả thực thi:
  • Chuẩn hóa điều khoản hợp đồng tín dụng và hợp đồng bảo đảm về định danh động sản và sự kiện vi phạm (bổ sung các cam kết hạn chế - restrictive covenants).
  • Hoàn thiện quy trình thông báo xử lý tài sản công khai, minh bạch nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bên bảo đảm.
  • Thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành giữa NHTM, cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm, cơ quan công an và cơ quan thi hành án dân sự nhằm ngăn chặn kịp thời hành vi tẩu tán động sản bảo đảm.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt lý luận:

   • Khẳng định sự cần thiết phải phân tách chế định giao dịch bảo đảm bằng động sản thành một hệ thống quy tắc riêng biệt, độc lập với bất động sản, dựa trên bản chất kinh tế và các đặc tính tự nhiên của động sản.
   • Vận dụng thành công các lý thuyết kinh tế thể chế (chi phí giao dịch, thông tin bất đối xứng, lý thuyết trò chơi, ba lớp bảo vệ quyền của Calabresi & Melamed, nguyên tắc Numerus Clausus của Smith & Merrill) để giải thích cấu trúc pháp lý của giao dịch bảo đảm trong hoạt động ngân hàng.

2. Về mặt thực tiễn và hoàn thiện pháp luật:

   • Đánh giá toàn diện các xung đột pháp lý trong thực tiễn cho vay và xét xử tại Việt Nam, chỉ ra các "điểm nghẽn" khiến NHTM ngần ngại nhận động sản làm tài sản bảo đảm.
   • Đề xuất khung pháp lý tiếp thu mô hình quyền ưu tiên đặc biệt của bên tài trợ mua động sản (PMSI), mở đường cho việc phát triển các sản phẩm tín dụng tài trợ chuỗi cung ứng và mua sắm máy móc thiết bị.
   • Xây dựng cơ chế xử lý tài sản bảo đảm ngoài tòa án và quy chế bảo đảm đối với tài sản phái sinh, góp phần hạ thấp tỷ lệ nợ xấu và rút ngắn thời gian thu hồi nợ của hệ thống ngân hàng.
   • Đưa ra đề xuất toàn diện về việc ban hành một đạo luật độc lập điều chỉnh giao dịch bảo đảm tại Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Theo đúng phạm vi đã xác định, luận án tập trung chủ yếu vào động sản hữu hình và giấy tờ có giá tại các NHTM, chưa nghiên cứu sâu về các tài sản phi vật chất mới nổi như tài sản trí tuệ, tài sản số (dữ liệu số, tài sản mã hóa) hoặc các giao dịch bảo đảm xuyên biên giới có yếu tố tư pháp quốc tế.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Nghiên cứu cơ chế giao dịch bảo đảm bằng tài sản vô hình và tài sản trí tuệ trong bối cảnh kinh tế số.
  • Mở rộng nghiên cứu sang các tổ chức tín dụng phi ngân hàng (công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính) và các định chế tài chính vi mô.
  • Nghiên cứu các tác động xuyên biên giới của giao dịch bảo đảm bằng động sản theo các công ước quốc tế (như Công ước Cape Town về tài sản thiết bị di động).

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách (Quốc hội, Bộ Tư pháp, Ngân hàng Nhà nước): Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng dự thảo Luật Giao dịch bảo đảm hoặc sửa đổi các quy định liên quan trong Bộ luật Dân sự, Luật Các tổ chức tín dụng và Nghị định về giao dịch bảo đảm.
• Đối với hệ thống Ngân hàng thương mại: Cung cấp giải pháp cho cán bộ pháp chế, cán bộ quản trị rủi ro và cán bộ tín dụng trong việc thiết kế hợp đồng bảo đảm, hoàn thiện quy trình thẩm định, quản lý và xử lý động sản bảo đảm an toàn.
• Đối với cơ quan tư pháp và thi hành án: Là tài liệu tham khảo chuyên sâu cho thẩm phán, trọng tài viên, chấp hành viên trong việc giải quyết các tranh chấp phức tạp liên quan đến thứ tự ưu tiên thanh toán và quyền thu giữ động sản.
• Đối với nghiên cứu và giảng dạy: Làm tài liệu tham khảo cho giảng viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự và Tài chính – Ngân hàng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án đề xuất tách biệt chế định pháp luật về giao dịch bảo đảm bằng động sản với bất động sản?

Động sản có các đặc tính tự nhiên khác biệt hoàn toàn với bất động sản: tính cơ động, khả năng phân tán, tốc độ hao mòn cơ học/công nghệ nhanh, tính luân chuyển liên tục trong sản xuất kinh doanh và khả năng hoán đổi thành tiền hoặc tài sản khác. Nếu áp dụng chung các quy tắc cứng nhắc của bất động sản (như yêu cầu mô tả chi tiết từng vật thể đơn lẻ hoặc thủ tục công chứng, đăng ký phức tạp), ngân hàng sẽ gặp rủi ro lớn trong kiểm soát tài sản, còn doanh nghiệp bị triệt tiêu cơ hội thế chấp hàng tồn kho và các tài sản biến động để tiếp cận vốn.

2. Lý thuyết ba lớp bảo vệ quyền của Calabresi & Melamed được ứng dụng như thế nào trong luận án?

Luận án sử dụng lý thuyết này để phân tích cơ chế bảo vệ quyền của các chủ thể. Đối với quan hệ bảo đảm bằng động sản, quyền của bên nhận bảo đảm chuyển dịch từ quy tắc tài sản (property rules - bảo vệ sự chiếm hữu độc quyền) sang quy tắc trách nhiệm (liability rules - quyền thu giữ và chuyển hóa tài sản thành giá trị tiền tệ để bù đắp nghĩa vụ bị vi phạm mà không bị bên bảo đảm phủ quyết). Đây là cơ sở lý luận khẳng định tính hợp pháp của quyền tự thu giữ và xử lý tài sản bảo đảm ngoài tòa án của ngân hàng.

3. Khái niệm quyền ưu tiên của bên tài trợ mua động sản (PMSI) có ý nghĩa gì đối với hoạt động ngân hàng?

PMSI (Purchase Money Security Interest) là cơ chế trao quyền ưu tiên thanh toán cao nhất cho bên cấp tín dụng trực tiếp dùng để mua chính động sản đó, ngay cả khi tài sản này rơi vào phạm vi thế chấp chung toàn bộ tài sản hiện có và tương lai của một chủ nợ trước đó. Việc bổ sung PMSI giúp các doanh nghiệp dễ dàng vay vốn từ các NHTM khác để mua thêm máy móc, thiết bị mới mà không bị ràng buộc bởi hợp đồng thế chấp bao trùm đã ký trước đó, thúc đẩy cạnh tranh tín dụng lành mạnh.

4. Luận án đề xuất giải pháp gì để tháo gỡ vướng mắc khi ngân hàng thu giữ động sản bảo đảm?

Luận án kiến nghị luật hóa quyền thu giữ hòa bình (peaceful repossession), cho phép NHTM trực tiếp thu giữ động sản bảo đảm khi có sự kiện vi phạm đã được thỏa thuận trước trong hợp đồng mà không cấu thành hành vi xâm phạm chỗ ở hoặc chiếm giữ tài sản trái phép, với điều kiện việc thu giữ không sử dụng vũ lực và có sự chứng kiến, hỗ trợ giữ gìn an ninh trật tự của chính quyền cơ sở hoặc cơ quan công an.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trương Thị Tuyết Minh là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về pháp luật giao dịch bảo đảm bằng động sản tại các NHTM ở Việt Nam. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết vật quyền, kinh tế học thể chế và thực tiễn xét xử phong phú, luận án đã làm sáng tỏ bản chất đặc thù của động sản trong quan hệ tín dụng ngân hàng. Các phát hiện và hệ thống kiến nghị của luận án—đặc biệt là đề xuất về cơ chế bảo đảm tài sản phái sinh, trật tự quyền ưu tiên PMSI và xử lý tài sản ngoài tòa án—đóng góp những luận cứ khoa học quan trọng cho tiến trình hoàn thiện thể chế pháp luật kinh tế và nâng cao hiệu quả cấp tín dụng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Tình hình nghiên cứu về đề tài trong và ngoài nước 1.1 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Kết quả khảo sát các công trình nghiên cứu về PL về GDBĐ bằng ĐS cho thấy, chủ đề này được các tác giả nhìn nhận đa diện dưới nhiều góc độ khác nhau. GDBĐ bằng tài sản được nghiên cứu dưới góc độ khái quát như là một tập hợp các biện pháp BĐ thực hiện nghĩa vụ trong các quan hệ PL dân sự nói chung. Việc nghiên cứu khái quát về GDBĐ trong lĩnh vực NH cũng là một hướng nghiên cứu, trong đó GDBĐ được nhìn nhận như là một cơ chế phòng ngừa rủi ro mà những rủi ro này gắn với các đặc trưng của hoạt động tín dụng NH. Một số công trình nghiên cứu khác lại nhận diện GDBĐ bằng tài sản thông qua các nội dung cụ thể dựa trên các quy trình từ xác lập đến kết thúc GDBĐ.

Ở một bình diện khác, một số nghiên cứu nhìn nhận về GDBĐ thông qua đối tượng của GD là quyền sử dụng đất, quyền tài sản, giấy tờ có giá hoặc các tài sản BĐ khác.1 Các công trình nghiên cứu về giao dịch bảo đảm trong pháp luật ngân hàng Để nghiên cứu các công trình về GDBĐ trong PL NH, nghiên cứu sinh dựa trên việc nghiên cứu một số công trình về GDBĐ trong PL DS vì mặc dù có những đặc điểm riêng, nhưng về bản chất, GDBĐ vẫn là một chế định có nguồn gốc từ PL dân sự và chịu sự điều chỉnh của BLDS13. 13 Các nghiên cứu về GDBĐ của PL dân sự xuất hiện trong nhiều công trình nghiên cứu: “Bình luận khoa học bộ luật dân sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” (Nguyễn Minh Tuấn (2014) Sách chuyên khảo, Bình luận khoa học bộ luật dân sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb Tư pháp); “Bình luận khoa học Bộ luật dân sự Việt Nam năm 2005” (Hoàng Thế Liên (2008) sách chuyên khảo, Bình luận khoa học Bộ luật dân sự Việt Nam năm 2005, nxb Chính trị quốc gia); “Bình luận khoa học một số vấn đề cơ bản của Bộ Luật dân sự”; “Bình luận những nội dung mới của Bộ luật dân sự 2005” (Đinh Trung Tụng (2005) sách chuyên khảo, Bình luận những nội dung mới của Bộ luật dân sự 2005, Nxb Tư pháp). Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về GDBĐ trong PL dân sự có thể kể đến là: sách chuyên khảo của tác giả Đỗ Văn Đại: “Luật nghĩa vụ và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ Việt Nam. Bản án và bình luận bản án” tập 1, tập 2 (2012) sách chuyên khảo, Luật nghĩa vụ và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ Việt Nam.

Bản án và bình luận bản án, Nxb Chính trị quốc gia). Công trình đã phân tích một cách toàn diện các vấn đề pháp lý cơ bản của GDBĐ thông qua các bình luận của tác giả đối với các vụ việc thực tế dựa trên các bản án ở các cấp về GDBĐ. Tác giả đã thể hiện quan điểm của mình đối với các vấn đề pháp lý của GDBĐ: từ đối tượng, điều kiện hiệu lực của GDBĐ, cho đến các biện pháp BĐ cụ thể, so sánh với các biện pháp này, xử lý tài sản bảo đảm, quyền ưu tiên thanh toán thông qua các bình luận về những bản án về các tranh chấp phát sinh từ thực tiễn. Sách chuyên khảo “Bình luận khoa học về đảm bảo thực hiện nghĩa vụ trong luật dân sự Việt Nam” Nguyễn Ngọc Điện (2001), Nxb Trẻ.

Công trình đã nghiên cứu một cách chi tiết, nhưng vẫn đảm bảo bao trùm các vấn đề pháp 10 Trong các công trình nghiên cứu này, GDBĐ được nhìn nhận là một chế định pháp lý cấu thành của quy định trong phần về nghĩa vụ dân sự. Theo đó, GDBĐ được thực hiện thông qua các biện pháp BĐ thực hiện nghĩa vụ dân sự và quan hệ BĐ là quan hệ phái sinh, tồn tại song song với nghĩa vụ chính. Bên cạnh đó, mặc dù được nhìn nhận ở các mức độ khác nhau, nhưng các biện pháp BĐ bằng tài sản, theo các tác giả này, đều làm hình thành nên vật quyền BĐ và các hệ quả pháp lý của quan hệ vật quyền BĐ là: quyền tác động lên tài sản, quyền truy đòi và quyền kiểm soát đối với tài sản. Những kết luận này có tính chất nền tảng quan trọng, thể hiện bản chất của GDBĐ dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu khoa học pháp lý cũng như người làm thực tiễn về vấn đề này.

Ngoài các công trình nghiên cứu tiêu biểu về GDBĐ trong PL dân sự nêu trên, các nghiên cứu khái quát về GDBĐ trong PL NH cũng xuất hiện trong nhiều công trình trong PL chuyên ngành. Một số công trình tiêu biểu phải kể đến là: Sách chuyên khảo: “Pháp luật về các biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng ở Việt Nam và một số nước trên thế giới”14 với 14 chương được viết bởi các chuyên gia, nhà khoa học uy tín về lĩnh vực PL ngân hàng. Trong đó, chương 3, 4, 5 đã trực tiếp đề cập đến các biện pháp BĐ như là một biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng ở Hoa Kỳ, Anh, Úc và Liên bang Nga. Dựa trên việc khảo sát, phân tích các quy định của PL các nước, tại mỗi cuối chương, các tác giả đều tổng kết những bài học kinh nghiệm cho VN, gồm: lý của GDBĐ nói chung.

Khác với công trình của Đỗ Văn Đại, công trình này là tập hợp các phân tích và bình luận về các nội dung pháp lý của GDBĐ dựa trên những giả định của người viết, có kết hợp với so sánh những quy định về nội dung của các chế định tương tự trong Bộ luật Dân sự Pháp. Bên cạnh tác phẩm trên, tác giả Nguyễn Ngọc Điện còn có nhiều công trình khác, trong đó nổi bật là bài viết: “Sự cần thiết của việc vận dụng lý thuyết vật quyền bảo đảm vào quá trình sửa đổi Bộ luật Dân sự”. Trong bài này, Nguyễn Ngọc Điện khẳng định: vật quyền BĐ khác với quyền đối với bản thể của tài sản. Vật quyền BĐ được tạo ra để BĐ quyền của chủ nợ đối với giá trị kinh tế của tài sản.

Từ luận điểm này, theo tác giả: trong trường hợp chủ sở hữu nắm giữ tài sản trong thời gian tồn tại của vật quyền BĐ (như khi tài sản được thế chấp) thì chủ sở hữu, đồng thời là người thế chấp, vẫn có đủ các quyền năng của chủ sở hữu đối với tài sản trên nguyên tắc, bao gồm quyền định đoạt. Tức là, chủ sở hữu một tài sản dùng để BĐ nghĩa vụ vẫn có quyền chuyển dịch tài sản cho người khác mà chủ nợ có BĐ không thể ngăn cản. Vấn đề là luật thực định cần đảm bảo tính hữu hiệu của vật quyền BĐ thông qua các quy định về quyền truy đòi và quyền ưu tiên. Từ những lập luận nêu trên, theo Nguyễn Ngọc Điện, PL về GDBĐ bằng tài sản của VN thiếu vắng lý thuyết vật quyền như là cơ sở lý luận của chế độ BĐ nghĩa vụ và BĐ nghĩa vụ như là một trường hợp của quan hệ đối nhân và tư thế của chủ nợ như là người canh gác tài sản, BĐ nghĩa vụ trở thành một biện pháp hạn chế quyền sở hữu, đặc biệt là quyền định đoạt của của chủ sở hữu.

Hậu quả của quy định này là có thể tạo ra những kiểu ứng xử phi chuẩn mực trong quá trình xử lý nợ. Một số nghiên cứu tiêu biểu khác về GDBĐ: “Các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự”13 của tác giả Nguyễn Văn Vân (2005), tạp chí Khoa học pháp lý số 2/2005; “Thực trạng pháp luật về giao dịch bảo đảm hiện nay - những vấn đề cần nghiên cứu, hoàn thiện” của Lê Minh Hùng (2014), tài liệu Hội thảo quốc tế về Biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự, Trường Đại học Luật Tp.Hồ Chí Minh , tr. 10 – 31; “Về các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự trong dự thảo Bộ luật dân sự sửa đổi” của Trần Đình Hảo (2005), tạp chí Nhà nước và Pháp luật 04/2005; “Bàn về một số quy định của pháp luật về giao dịch bảo đảm” của Hồ Quang Huy (2007), tạp chí Dân chủ và pháp luật số 4(181), tr 28-33. 14 Lê Thị Thu Thủy (chủ biên) (2016), Pháp luật về các biện pháp hạn chế rủi ro trong hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng ở Việt Nam và một số nước trên thế giới, Nhà xuất bản Đại học Quốc Gia Hà Nội.

11 (i) Các biện pháp BĐ trên thực tế rất phong phú, vì vậy, PL chỉ nên quy định nội dung của biện pháp BĐ, tài sản BĐ, xác lập biện pháp BĐ, quyền ưu tiên và xử lý tài sản BĐ, mà không nên phân biệt thành các biện pháp BĐ như hiện nay15; (ii) PL VN hiện nay vẫn theo xu hướng phân chia biện pháp BĐ theo hình thức. Việc phân chia này có thể gây khó khăn trong quá trình vận dụng. Vì vậy, nên theo hướng biện pháp BĐ xác lập một đặc quyền của người nhận BĐ trên tài sản và biện pháp BĐ chỉ nên chia thành: biện pháp BĐ có chiếm hữu và biện pháp BĐ không chiếm hữu16; (iii) Tăng cường quyền tự chủ của các chủ thể trong quan hệ tín dụng NH đối với những vấn đề như giá trị tài sản BĐ, hiệu lực của hợp đồng BĐ tiền vay17 Nghiên cứu sinh đã kế thừa những kết luận này trong quá trình nghiên cứu đề tài của luận án và trong quá trình tìm kiếm các kiến nghị hoàn thiện PL GDBĐ bằng ĐS. Luận án tiến sĩ luật học năm 2003 của tác giả Ngô Quốc Kỳ: “Hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam”18.

Toàn bộ luận án của Ngô Quốc Kỳ tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận về an toàn hoạt động NH, phân tích các rủi ro đặc trưng của hoạt động NH, từ đó, chỉ ra các khuyến cáo và biện pháp phòng ngừa các rủi ro. Trong công trình này, GDBĐ được xem xét dưới khía cạnh là một trong những yếu tố cấu thành của quy trình cho vay an toàn và có hiệu quả trong lĩnh vực tín dụng NH. Các đặc trưng pháp lý của GDBĐ trong các nghiên cứu của PL dân sự được Ngô Quốc Kỳ tiếp thu và đặt trong mối quan hệ với hoạt động NH, qua đó khẳng định vai trò quan trọng và không thể thiếu của GDBĐ trong lĩnh vực tín dụng NH.