phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, luận văn được trình bày trong ba chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận. Xây dựng phƣơng pháp giảng dạy hai tác phẩm kí Người lái đò sông Đà và Ai đã đặt tên cho dòng sông? Chƣơng 2: Điều tra thực tiễn giảng dạy hai tác phẩm của Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tƣờng ở trƣờng THPT Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN XÂY DỰNG PHƢƠNG PHÁP GIẢNG DẠY HAI TÁC PHẨM KÍ NGƢỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ VÀ AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG? 1. Đặc trƣng thể loại kí/ tuỳ bút 1. Khái niệm Kí là một trong những thể văn học hiện đại thiên về ghi chép và bám sát sự kiện lịch sử.
Có hai loại kí cơ bản là kí báo chí và kí văn học. Các thể kí văn học chủ yếu là những hình thức ghi chép linh hoạt trong văn xuôi với nhiều dạng tường thuật, miêu tả, biểu hiện, bình luận về những sự kiện và con người có thật trong cuộc sống, với nguyên tắc phải tôn trọng tính xác thực và chú ý đến tính thời sự của đối tượng miêu tả. Từ đặc điểm trên, kí văn học có tính cơ động, linh hoạt, nhạy bén trong việc phản ánh hiện thực ở thế trực tiếp nhất, ở những nét sinh động và tươi mới nhất; có khả năng đáp ứng được những yêu cầu bức thiết của thời đại, đồng thời vẫn giữ được tiếng nói vang xa sâu sắc của chủ thể nhà văn. Có rất nhiều khái niệm về kí và những quan niệm khác nhau về vị trí của kí trong sơ đồ loại hình văn học.
Trong đó có khái niệm của các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, “kí là một loại hình văn học trung gian, nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi tự sự như hồi kí, bút kí, du kí, nhật kí, tuỳ bút,. Do tính chất trung gian đó mà có người liệt kí vào loại cận văn học. Đối tượng nhận thức thẩn mĩ của kí thường là một trạng thái đạo đức - phong hoá xã hội, một trạng thái tồn tại của con người hoặc những vấn đề xã hội nóng bỏng. Vì thế có rất nhiều tác phẩm kí rất gần với truyện ngắn.
Nhưng khác với truyện ngắn, truyện vừa, đặc biệt là tiểu thuyết, kí có quan điểm thể loại là tôn trọng sự thật khách quan của đời sống, không hư cấu. Nhà văn viết kí luôn chú ý đảm bảo cho tính xác thực của hiện thực đời sống được phản ánh trong tác phẩm. Kí thường không có cốt truyện có tính hư cấu. Sự việc và con người trong kí phải xác thực hoàn toàn, có địa chỉ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hẳn hoi.
Đó là vì kí dựng lại những sự thật đời sống cá biệt một cách sinh động, chứ không xây dựng những hình tượng mang tính khái quát. Tính khái quát do tác giả kí thể hiện trong suy tưởng”. Trong số các tiểu loại của kí, tuỳ bút là tiểu loại giàu tính trữ tình và thể hiện rõ nhất những đặc trưng của tác phẩm văn học. Tuỳ bút nghiêng về phần ghi nhận những cảm xúc và suy nghĩ chủ quan của nhà văn trước những sự kiện của đời sống khách quan hoặc xen kẽ kết hợp giữa việc biểu hiện, bình luận, suy tưởng với miêu tả, kể chuyện.
Nói vậy nghĩa là đối tượng khách quan trong tuỳ bút được tái hiện một cách xác thực và tác giả tuỳ bút phải có bản lĩnh riêng với cách cảm nghĩ sâu sắc, độc đáo về cuộc đời, phải đem lại một điều gì mới mẻ với mọi người trong cách phát hiện, đề cập và lí giải vấn đề. Tuỳ bút bao giờ cũng là sự kết hợp của một nguồn tri thức phong phú và một cảm hứng trữ tình sâu lắng về cuộc đời, quê hương đất nước và nền văn hoá dân tộc. Người đọc đến với tuỳ bút là được đến với những giây phút đắm mình trong những dòng cảm xúc ngọt ngào về những gì tưởng rất bình thường xung quanh ta mà chẳng mấy khi ta dứt khỏi những dòng xoáy sôi động của nhịp sống hiện đại để nhìn, để suy ngẫm về nó. Đến với Người lái đò sông Đà, học sinh không chỉ được tiếp thu một nguồn tri thức phong phú về sông Đà mà còn là đến với những trang văn sinh động, hấp dẫn, đầy chất thơ, một thế giới hình ảnh và màu sắc độc đáo.
Đến với Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng, người đọc sẽ bị cuốn hút và say mê bởi một giọng điệu trần thuật say mê và đằm thắm được kết dệt bởi một nỗi nhớ quê hương da diết của một lữ khách tha phương, bởi những nét đẹp văn hoá, vẻ đẹp tinh tế của thiên nhiên xứ Bắc với bốn mùa xuân, hạ, thu, đông. Và Huế thì đẹp hơn, đáng yêu hơn trong những trang tuỳ bút giàu chất thơ của Hoàng Phủ Ngọc Tường. Ai cũng biết mọi thứ tồn tại xung quanh chúng ta đều có giá trị đối với sự sống, nhưng liệu đã mấy ai biết lắng mình để nghe những thanh âm tinh tế, trong trẻo, những biến thái tinh vi và cả những nét đẹp văn hoá mang linh hồn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân tộc đang mỗi ngày bị nhấn chìm đằng sau nhịp sống xoay vần đến chóng mặt của cuộc sống hiện đại. Với phẩm chất trữ tình và khả năng năng động của mình, chắc rằng tuỳ bút sẽ phát huy được hiệu quả của môn học trong nhà trường trung học phổ thông với vị trí vừa là một bộ môn nghệ thuật, vừa là một môn học công cụ.
Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng, “người viết tuỳ bút thường mượn cớ thuật lại một sự kiện, một mẩu chuyện nào đó mà mình có trải qua để nhân đấy, nêu lên những vấn đề này khác mà bàn bạc, mà nghị luận, triết luận, ném ra những suy tưởng của mình một cách thoải mái, phóng túng”. Tiêu biểu cho thể loại này có hai thiên tuỳ bút Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân và Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường. Hai tác phẩm kí này đã được đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ văn 12 trong nhà trường THPT. Đặc trưng thể loại Các thể kí văn học có mối liên hệ chặt chẽ, mật thiết với đời sống và hiện thực xã hội.
Bản thân cuộc sống khách quan bộc lộ tự nhiên trong quá trình vận động và phát triển, người viết tuỳ bút tìm hiểu và khai thác một cách tổng hợp mọi biểu hiện này của cuộc sống. Như thế, chìa khoá để đi tìm hiểu đặc trưng thể loại này là nguyên tắc tiếp cận và phản ánh hiện thực cuộc sống. Trước hết, kí tiếp cận và phản ánh hiện thực cuộc sống bằng cách tôn trọng tính xác thực của đối tượng miêu tả. Đây là đặc trưng thứ nhất và quan trọng nhất của thể loại.
Đặc điểm này không chỉ là biểu hiện mà gần như trở thành giao ước bất thành văn giữa tác giả và độc giả. Đối với kí, sự bịa đặt, thêm thắt sẽ chỉ làm tổn hại đến niềm tin và cảm xúc thẩm mĩ nơi người đọc. Sự thật của đời sống ở những mặt tiêu biểu và những nét kết tinh điển hình có một ý nghĩa rất lớn lao, vừa có tính cá thể sinh động của những hiện tượng riêng biệt lại vừa có khả năng mang tính chất điển hình tiêu biểu. Sự thật đó lại xảy ra trong không gian và thời gian xác định của quá trình vận 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động lịch sử nên càng có ý nghĩa của một hiện tượng không lặp lại trong lịch sử.
Nó có thể được miêu tả, kể lại trong tương lai với sự hỗ trợ của khả năng hư cấu, tưởng tượng. Tuy nhiên, trong hiện tại khi sự kiện, đặc biệt là sự kiện điển hình xảy ra trong những tình huống và thời điểm đặc biệt với tất cả những đặc điểm và sắc thái riêng biệt thì việc chứng kiến và tái hiện trực tiếp lại những sự kiện và tình huống đó có một ý nghĩa vô cùng hệ trọng. Thể kí có ưu thế và năng lực sáng tạo đủ để đáp ứng yêu cầu đó. Hiện thực đời sống phong phú hơn và đôi khi vượt ra khỏi khả năng tưởng tượng, hư cấu của tác giả.
Do đó, tác phẩm nghệ thuật phải miêu tả cuộc sống một cách chắt lọc và tập trung. Hiện thực cuộc sống trong tác phẩm phải phong phú hơn, điển hình hơn hiện thực tự nhiên của cuộc sống. Tác phẩm tuỳ bút cũng không nằm ngoài nguyên tắc sáng tạo đó của nghệ thuật. Từ đó có thể thấy, tôn trọng tính xác thực của đối tượng miêu tả và vận dụng hư cấu để hỗ trợ trong sáng tạo là những yêu cầu cần thiết và có thể kết hợp được trong phạm vi của thể loại kí.
Nói đến hư cấu chủ yếu là nói đến hoạt động sáng tạo do trí tưởng tưởng tạo nên bằng sự nhận thức tổng hợp những hiện tượng theo những liên hệ có tính chất quy luật và từ đó sáng tạo ra những giá trị và nhân tố mới để biểu hiện cuộc sống một cách chân thực và bản chất hơn. Tuy nhiên, trong kí, hư cấu cũng không nên lạm dụng sử dụng một cách tuỳ tiện. Từ đặc điểm trên về sự khác biệt giữa hiện thực có thật của cuộc sống và hiện thực trong tác phẩm nghệ thuật, nhắc đến khả năng nhận thức của người viết về không gian và thời gian của sự kiện, người viết kí không phải lúc nào cũng có điều kiện trực tiếp để chứng kiến toàn bộ sự việc diễn ra trong một không gian rộng lớn cũng như không dễ dàng chủ động để hiểu được diễn biến của một sự kiện, một cuộc đời. Trong trường hợp này, người viết kí phải vận dụng vốn kiến thức phong phú của mình về cuộc sống dựa trên sự hiểu biết có tính quy luật về quá trình phát triển của hiện thực, dựa trên năng lực 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tưởng tượng và ước đoán mạnh mẽ để bổ sung vào những điểm trắng, xây dựng những cảnh ngộ, những tình tiết và chi tiết phù hợp với khuôn khổ của con người và sự việc có thực trong tác phẩm, có tác dụng bồi đắp cho hình tượng hoàn chỉnh và sinh động.
Kí và tuỳ bút trong chương trình Ngữ văn mới 1. K í Trong lịch sử phát triển của văn học nhân loại, thể kí có vai trò quan trọng, góp phần làm nên sự phong phú, đa dạng cho gương mặt văn học mỗi dân tộc.