Cơ Sở Khoa Học Của Việc Giảm Nghèo Bền Vững Cho Các Hộ Nông Dân Tại Bắc Kạn

Luận án tiến sĩ phân tích cơ sở khoa học của việc giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh bắc kạn, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri

• Tác giả: Hà Quang Trung
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Chí Thiện
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Giảm Nghèo Bền Vững Tại Bắc Kạn: Nghiên Cứu và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH, HỘP, ĐỒ THỊ
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• Kết cấu của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG
• 1.1. Khái niệm về đói nghèo, tiêu chí đói nghèo và chuẩn nghèo
• 1.1.1. Khái niệm về đói nghèo trên thế giới
• 1.1.2. Khái niệm về đói nghèo ở Việt Nam
• 1.1.3. Tiêu chí đánh giá đói nghèo và chuẩn nghèo
• 1.2. Các nguyên nhân của đói nghèo và vấn đề giảm nghèo bền vững
• 1.2.1. Các nguyên nhân của đói nghèo
• 1.2.2. Động thái và nguyên nhân của một số hiện tượng nghèo ở Việt Nam
• 1.2.3. Vấn đề về giảm nghèo bền vững
• 1.2.3.1. Kết quả giảm nghèo ở Việt Nam giai đoạn trước năm 2011
• 1.2.3.2. Kết quả giảm nghèo ở Việt Nam giai đoạn 2011-2012
• 1.2.3.3. Đánh giá sự giảm nghèo thiếu bền vững ở Việt Nam
• 1.2.3.4. Các thách thức trong giảm nghèo bền vững ở Việt Nam
• 1.3. Kinh nghiệm giảm nghèo trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.3.1. Kinh nghiệm giảm nghèo trên thế giới
• 1.3.2. Kinh nghiệm giảm nghèo ở Việt Nam
• 1.4. Cơ sở khoa học của giảm nghèo bền vững
• 1.4.1. Khung lý thuyết về giảm nghèo bền vững
• 1.4.2. Các nhân tố của việc giảm nghèo bền vững
• 1.5. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Câu hỏi nghiên cứu của luận án
• 2.2. Khung phân tích của luận án
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Các phương pháp tiếp cận
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Chọn vùng nghiên cứu và thu thập thông tin
• 2.4.1. Phương pháp chọn vùng nghiên cứu
• 2.4.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.5. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 2.5.1. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.5.2. Phương pháp phân tích
• 2.6. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.6.1. Nhóm chỉ tiêu phản ánh tình hình đầu tư cho giảm nghèo
• 2.6.2. Nhóm chỉ tiêu phản ánh kết quả đầu tư cho giảm nghèo
• 2.6.3. Nhóm các chỉ tiêu phản ánh giảm nghèo bền vững
• 2.6.4. Nhóm các chỉ tiêu phản ánh sự bất bình đẳng về thu nhập
• 2.6.5. Phân biệt đơn vị tính phần trăm và điểm phần trăm của giảm nghèo
• 2.7. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG Ở TỈNH BẮC KẠN
• 3.1. Đánh giá các nguồn lực cho giảm nghèo tỉnh Bắc Kạn
• 3.1.1. Nguồn lực về điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Nguồn lực về điều kiện kinh tế - xã hội của Bắc Kạn
• 3.2. Thực trạng công tác giảm nghèo trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 3.2.1. Khái quát các chương trình giảm nghèo của Bắc Kạn
• 3.2.2. Tình hình đầu tư cho các chương trình giảm nghèo của tỉnh
• 3.2.3. Kết quả sản xuất ngành nông lâm nghiệp, thuỷ sản của tỉnh Bắc Kạn sau khi thực hiện các chương trình giảm nghèo
• 3.2.4. Kết quả giảm nghèo của tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2006-2010
• 3.2.5. Kết quả giảm nghèo tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2011-2012
• 3.3. Đánh giá kết quả thực hiện chương trình “Hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững” tại hai huyện nghèo trong chương trình 30a
• 3.3.1. Quá trình tổ chức triển khai chương trình 30a tại hai huyện nghèo
• 3.3.2. Tình hình thực hiện chương trình 30a tại hai huyện nghèo
• 3.3.3. Đánh giá công tác tuyên truyền, quảng bá và sự nhận thức, hiểu biết của hộ nông dân về chương trình 30a
• 3.3.4. Đánh giá chương trình hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững trên của các huyện nghèo
• 3.4. Đánh giá kết quả giảm nghèo qua điều tra hộ nông dân
• 3.4.1. Tình hình cơ bản các hộ điều tra
• 3.4.2. Nguyên nhân đói nghèo của các hộ điều tra
• 3.4.3. Tình hình đói nghèo của các hộ điều tra phân theo dân tộc
• 3.4.4. Phân tích cơ cấu thu nhập từ các hộ điều tra
• 3.4.5. Nguyện vọng của các hộ điều tra
• 3.4.6. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ nông dân
• 3.5. Đánh giá sự thiếu bền vững trong giảm nghèo của tỉnh Bắc Kạn
• 3.6. Nguyên nhân hạn chế và bài học kinh nghiệm cho giảm nghèo bền vững cho các hộ nông trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 3.6.1. Những thuận lợi và khó khăn đến giảm nghèo của tỉnh Bắc Kạn
• 3.6.2. Một số hạn chế và nguyên nhân hạn chế
• 3.6.3. Bài học kinh nghiệm cho giảm nghèo bền vững tại tỉnh Bắc Kạn
• 3.7. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG CHO CÁC HỘ NÔNG DÂN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BẮC KẠN
• 4.1. Định hướng và mục tiêu của giảm nghèo bền vững
• 4.1.1. Định hướng giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 4.1.2. Mục tiêu giảm nghèo bền vững cho các hộ nông trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 4.2. Giải pháp giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn
• 4.2.1. Các nhóm giải pháp chung
• 4.3. Tóm tắt chương 4
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giảm Nghèo Bền Vững Tại Bắc Kạn

Giảm nghèo bền vững là một trong những mục tiêu quan trọng của chính phủ Việt Nam, đặc biệt tại các tỉnh miền núi như Bắc Kạn. Tỉnh Bắc Kạn, với đặc điểm địa lý và xã hội đặc thù, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc thực hiện các chính sách giảm nghèo. Việc hiểu rõ về tình hình hiện tại và các yếu tố ảnh hưởng đến giảm nghèo bền vững là rất cần thiết để đưa ra các giải pháp hiệu quả.

1.1. Đặc Điểm Kinh Tế Xã Hội Tại Bắc Kạn

Bắc Kạn là một tỉnh miền núi với dân số chủ yếu là người dân tộc thiểu số. Tình hình kinh tế tại đây còn nhiều khó khăn, với tỷ lệ hộ nghèo cao. Các chính sách phát triển kinh tế cần được điều chỉnh để phù hợp với đặc điểm địa phương.

1.2. Tình Hình Giảm Nghèo Tại Bắc Kạn

Theo số liệu từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, tỷ lệ hộ nghèo tại Bắc Kạn đã giảm nhưng vẫn còn cao so với mức trung bình cả nước. Việc đánh giá thực trạng giảm nghèo là cần thiết để xác định các giải pháp phù hợp.

II. Thách Thức Trong Giảm Nghèo Bền Vững Tại Bắc Kạn

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc giảm nghèo, nhưng Bắc Kạn vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các yếu tố như điều kiện tự nhiên, cơ sở hạ tầng kém phát triển và thiếu nguồn lực tài chính đã ảnh hưởng đến hiệu quả của các chương trình giảm nghèo.

2.1. Điều Kiện Tự Nhiên Khó Khăn

Địa hình miền núi và khí hậu khắc nghiệt đã gây khó khăn cho việc phát triển nông nghiệp và các hoạt động kinh tế khác. Điều này làm cho việc giảm nghèo trở nên khó khăn hơn.

2.2. Thiếu Hỗ Trợ Từ Chính Sách

Nhiều chính sách hỗ trợ chưa được triển khai hiệu quả, dẫn đến việc người dân không tiếp cận được các nguồn lực cần thiết để thoát nghèo. Cần có sự cải cách trong chính sách để đảm bảo tính bền vững.

III. Phương Pháp Giảm Nghèo Bền Vững Tại Bắc Kạn

Để giảm nghèo bền vững, Bắc Kạn cần áp dụng các phương pháp phù hợp với điều kiện địa phương. Các giải pháp cần tập trung vào phát triển kinh tế, nâng cao trình độ dân trí và cải thiện cơ sở hạ tầng.

3.1. Phát Triển Kinh Tế Địa Phương

Khuyến khích phát triển các ngành nghề truyền thống và nông nghiệp bền vững là một trong những giải pháp quan trọng. Cần có các chương trình đào tạo nghề để nâng cao tay nghề cho người dân.

3.2. Nâng Cao Đời Sống Dân Sinh

Cải thiện điều kiện sống thông qua việc xây dựng cơ sở hạ tầng, cung cấp nước sạch và điện năng cho các hộ dân là rất cần thiết. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm nghèo hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Các Giải Pháp Giảm Nghèo

Việc áp dụng các giải pháp giảm nghèo bền vững cần được thực hiện đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng. Các chương trình hỗ trợ cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế của người dân.

4.1. Chương Trình Hỗ Trợ Nông Dân

Các chương trình hỗ trợ nông dân cần tập trung vào việc cung cấp giống cây trồng, vật nuôi và kỹ thuật canh tác hiện đại. Điều này sẽ giúp tăng năng suất và thu nhập cho người dân.

4.2. Tăng Cường Giáo Dục và Đào Tạo

Giáo dục và đào tạo là yếu tố quan trọng trong việc giảm nghèo. Cần có các chương trình giáo dục phù hợp để nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân, từ đó giúp họ thoát nghèo bền vững.

V. Kết Luận Về Giảm Nghèo Bền Vững Tại Bắc Kạn

Giảm nghèo bền vững tại Bắc Kạn là một nhiệm vụ khó khăn nhưng không phải là không thể thực hiện. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, tổ chức xã hội và cộng đồng để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tương Lai Của Giảm Nghèo Tại Bắc Kạn

Với những nỗ lực hiện tại, Bắc Kạn có thể hy vọng vào một tương lai tươi sáng hơn cho người dân. Cần tiếp tục duy trì và phát triển các chương trình giảm nghèo bền vững.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ

Cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể và hiệu quả hơn để đảm bảo rằng người dân có thể tiếp cận được các nguồn lực cần thiết cho việc phát triển kinh tế và giảm nghèo bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ nông nghiệp với đề tài "Cơ sở khoa học của việc giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn", chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp (mã số: 62 62 01 15), do nghiên cứu sinh Hà Quang Trung thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh – Đại học Thái Nguyên năm 2014, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Chí Thiện và TS. Trần Đình Tuấn.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Công cuộc xóa đói giảm nghèo tại Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng kể; theo Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, tỷ lệ hộ nghèo tính theo chuẩn quốc tế giảm từ trên 60% (1990) xuống 58% (1993), 37% (1998), 32% (2000) và 18,1% (2004). Theo Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ hộ nghèo cả nước giai đoạn 2005–2010 giảm từ 22% xuống còn 9,45%. Tuy nhiên, Nghị quyết số 80/NQ-CP ngày 19/05/2011 của Chính phủ chỉ rõ kết quả giảm nghèo chưa thực sự bền vững: số hộ thoát nghèo có mức thu nhập nằm sát chuẩn nghèo còn lớn, tỷ lệ hộ tái nghèo cao, khoảng cách chênh lệch giàu - nghèo giữa các vùng và nhóm dân cư gia tăng, đặc biệt là khu vực miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số.

Bắc Kạn là tỉnh miền núi phía Bắc tái lập từ ngày 01/01/1997, gồm 8 huyện/thị xã và 122 xã, phường, thị trấn (có 2 huyện nghèo theo Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP và 74 xã đặc biệt khó khăn). Tỉnh có diện tích 4.859,41 km², dân số trung bình năm 2012 là 302.500 người, trong đó trên 80% là đồng bào dân tộc thiểu số. Mặc dù tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 41,47% (2008) xuống 29,79% (2009) và 17,6% (2010 theo chuẩn cũ), song theo chuẩn nghèo mới giai đoạn 2011–2015, tỷ lệ hộ cận nghèo năm 2010 của Bắc Kạn ở mức trên 16%, nguy cơ tái nghèo cao. Vấn đề cấp thiết đặt ra là phải làm rõ cơ sở khoa học và thực tiễn để giải quyết bài toán giảm nghèo thiếu bền vững tại địa bàn này.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu chung: Từ việc phân tích nguồn lực và đánh giá thực trạng việc giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn, chỉ ra nguyên nhân hạn chế và bài học kinh nghiệm, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm thực hiện việc giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Góp phần hệ thống cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân.
   • Đánh giá thực trạng, phân tích các yếu tố ảnh hưởng, nguyên nhân hạn chế và rút ra các bài học kinh nghiệm của việc giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.
   • Đề xuất các giải pháp nhằm giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn nói riêng và các địa bàn có điều kiện tương đồng nói chung.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Thực trạng việc giảm nghèo bền vững của các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn đang diễn ra như thế nào?
2. Làm thế nào để thực hiện giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn?
3. Giải pháp nào để thực hiện thành công việc giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề liên quan đến giảm nghèo và giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.
• Phạm vi nội dung: Đánh giá các nguồn lực, thực trạng, phân tích các nguyên nhân hạn chế, yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp thúc đẩy giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân.
• Phạm vi không gian: Địa bàn tỉnh Bắc Kạn, chọn mẫu điều tra trực tiếp tại 3 huyện đại diện: Ba Bể, Na Rì và Chợ Mới.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 2008–2012; số liệu sơ cấp điều tra hộ nông dân được thực hiện trong năm 2011.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được điểm luận

Tác giả đã điểm cứu và hệ thống hóa các công trình nghiên cứu liên quan đến đói nghèo, nguồn vốn tín dụng và các chương trình giảm nghèo:

• Nghiên cứu về vốn tín dụng và quỹ xóa đói giảm nghèo: Nguyễn Trung Tăng (2002) với luận án tiến sĩ "Tín dụng cho người nghèo, các quỹ xoá đói giảm nghèo ở nước ta hiện nay" tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, tập trung làm rõ vai trò của vốn và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn tín dụng cho nông dân nghèo.
• Nghiên cứu nguyên nhân và giải pháp cấp huyện: Nguyễn Quang Hợp (2006) với luận văn thạc sĩ "Phân tích nguyên nhân, giải pháp xoá đói giảm nghèo cho hộ nông dân huyện Định Hoá – Thái Nguyên", phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phát triển lâm nghiệp và giải pháp vốn trong phạm vi một huyện.
• Nghiên cứu triển khai Chương trình 30a: Ninh Thị Hồng Phấn (2011) và Trương Thu Hương (2011) với các luận văn thạc sĩ về giải pháp triển khai Chương trình giảm nghèo nhanh và bền vững theo Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP tại hai huyện Ba Bể và Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn.
• Các báo cáo đánh giá vĩ mô và thể chế:
  • Shanks, Edwin và Carrie Turk (2002): Báo cáo "Policy Recommendations from the Poor" tổng hợp kết quả điều tra phục vụ xây dựng Chiến lược Toàn diện về Tăng trưởng và Xóa đói giảm nghèo (CPRGS).
  • Báo cáo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2009): "Nhìn lại quá khứ đối mặt thách thức mới – Đánh giá giữa kỳ Chương trình mục tiêu quốc gia Giảm nghèo giai đoạn 2006–2008".
  • Báo cáo chung của các nhà tài trợ (2004): "Báo cáo Phát triển Việt Nam 2004 – Nghèo".
  • Viện Khoa học xã hội Việt Nam (2008): Báo cáo "Giảm nghèo ở Việt Nam: Thành tựu và thách thức" và "Báo cáo tổng hợp Đánh giá nghèo có sự tham gia của người dân".
  • Ngân hàng Thế giới (2012): "Báo cáo đánh giá nghèo Việt Nam năm 2012".

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề xóa đói giảm nghèo ở góc độ đơn lẻ như tín dụng ưu đãi, đánh giá việc thực thi một chính sách cụ thể (Nghị quyết 30a), hoặc khảo sát trong phạm vi một địa bàn hẹp cấp huyện. Vấn đề "giảm nghèo bền vững" dưới góc độ một hệ thống cơ sở khoa học hoàn chỉnh bao gồm các mối quan hệ kinh tế, xã hội, môi trường, đặc điểm nhân khẩu, phân hóa giàu nghèo, và các mô hình kinh tế lượng lượng hóa tác động của các nhân tố đến thu nhập và xác suất nghèo của hộ nông dân trên toàn tỉnh Bắc Kạn vẫn chưa được nghiên cứu toàn diện. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc xây dựng khung lý thuyết, khung phân tích và vận dụng các công cụ định lượng để lượng hóa thực trạng và các yếu tố quyết định tính bền vững trong giảm nghèo tại tỉnh Bắc Kạn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng hệ thống các khái niệm và lý thuyết kinh tế – xã hội chuẩn mực:

• Khái niệm đói nghèo: Khái niệm của ESCAP (1993), Hội nghị Thượng đỉnh Copenhagen (1995), Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Tổ chức Y tế Thế giới (WHO); phân biệt giữa nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối.
• Các tiêu chí đo lường đói nghèo:
  • Chỉ số phát triển con người (HDI) của UNDP (1997).
  • Đường nghèo lương thực thực phẩm (dựa trên mức 2.100 calo/người/ngày) và đường nghèo chung.
  • Mức chi tiêu tối thiểu (chuẩn 1 USD/ngày năm 1993, 1,25 USD/ngày năm 2005 và 2 USD/ngày theo PPP của WB/IMF).
  • Thu nhập bình quân đầu người so với mức trung bình quốc gia.
  • Chỉ số nghèo khổ tổng hợp (HPI-1, HPI-2) và Chỉ số nghèo khổ đa chiều (MPI) của OPHDI (Đại học Oxford).
• Chuẩn nghèo tại Việt Nam qua 6 thời kỳ: Từ chuẩn hiện vật (kg gạo/người/tháng giai đoạn 1993–2000) chuyển sang chuẩn giá trị (đồng/người/tháng giai đoạn 2001–2015 theo Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg).
• Lý thuyết nhân tố nguyên nhân nghèo đói: Mô hình 5 nhân tố của Phil Bartle gồm: Sự thiếu hiểu biết, Bệnh tật, Sự thờ ơ, Tính không thành thật (tham nhũng, lãng phí), và Sự phụ thuộc (do cứu trợ thuần túy).
• Khái niệm về trạng thái nghèo: Phân định rõ các trạng thái: nghèo kinh niên, thoát nghèo, tái nghèo, rơi xuống nghèo, và thoát nghèo bền vững.
• Khung lý thuyết phát triển bền vững: Dựa trên tuyên bố của IUCN (1980), Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED, 1987), Chương trình Nghị sự 21 của Việt Nam (Quyết định 153/2004/QĐ-TTg) và Hội nghị Rio+20 (2012), xác lập giảm nghèo bền vững là sự tích hợp của 3 trụ cột: Kinh tế bền vững, Xã hội bền vững và Môi trường bền vững.

Trụ cột bền vững	Yếu tố cấu thành trong giảm nghèo bền vững
Kinh tế bền vững	Tăng trưởng thu nhập ổn định; hiệu quả sản xuất; đa dạng hóa sinh kế; nâng cao năng lực sản xuất nông lâm nghiệp.
Xã hội bền vững	Đảm bảo công bằng xã hội; giữ gìn bản sắc văn hóa; bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ công (y tế, giáo dục); giảm rủi ro tổn thương.
Môi trường bền vững	Bảo vệ đất dốc, tài nguyên nước; duy trì tỷ lệ che phủ rừng; hạn chế lạm dụng hóa chất trong sản xuất nông nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp giữa phương pháp định tính và phương pháp định lượng:

• Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận hệ thống, tiếp cận liên ngành, tiếp cận vùng và tiếp cận có sự tham gia của người dân (PRA).
• Phương pháp chọn mẫu và thu thập thông tin:
  • Chọn 3 huyện đại diện theo đặc thù sinh thái và kinh tế của Bắc Kạn: Ba Bể (huyện nghèo 30a, đại diện vùng núi cao), Na Rì (đại diện vùng núi phía Đông), Chợ Mới (vùng phát triển kinh tế đồi rừng và giao thông).
  • Thu thập số liệu sơ cấp qua điều tra 2011 đối với các nhóm hộ: hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo và hộ khá.
  • Thu thập số liệu thứ cấp giai đoạn 2008–2012 từ Cục Thống kê, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Lao động – Thương binh và Xã hội, Sở Tài chính và UBND tỉnh Bắc Kạn.
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu:
  • Phương pháp kinh tế lượng:
    • Sử dụng Hàm sản xuất Cobb-Douglas (CD) dạng logarit tuyến tính hóa để phân tích các yếu tố đầu vào tác động đến thu nhập bình quân của hộ nông dân và tính toán hiệu suất biên.
    • Sử dụng Mô hình hồi quy Logit nhị phân (Binary Logit Model) để phân tích các yếu tố tác động đến xác suất nghèo và xác định hiệu ứng biên của từng biến số đến khả năng thoát nghèo của hộ.
  • Công cụ phân tích phân hóa giàu nghèo: Tính toán Hệ số Gini và xây dựng Đường cong Lorenz của tỉnh Bắc Kạn qua các mốc thời gian 2008, 2010, 2012; phân tích khoảng cách thu nhập giữa 5 nhóm thu nhập (quintiles).
  • Thống kê so sánh: Phân biệt đơn vị tính phần trăm (%) và điểm phần trăm (% điểm) trong biến động tỷ lệ nghèo qua các thời kỳ điều chỉnh chuẩn nghèo.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học của việc giảm nghèo bền vững

Chương này tập trung làm sáng tỏ cơ sở lý luận về đói nghèo, các thước đo chuẩn nghèo và nội hàm của giảm nghèo bền vững:

• Trình bày lịch sử điều chỉnh chuẩn nghèo tại Việt Nam qua 6 thời kỳ:

Giai đoạn	Đơn vị tính	Hộ đói	Hộ nghèo (Nông thôn)	Hộ nghèo (Thành thị)
1993–1994	kg gạo/người/tháng	≤ 8	≤ 15	≤ 20
1995–1997	kg gạo/người/tháng	≤ 13	≤ 15 (miền núi) / ≤ 20 (đồng bằng)	≤ 25
1998–2000	đồng/người/tháng	≤ 45.000	≤ 45.000	≤ 45.000
2001–2005	đồng/người/tháng	-	≤ 80.000 (miền núi) / ≤ 100.000 (đồng bằng)	≤ 150.000
2006–2010	đồng/người/tháng	-	≤ 200.000	≤ 260.000
2011–2015	đồng/người/tháng	-	≤ 400.000	≤ 500.000

• Đánh giá diễn biến tỷ lệ nghèo cả nước và 6 vùng kinh tế giai đoạn 2004–2010 theo số liệu Tổng cục Thống kê:

Phân vùng địa lý	Tỷ lệ nghèo 2004 (%)	Tỷ lệ nghèo 2006 (%)	Tỷ lệ nghèo 2008 (%)	Tỷ lệ nghèo 2010 (%)	Tỷ lệ nghèo 2010* (chuẩn mới) (%)
CẢ NƯỚC	18,1	15,5	13,4	10,7	14,2
- Thành thị	8,6	7,7	6,7	5,1	6,9
- Nông thôn	21,2	18,0	16,1	13,2	17,4
- Đồng bằng sông Hồng	12,7	10,0	8,6	6,4	8,3
- Trung du và MN phía Bắc	29,4	27,5	25,1	22,5	29,4
- Bắc Trung Bộ & DH miền Trung	25,3	22,2	19,2	16,0	20,4
- Tây Nguyên	29,2	24,0	21,0	17,1	22,2
- Đông Nam Bộ	4,6	3,1	2,5	1,3	2,3
- Đồng bằng sông Cửu Long	15,3	13,0	11,4	8,9	12,6

• Phân tích sự gia tăng bất bình đẳng thu nhập thông qua hệ số Gini và độ chênh lệch thu nhập giữa 5 nhóm dân cư:
  • Hệ số Gini cả nước tăng từ 0,420 (2002) lên 0,424 (2006) và 0,433 (2010); khu vực nông thôn tăng từ 0,360 lên 0,395; vùng Trung du và miền núi phía Bắc tăng từ 0,365 lên 0,412.
  • Khoảng cách chênh lệch thu nhập giữa nhóm 1 (nghèo nhất) và nhóm 5 (giàu nhất) tăng liên tục: từ 8,1 lần (2002) lên 8,2 lần (2004), 8,4 lần (2006), 8,9 lần (2008), 9,2 lần (2010) và đạt 9,35 lần (2012).
• Phân tích sự thiếu bền vững và tính "ảo" của giảm nghèo: Giai đoạn 2006–2010, thu nhập bình quân nông thôn tăng 20,6%/năm trong khi chuẩn nghèo nông thôn chỉ điều chỉnh tăng 11,4%/năm, làm cho tỷ lệ nghèo báo cáo giảm nhanh nhưng dễ tái nghèo khi chuẩn nghèo nâng lên.
• Đánh giá 5 thách thức giảm nghèo tại Việt Nam: (1) Tái nghèo và tỷ lệ cận nghèo cao (cứ 3 hộ thoát nghèo có 1 hộ tái nghèo hoặc nghèo mới); (2) Nghèo tập trung vào vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; (3) Vấn đề thực hiện công bằng xã hội; (4) Nguy cơ phát sinh các hình thức nghèo đa chiều mới; (5) Khoảng cách giữa chuẩn nghèo quốc gia với chuẩn nghèo quốc tế.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày quy trình thiết kế nghiên cứu khoa học:

• Xây dựng khung phân tích liên kết giữa các nguồn lực đầu vào (tự nhiên, kinh tế - xã hội, chính sách hỗ trợ) với kết quả giảm nghèo và tính bền vững.
• Thiết kế hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu gồm 4 nhóm:
  1. Nhóm chỉ tiêu phản ánh tình hình đầu tư cho giảm nghèo: Tổng vốn, cơ cấu nguồn vốn đầu tư theo chương trình, dự án.
  2. Nhóm chỉ tiêu phản ánh kết quả đầu tư: Giá trị sản xuất nông - lâm nghiệp, tỷ lệ chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi.
  3. Nhóm chỉ tiêu phản ánh giảm nghèo bền vững: Tỷ lệ hộ nghèo, tỷ lệ hộ cận nghèo, tỷ lệ tái nghèo, thu nhập và chi tiêu bình quân hộ.
  4. Nhóm chỉ tiêu phản ánh sự bất bình đẳng: Hệ số Gini, hệ số chênh lệch thu nhập nhóm 5/nhóm 1, đồ thị đường cong Lorenz.
• Thiết lập quy trình thu thập mẫu khảo sát tại 3 huyện Ba Bể, Na Rì, Chợ Mới và phương pháp làm sạch, xử lý số liệu trên phần mềm chuyên dụng.

Chương 3: Thực trạng giảm nghèo bền vững ở tỉnh Bắc Kạn

Chương này đánh giá chi tiết tình hình thực tế tại tỉnh Bắc Kạn dựa trên số liệu thứ cấp (2008–2012) và sơ cấp (2011):

• Nguồn lực và bối cảnh tỉnh: Địa hình đồi núi hiểm trở, diện tích đất dốc lớn, dân số 302.500 người (2012) với hơn 80% là đồng bào dân tộc thiểu số; cơ sở hạ tầng giao thông, thủy lợi còn nhiều khó khăn; năng lực đội ngũ cán bộ công chức cơ sở còn hạn chế.
• Kết quả thực hiện các chương trình giảm nghèo:
  • Tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh theo chuẩn cũ giảm từ 41,47% (2008) xuống 29,79% (2009) và 17,60% (2010). Tuy nhiên, khi rà soát theo chuẩn nghèo mới (2011–2015), tỷ lệ hộ nghèo năm 2010 tăng trở lại mức cao và tỷ lệ hộ cận nghèo trên 16%.
  • Kết quả rà soát giai đoạn 2011–2012 trên toàn quốc và tại tỉnh cho thấy tỷ lệ nghèo giảm nhưng thiếu bền vững.
• Đánh giá thực hiện Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP tại 2 huyện Ba Bể và Pác Nặm: Đầu tư hạ tầng và hỗ trợ sản xuất giai đoạn 2009–2011 đã tạo chuyển biến bước đầu, nhưng vốn phân bổ còn dàn trải, tỷ lệ hộ hiểu rõ nội dung chính sách còn thấp, tính chủ động tự vươn lên của người dân chưa cao.
• Đặc điểm hộ điều tra:
  • Nguyên nhân nghèo của hộ: Thiếu vốn sản xuất, thiếu đất canh tác màu mỡ, đông nhân khẩu/người phụ thuộc, thiếu kiến thức kỹ thuật, bệnh tật và ốm đau kéo dài, tập quán canh tác lạc hậu và tâm lý ỷ lại vào trợ cấp.
  • Phân hóa hộ nghèo theo dân tộc: Tỷ lệ hộ nghèo tập trung cao nhất ở các dân tộc Mông, Dao so với dân tộc Tày, Nùng, Kinh.
  • Cơ cấu thu nhập: Thu nhập từ nông nghiệp tự cấp tự túc vẫn chiếm tỷ trọng chi phối, thu nhập từ phi nông nghiệp và dịch vụ rất nhỏ bé.
• Kết quả phân tích mô hình kinh tế lượng:
  • Hàm sản xuất Cobb-Douglas: Chỉ ra rằng diện tích đất canh tác, quy mô vốn đầu tư sản xuất, số lượng lao động gia đình và trình độ học vấn của chủ hộ có tác động dương có ý nghĩa thống kê đến thu nhập bình quân của hộ; trong đó hiệu suất biên của vốn và kỹ thuật canh tác đóng vai trò then chốt.
  • Mô hình Logit: Xác định các nhân tố làm tăng xác suất thoát nghèo gồm: trình độ học vấn chủ hộ, sự tham gia các lớp tập huấn khuyến nông, khả năng tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi, và tỷ lệ lao động có việc làm ổn định. Ngược lại, số nhân khẩu phụ thuộc và sự cố bệnh tật làm tăng đáng kể xác suất rơi vào cảnh nghèo đói.
• Phân tích bất bình đẳng và tính thiếu bền vững:
  • Đường cong Lorenz của Bắc Kạn các năm 2008, 2010, 2012 ngày càng uốn cong ra xa đường bình đẳng tuyệt đối, phản ánh chênh lệch thu nhập giữa các tầng lớp dân cư trong tỉnh ngày càng mở rộng.
  • Chênh lệch lớn giữa thu nhập và chi tiêu của các nhóm hộ: Nhóm hộ nghèo có mức thu nhập không đủ bù đắp chi tiêu thiết yếu, dẫn đến tình trạng vay nợ triền miên và mất khả năng chống chịu trước rủi ro.

Chương 4: Định hướng và giải pháp giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp xuất phát từ quan điểm: chuyển đổi phương thức từ hỗ trợ "cho không" (cứu trợ) sang hỗ trợ "cần câu cá" (nâng cao năng lực tự lực phát triển sinh kế):

• Định hướng và mục tiêu: Bám sát Nghị quyết số 80/NQ-CP của Chính phủ, gắn giảm nghèo với chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường sinh thái rừng đầu nguồn.
• Các nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Giải pháp về nâng cao nhận thức và năng lực: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền xóa bỏ tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào chính sách của Nhà nước; tăng cường đào tạo nghề ngắn hạn, chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật và khuyến nông, khuyến lâm trực tiếp tại thôn, bản.
  2. Giải pháp về vốn và tín dụng chính sách: Nâng mức cho vay, đơn giản hóa thủ tục tiếp cận nguồn vốn Ngân hàng Chính sách Xã hội; gắn giải ngân vốn vay với hướng dẫn phương án sản xuất kinh doanh cụ thể cho từng hộ nông dân.
  3. Giải pháp về phát triển sản xuất nông lâm nghiệp hàng hóa: Quy hoạch và phát triển kinh tế đồi rừng, trồng rừng kinh tế gắn với giao đất giao rừng lâu dài; phát triển chăn nuôi đại gia súc và cây đặc sản bản địa theo hướng sản xuất hàng hóa có thị trường tiêu thụ.
  4. Giải pháp hoàn thiện kết cấu hạ tầng: Ưu tiên nguồn vốn đầu tư đường giao thông liên thôn, công trình thủy lợi nhỏ, điện sinh hoạt và nước sạch cho các xã đặc biệt khó khăn và các thôn bản vùng sâu.
  5. Giải pháp lồng ghép chính sách: Lồng ghép đồng bộ nguồn lực từ Chương trình 30a, Chương trình 135, Chương trình mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới để tránh phân tán, chồng chéo nguồn lực.
  6. Giải pháp về quản lý và cán bộ: Nâng cao năng lực thực thi công vụ của đội ngũ cán bộ cấp xã, thôn; tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, công khai minh bạch danh sách bình xét hộ nghèo để chống thất thoát, tiêu cực.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm nội hàm khái niệm "giảm nghèo bền vững" trong điều kiện cụ thể của nông nghiệp, nông dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.
• Khẳng định tính tất yếu của việc tích hợp 3 yếu tố: tăng trưởng kinh tế hộ gia đình, bảo đảm an sinh/công bằng xã hội và duy trì tính bền vững môi trường sinh thái trong đánh giá giảm nghèo.
• Luận giải cơ sở khoa học của việc chuyển đổi phương thức can thiệp chính sách từ cứu trợ bị động sang nâng cao năng lực chủ động tiếp cận thị trường và quản trị rủi ro cho người nghèo.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh thực trạng giảm nghèo và phân hóa thu nhập tại tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2008–2012 thông qua hệ thống dữ liệu thống kê kết hợp điều tra thực tế tại 3 huyện Ba Bể, Na Rì, Chợ Mới.
• Lượng hóa tác động của các nhân tố nguồn lực (đất đai, vốn, lao động, học vấn, khuyến nông) đến thu nhập và xác suất thoát nghèo của hộ nông dân thông qua việc ước lượng hàm sản xuất Cobb-Douglas và mô hình hồi quy Logit.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính thực tiễn cao nhằm thúc đẩy giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân tại tỉnh Bắc Kạn và làm tài liệu tham khảo cho các tỉnh miền núi có điều kiện tương đồng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Khảo sát sơ cấp mới chỉ tập trung trên địa bàn 3 huyện đại diện (Ba Bể, Na Rì, Chợ Mới) với số liệu điều tra cắt ngang thực hiện trong năm 2011; các số liệu thứ cấp dừng lại ở mốc thời gian năm 2012 theo thời điểm hoàn thành nghiên cứu.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng phạm vi khảo sát toàn bộ các huyện còn lại của tỉnh Bắc Kạn; sử dụng dữ liệu bảng (panel data) theo dõi biến động thu nhập và nghèo đói của hộ qua nhiều năm liên tục; nghiên cứu sâu hơn về tiêu chí nghèo đa chiều (MPI) khi các chính sách chuẩn nghèo đa chiều được áp dụng chính thức.

Giá trị tham khảo

• Đối với nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực tế cho UBND tỉnh Bắc Kạn, Ban chỉ đạo Giảm nghèo, Sở Lao động – Thương binh và Xã hội, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trong việc lập kế hoạch, phân bổ nguồn lực Chương trình 30a, Chương trình 135 và xây dựng chính sách giảm nghèo đặc thù cho các xã đặc biệt khó khăn.
• Đối với các nhà nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh: Là tài liệu tham khảo về phương pháp luận kết hợp phân tích kinh tế lượng (hàm Cobb-Douglas, hồi quy Logit) với các chỉ tiêu phân phối thu nhập (Gini, Lorenz) trong phân tích kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn miền núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng các mô hình định lượng nào để phân tích dữ liệu hộ nông dân?
Tác giả sử dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas dạng tuyến tính hóa logarit để đánh giá tác động của các yếu tố đầu vào (vốn, đất, lao động, kỹ thuật) đến thu nhập bình quân của hộ; mô hình hồi quy Logit nhị phân để ước lượng xác suất nghèo/thoát nghèo của hộ; đồng thời tính toán hệ số Gini và vẽ đường cong Lorenz để phân tích mức độ bất bình đẳng thu nhập tại Bắc Kạn qua các năm 2008, 2010, 2012.

2. Chuẩn nghèo áp dụng cho giai đoạn 2011–2015 theo văn bản quy định tại thời điểm nghiên cứu là bao nhiêu?
Theo Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg ngày 30/01/2011 của Thủ tướng Chính phủ, chuẩn hộ nghèo giai đoạn 2011–2015 là hộ có mức thu nhập bình quân đến 400.000 đồng/người/tháng ở khu vực nông thôn và đến 500.000 đồng/người/tháng ở khu vực thành thị. Chuẩn hộ cận nghèo tương ứng là từ 401.000 đến 520.000 đồng/người/tháng ở nông thôn và từ 501.000 đến 650.000 đồng/người/tháng ở thành thị.

3. Vì sao luận án nhận định kết quả giảm nghèo ở Việt Nam và Bắc Kạn giai đoạn trước 2011 còn thiếu bền vững?
Vì khi thay đổi nâng mức chuẩn nghèo, tỷ lệ hộ nghèo gần như tăng vọt trở lại mức ban đầu (tỷ lệ hộ nghèo cả nước từ 10,7% năm 2010 theo chuẩn cũ tăng lên 14,2% theo chuẩn mới; vùng Trung du và miền núi phía Bắc tăng từ 22,5% lên 29,4%). Đồng thời, tỷ lệ hộ cận nghèo luôn ở mức cao (chiếm khoảng một nửa tỷ lệ hộ nghèo), khoảng cách chênh lệch thu nhập giữa nhóm 1 và nhóm 5 tăng từ 8,1 lần (2002) lên 9,35 lần (2012), và nguy cơ tái nghèo khi gặp rủi ro thiên tai, bệnh tật là rất lớn.

4. Khảo sát thực tế của luận án được tiến hành tại những địa bàn nào của tỉnh Bắc Kạn?
Khảo sát số liệu sơ cấp được tác giả thực hiện trong năm 2011 tại 3 huyện đại diện cho các vùng sinh thái kinh tế khác nhau của tỉnh Bắc Kạn: huyện Ba Bể (vùng núi cao, huyện nghèo thuộc Chương trình 30a), huyện Na Rì (vùng núi phía Đông) và huyện Chợ Mới (vùng phát triển kinh tế đồi rừng gắn với trục giao thông).

5. Nhóm nguyên nhân đói nghèo chính của hộ nông dân Bắc Kạn được chỉ ra trong luận án gồm những gì?
Các nguyên nhân chính gồm: thiếu đất sản xuất chất lượng tốt (đất dốc, bạc màu), thiếu vốn đầu tư thâm canh, số lượng người phụ thuộc trong gia đình cao, trình độ văn hóa và hiểu biết khoa học kỹ thuật thấp, rủi ro ốm đau bệnh tật làm suy kiệt kinh tế hộ, giao thông cách trở dẫn đến thiếu thông tin thị trường, và tâm lý ỷ lại vào chính sách hỗ trợ trực tiếp của Nhà nước.

Kết luận

Luận án của tác giả Hà Quang Trung đã giải quyết một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn về giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân tại tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2008–2012. Bằng việc kết hợp phương pháp phân tích kinh tế lượng (Cobb-Douglas, Logit) với các thước đo phân hóa xã hội (Gini, Lorenz), công trình đã chỉ rõ bản chất thiếu bền vững của việc giảm nghèo dựa trên chuẩn thu nhập đơn thuần và xác định chính xác các nhân tố quyết định sinh kế nông hộ. Hệ thống 6 nhóm giải pháp do luận án đề xuất cung cấp luận cứ khoa học thiết thực nhằm đổi mới chính sách giảm nghèo theo hướng nâng cao năng lực tự vươn lên cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Chƣơng 1. Tổng quan về vấn đề đói nghèo và giảm nghèo bền vững Chƣơng 2. Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Thực trạng giảm nghèo bền vững ở tỉnh Bắc Kạn Chƣơng 4.

Định hƣớng và giải pháp giảm nghèo bền vững cho các hộ nông dân trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn Phần: Kết luận và kiến nghị 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG 1. Khái niệm về đói nghèo, tiêu chí đói nghèo và chuẩn nghèo 1. Khái niệm về đói nghèo trên thế giới Tại Hội nghị bàn về đói nghèo ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc - Thái Lan tháng 9/1993 đã đƣa ra khái niệm về đói nghèo nhƣ sau: “Đói nghèo là tình trạng một bộ phận dân cƣ không đƣợc hƣởng và thoả mãn nhu cầu cơ bản của con ngƣời đã đƣợc xã hội thừa nhận, tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của từng địa phƣơng”. Tại Hội nghị Thƣợng đỉnh thế giới về Phát triển xã hội ở Copenhaghen, Đan Mạch năm 1995 đã đƣa ra khái niệm về ngƣời nghèo nhƣ sau: “Ngƣời nghèo là tất cả những ai có thu nhập thấp hơn dƣới 1 USD mỗi ngày cho mỗi ngƣời, số tiền đƣợc coi nhƣ đủ mua những sản phẩm thiết yếu để tồn tại”.

Về vấn đề này Ngân hàng thế giới (WB) cũng đƣa ra khái niệm về đói nghèo là: “Đói nghèo là sự thiếu hụt không thể chấp nhận đƣợc trong phúc lợi xã hội của con ngƣời, bao gồm cả khía cạnh sinh lý học và xã hội học”. Sự thiếu hụt về sinh lý học là không đáp ứng đủ nhu cầu về vật chất và sinh học nhƣ dinh dƣỡng, sức khoẻ, giáo dục và nhà ở. Sự thiếu hụt về mặt xã hội học liên quan đến các vấn đề nhƣ bình đẳng, rủi ro và đƣợc tự chủ, tôn trọng trong xã hội. Từ những khái niệm trên, Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) đã tách riêng hai khái niệm đó là khái niệm đói và khái niệm nghèo: - Khái niệm đói: “Đói là tình trạng một bộ phận dân cƣ có mức sống dƣới mức tối thiểu và thu nhập không đủ đảm bảo cho nhu cầu về vật chất để duy trì cuộc sống.

Đó là những hộ dân cƣ hàng năm thiếu ăn, thƣờng vay nợ cộng đồng và thiếu khả năng chi trả”. - Khái niệm nghèo: “Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cƣ không có khả năng thoả mãn nhu cầu cơ bản, tối thiểu của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phƣơng diện” [1], [4], [27]. 6 Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đƣa ra khái niệm về nghèo theo thu nhập là: “Nghèo diễn tả sự thiếu cơ hội để có thể sống một cuộc sống tƣơng ứng với các tiêu chuẩn tối thiểu nhất định”. Thƣớc đo các tiêu chuẩn tối thiểu đế xác định nghèo thay đổi tuỳ theo từng vùng, từng địa phƣơng và theo các giai đoạn thời gian.

Có thể đƣợc hiểu một ngƣời là nghèo khi thu nhập hàng tháng của họ thấp hơn một nửa thu nhập bình quân theo ngƣời trên tháng của mỗi quốc gia. Tuy nhiên các tiêu chí và chuẩn mực đánh giá, phân loại sự nghèo đói còn phụ thuộc và từng vùng, từng điều kiện lịch sử nhất định. Trên góc độ khác Liên hợp Quốc đã đƣa ra hai khái niệm về nghèo đó là nghèo tuyệt đối và nghèo tƣơng đối nhƣ sau: - Nghèo tuyệt đối: là tình trạng một bộ phận dân cƣ không đƣợc hƣởng những nhu cầu cơ bản tối thiểu. Nhu cầu cơ bản tối thiểu cho cuộc sống là những đảm bảo ở mức tối thiểu về ăn, mặc, ở, giao tiếp xã hội, vệ sinh, y tế và giáo dục.

Ngoài những nhu cầu cơ bản trên, cũng có ý kiến cho rằng nhu cầu tối thiểu bao gồm quyền đƣợc tham gia vào các quyết định của cộng đồng. - Nghèo tương đối: là tình trạng một bộ phận dân cƣ có mức sống dƣới mức trung bình của cộng đồng và ở một thời kỳ nhất định. Nghèo tƣơng đối phát triển theo không gian và thời gian nhất định tuỳ thuộc vào mức sống chung của xã hội. Nhƣ vậy, nghèo tƣơng đối gắn liền với sự chênh lệch về mức sống của một bộ phận dân cƣ so với mức sống trung bình của địa phƣơng ở một thời kỳ nhất định.

Từ những đánh giá trên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc xoá dần nghèo tuyệt đối là công việc có thể làm, còn nghèo tƣơng đối là hiện tƣợng thƣờng có trong xã hội và vấn đề cần quan tâm là rút ngắn khoảng cách chênh lệch giàu nghèo và hạn chế sự phân hoá giàu nghèo. Thực tế cho thấy có sự không thống nhất về quan điểm, khái niệm và đối với từng quốc gia khác nhau sẽ có chuẩn mực đánh giá khác nhau. Vì thế, trên cơ sở thống nhất chung về mặt định tính, cần phải xác định thƣớc đo mức nghèo đói của mỗi quốc gia, mỗi vùng, mỗi địa phƣơng. Khái niệm về đói nghèo ở Việt Nam Nhìn chung, khái niệm về đói nghèo ở Việt Nam tƣơng đồng với những khái niệm về đói nghèo đƣợc thừa nhận rộng rãi trên thế giới.

Hiện nay, Việt Nam đã thừa nhận khái niệm chung về đói nghèo do Hội nghị chống đói nghèo khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc, Thái Lan tháng 9/1993: “Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cƣ không đƣợc hƣởng và thoả mãn các nhu cầu cơ bản của con ngƣời mà những nhu cầu này đã đƣợc xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của địa phƣơng” [27], [29]. Tƣơng tự, có thể định nghĩa đói nghèo là tình trạng bị thiếu thốn ở nhiều phƣơng diện, thu nhập hạn chế, hoặc thiếu cơ hội tạo thu nhập, thiếu tài sản để đảm bảo tiêu dùng trong những lúc khó khăn và dễ bị tổn thƣơng trƣớc những đột biến bất lợi, ít có khả năng truyền đạt nhu cầu và những khó khăn tới ngƣời có khả năng giải quyết, ít đƣợc tham gia vào quá trình ra quyết định. Nhƣ vậy, đói nghèo ở Việt Nam không chỉ đƣợc nhìn nhận ở phƣơng diện thiếu thốn những nhu cầu vật chất tối thiểu nhƣ ăn mặc, giáo dục, y tế mà ở cả phƣơng diện thiếu những cơ hội tạo thu nhập, dễ bị tổn thƣơng, ít có khả năng tham gia vào việc ra các quyết định liên quan đến bản thân. Tiêu chí đánh giá đói nghèo và chuẩn nghèo 1.

Tiêu chí đánh giá và chuẩn nghèo trên thế giới Thứ nhất là, tiêu chí chỉ số phát triển con người (HDI - Human Development Index) của Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc (UNDP): Là chỉ số so sánh dựa vào một số chỉ tiêu cơ bản nhƣ tuổi thọ dân cƣ trung bình, tình trạng biết chữ của ngƣời lớn, thu nhập bình quân trên đầu ngƣời trong năm. Chỉ số này đƣợc sử dụng trong “Báo cáo phát triển con ngƣời” năm 1997 của UNDP. Bao gồm các nhân tố cụ thể: (i) Một cuộc sống lâu dài và khoẻ mạnh, đƣợc đo bằng tuổi thọ. 8 (iii) Mức sống đo bằng GDP thực tế đầu ngƣời theo sức mua tƣơng đƣơng tính bằng đô-la Mỹ.

Thứ hai là, tiêu chí đánh giá nghèo theo đường nghèo: Tiêu chí này đƣợc Ngân hàng Thế giới phân chia đƣờng nghèo theo hai mức: đƣờng nghèo về lƣơng thực thực phẩm và đƣờng nghèo chung. Trong đó đƣờng nghèo về lƣơng thực thực phẩm đƣợc xác định dựa trên lƣợng calo tối thiểu cho một ngƣời/một ngày. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và một số tổ chức khác xác định mức calo tối thiểu và sử dụng hiện nay là 2100 calo/ngƣời/ngày. Tuy nhiên, trên thực tế ở mỗi nƣớc có mức điều chỉnh khác nhau cho phù hợp.

Chẳng hạn mức calo tối thiểu ở Trung Quốc là 2150 calo/ngày/ngƣời, ở Thái Lan là 1978 calo/ngƣời/ngày và Việt Nam là 2100 calo/ngƣời/ngày… Thứ ba là, tiêu chí đánh giá nghèo theo mức chi tiêu tối thiểu cho các nhu cầu cơ bản của con người: Theo tiêu chí này, năm 1997 Ngân hàng Thế giới đã đƣa ra mức chi tiêu nhu cầu cơ bản tính theo sức mua tƣơng đƣơng của địa phƣơng so với thế giới để thoả mãn nhu cầu sống, theo đó mức chi tối thiểu tổng quát cho mức nghèo khổ tuyệt đối là 1 USD/ngƣời/ngày; mức nghèo là 2 USD/ ngƣời/ngày trở xuống cho các nƣớc châu Mỹ Latinh và vùng Caribe; mức 4 USD/ngƣời/ngày trở xuống cho những nƣớc Đông Âu. Từ năm 2005, Ngân hàng thế giới và Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) đã áp dụng mức chuẩn nghèo đối với các nƣớc đang phát triển là 1,25 USD/ngƣời/ngày cho chi tiêu nhu cầu cơ bản tính theo sức mua tƣơng đƣơng thay cho mức chuẩn nghèo trƣớc đó vẫn dùng là mức 1 USD/ngƣời/ngày theo mức giá năm 1993. Thứ tư là, tiêu chí đánh giá nghèo theo thu nhập bình quân đầu người: Năm 1997 Ngân hàng thế giới đã đƣa ra chuẩn nghèo chung cho thế giới là mức thu nhập bình quân dƣới 370 USD/ngƣời/năm. Bên cạnh đó khi sử dụng chỉ tiêu này các quốc gia thƣờng xác định thu nhập bình quân của hộ gia đình so sánh với thu nhập bình quân đầu ngƣời của quốc gia.

Hộ có thu nhập bình quân đầu ngƣời ít hơn 1/2 hoặc 1/3 thu nhập bình quân đầu ngƣời của quốc gia đƣợc coi là hộ nghèo [4], [30]. Hiện nay, tiêu chí đánh giá nghèo theo thu nhập đang đƣợc sử dụng khá phổ biến ở các nƣớc trên thế giới vì nó có ƣu 9 điểm là dễ sử dụng. Tuy nhiên, xét về tổng thể thì nếu chỉ xét về thu nhập bình quân đầu ngƣời sẽ không phản ánh đầy đủ đƣợc sự thoả mãn các nhu cầu cơ bản của con ngƣời. Do vậy, cần phải có sự tiếp cận khác toàn diện hơn, đầy đủ hơn để đánh giá sự đói nghèo.

Thứ năm là, chỉ số nghèo khổ tổng hợp (HPI- Human P overty Index), chỉ số HPI đo lƣờng sự nghèo khổ của con ngƣời trên hai lĩnh vực chính là giáo dục và y tế.