Chương 1. Những vấn đề lý luận cơ bản về giải quyết tranh chấp mua bán hàng hóa theo pháp luật Việt Nam. Thực trạng pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa tại Tòa án nhân dân Quận 8, Thành phố Hồ Chí Minh. Phƣơng hƣớng và giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa tại Tòa án nhân dân Quận 8, Thành phố Hồ Chí Minh.
7 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP MUA BÁN HÀNG HÓA THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM 1. Một số vấn đề lý luận về tranh chấp mua bán hàng hóa 1. Khái niệm tranh chấp mua bán hàng hóa Trƣớc khi tìm hiểu khái niệm về tranh chấp MBHH, tác giả sẽ làm rõ khái niệm về MBHH. Mua bán hàng hóa theo từ điển Tiếng Việt: “Là hoạt động trao đổi hay giao lưu hàng hóa, dịch vụ trên cơ sở thuận mua vừa bán [19].
Hoạt động MBHH là một bộ phận chủ yếu của của hoạt động thƣơng mại, theo LTM năm 2005: “Mua bán hàng hóa là hoạt động thương mại, theo đó bên bán có nghĩa vụ giao hàng, chuyển quyền sở hữu hàng hóa cho bên mua và nhận thanh toán; bên mua có nghĩa vụ thanh toán cho bên bán, nhận hàng và quyền sỡ hữu hàng hóa theo thỏa thuận [27]. Về cơ bản, hoạt động thƣơng mại ở tất cả các nƣớc đều diễn ra dƣới hai hình thức: mua bán nội địa và mua bán quốc tế, về bản chất đều là những hoạt động mà trong đó ngƣời bán có nghĩa vụ chuyển giao hàng hóa, dịch vụ cho ngƣời mua. Còn ngƣời mua có nghĩa vụ chuyển cho ngƣời bán một khoảng ngang bằng với giá trị hàng hóa, dịch vụ đƣợc trao đổi. Hoạt động MBHH là một hoạt động chủ yếu trong hoạt động thƣơng mại, nhiều hoạt động thƣơng mại khác gắn liền với MBHH hoặc nhằm phục vụ cho MBHH.
Hoạt động này có chủ thể của hành vi MBHH là bất kì cá nhân, tổ chức, đơn vị kinh doanh có nhu cầu về hàng hóa. Mỗi cá nhân, tổ chức đều có quyền thực hiện hành vi MBHH với các cá nhân, tổ chức khác trong khuôn khổ năng lực pháp lý và năng lực hành vi của họ, không phân biệt địa giới hành chính hoặc thành phần kinh tế. Đối tƣợng của quan hệ MBHH có thể đƣợc hiểu là vật chất, dƣới dạng cụ thể, có hai thuộc tính là giá trị trao đổi và giá trị sử dụng. Đối tƣợng của quan hệ MBHH theo quy định tại LTM năm 2005 bao gồm những hàng hóa đƣợc quy định cụ thể, kèm theo là những loại hàng hóa cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện.
8 Quá trình thực hiện hành vi MBHH gắn liền với quá trình chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền quản lý sử dụng hàng hóa giữa bên bán với bên mua. Cùng với sự chuyển giao hàng hóa của ngƣời bán cho ngƣời mua sẽ có sự chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền quản lý sử dụng đối với hàng hóa. Tuy nhiên, thủ tục, thời điểm chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền quản lý sử dụng phải theo đúng quy định của pháp luật. Mua bán hàng hóa là một quá trình gồm nhiều khâu, là hoạt động thực tế của cuộc sống và đƣợc nhiều chủ thể thực hiện.
Đây là một khâu quyết định trong hoạt động kinh doanh, là yếu tố quyết định của hành vi thƣơng mại. Hoạt động này là một quá trình phổ biến có ý nghĩa quan trọng là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng. Quan hệ MBHH là quan hệ đƣợc xác lập, đảm bảo và đƣợc các bên thực hiện thông qua hình thức pháp lý là HĐMBHH. Trong nền kinh tế thị trƣờng điều chỉnh bởi pháp luật, quyền tự do kinh doanh của các chủ thể kinh doanh đƣợc pháp luật thừa nhận và bảo vệ.
Trong môi trƣờng tự do kinh doanh đó sự chi phối của quy luật thị trƣờng và mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận của các chủ thể tham gia thị trƣờng, việc pháp sinh tranh chấp giữa các chủ thể kinh doanh là điều không tránh khỏi một trong số đó là tranh chấp MBHH. Trong đời sống, chúng ta có thể thấy rằng vấn đề mâu thuẫn luôn tồn tại tất yếu trên mọi lĩnh vực, tạo nên sự phát triển của xã hội. Tuy nhiên, xã hội nếu không tồn mâu thuẫn và tranh chấp thì không thể phát triển. Trong Từ điển Tiếng Việt thông dụng của Phạm Lê Liên, tác giả đã nêu ra quan điểm về tranh chấp là “giành nhau một cách giằng co cái không rõ thuộc về bên nào, là đấu tranh giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là trong vấn đề quyền lợi giữa hai bên" [21, tr.
Trong thực tiễn đời sống, quyền lợi đó có thể là lao động, dân sự, kinh doanh thƣơng mại. mà các bên mong muốn có đƣợc. Trên phƣơng diện pháp lý, tranh chấp chúng ta có thể hiểu rằng đó chính là là sự không thỏa thuận đƣợc các vấn đề về sự kiện pháp lý. Theo quy định tại khoản 6 điều, Điều 14, Luật Doanh nghiệp năm 2005 đã nêu ra định nghĩa về vấn để kinh doanh và mục đích của việc kinh doanh : “Kinh 9 doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả công đoạn của quá trình đầu tư từ sản suất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi.
Theo quy định tại khoản 1 điều 3, Luật thƣơng mại năm 2005 đã đƣa ra định nghĩa về hoạt động thƣơng mại, mục đích của hoạt động thƣơng mại và hoạt động thƣơng mại gồm những hoạt động nào: “Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác [27]. Nhƣ vậy, hoạt động MBHH là hoạt động kinh doanh, thƣơng mại nhằm mục đích sinh lợi. Tranh chấp MBHH chính là những mâu thuẫn phát sinh từ việc các chủ thể kinh doanh có sự bất đồng trong hoạt động MBHH. Các định nghĩa trong Luật doanh nghiệp năm 2005, Luật thƣơng mại năm 2005 đã chỉ ra đƣợc bản chất của tranh chấp MBHH là những mâu thuẫn, xung đột về những lợi ích phát sinh khi tham gia hoạt động MBHH.
Tranh chấp về MBHH xảy ra khi có mâu thuẫn và xung đột không thể điều hòa đƣợc. Giáo trình LTM của trƣờng đại học Luật Hà Nội đã đƣa ra quan điểm về tranh chấp thƣơng mại: “Tranh chấp thương mại là những mâu thuẫn (bất đồng hay xung đột) về quyền và nghĩa vụ giữa các bên trong quá trình hoạt động thương mại [39, tr. Từ những phân tích trên, có thể thấy hiện nay chƣa đƣa ra một cách hiểu thống nhất, đặc biệt là chƣa có văn bản pháp lý nào cụ thể quy định về khái niệm tranh chấp MBHH mà mới chỉ dừng lại ở quan điểm của một số tác giả trên cơ sở tiếp cận nó thông qua pháp luật. Theo tác giả có thể định nghĩa tranh chấp MBHH nhƣ sau: “Tranh chấp mua bán hàng hóa là những mâu thuẫn, bất đồng hay xung đột về quyền lợi và nghĩa vụ giữa các chủ thể tham gia các quá trình của hoạt động mua bán hàng hóa.
Trong MBHH có nhiều nguyên nhân làm phát sinh tranh chấp gồm: - Nguyên nhân chủ quan + Chủ thể cố tình không thực hiện các giao dịch trong hợp đồng dẫn tới bên bị vi phạm buộc phải khởi kiện tại TA để bảo vệ quyền lợi. Đó là do ý chí của các 10 chủ thể. Ví dụ nhƣ bên giao hàng cố tình giao hàng không đúng chủng loại đã giao kết trong hợp đồng, hoặc không giao hàng cho bên mua nhƣ thỏa thuận trong hợp đồng; còn bên mua cố tình chây ì thanh toán khi đã nhận đƣợc hàng, đơn phƣơng chấm dứt hợp đồng khi gặp khó khăn…. Nhiều hợp đồng hiện nay phát sinh tranh chấp là do ký kết, ngƣời ký kết không đủ tƣ cách đại điện chủ thể, ký hợp đồng với những nội dung, điều khoản không đƣợc pháp luật cho phép… nên khi thực hiện, tất yếu sẽ dẫn đến những vƣớng mắc, buộc phải sửa hoặc hủy hợp đồng dẫn đến những thiệt hại của các bên làm phát sinh tranh chấp.
+ Do sự chủ quan của các bên trong thiết lập HĐMBHH Nhiều doanh nghiệp vì yếu tố lợi nhuận trƣớc mắt mà đàm phán, soạn thảo hợp đồng một cách vội vã, mang tính hình thức, nội dung sơ sài hoặc mập mờ, thiếu sự cân nhắc kỹ càng dẫn đến nguy cơ xảy ra tranh chấp rất cao. Các doanh nghiệp cần phải xem xét kỹ khi ký HĐMBHH, trong hợp đồng phải thể hiện đầy đủ nội dung, các điều khoản cần thiết và dự đoán đƣợc các tình huống có thể xảy ra, cách thức xử lý và đặc biệt là nhằm đề phòng những bất đồng có thể xảy ra tranh chấp trong quá trình thực hiện hợp đồng. + Đối với các HĐMBHH quốc tế, nguyên nhân dẫn tới việc phát sinh tranh chấp là do năng lực của các doanh nghiệp trong quan hệ thƣơng mại quốc tế còn nhiều hạn chế nhƣ: khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ và sự hiểu biết về thƣơng mại quốc tế, các kỹ năng giao dịch, đàm phán, ký kết và thực hiện hợp đồng. Mặt khác, các doanh nghiệp Việt Nam chƣa ý thức đƣợc tác dụng và tầm quan trọng của tƣ vấn pháp lý và chuyên môn, chƣa có thái độ tích cực đúng mực khi phát sinh tranh chấp.
- Nguyên nhân khách quan + Do sự biến động của thị trƣờng, giá cả, chính sách thuế, chính sách xuất nhập khẩu của mỗi quốc gia có sự thay đổi. Giá trị của hợp đồng phụ thuộc vào biến động của thị trƣờng do những quy luật cung cầu, quy luật giá trị… Do vậy, sự biến động của các yếu tố nhƣ giá cả, tỷ giá, cung cầu ảnh hƣởng đến lợi ích của các bên. + Sau khi kí kết hợp đồng, trên thực tế sẽ xảy ra ngẫu nhiên nhiều sự kiện bất khả kháng. Sự kiện này xảy ra ngẫu nhiên ngoài khả năng kiểm soát của con ngƣời đây là một trong những yếu tố đƣợc xem xét để miễn trách nhiệm.
Sự kiện bất khả 11 kháng ít khi xảy ra nhƣng khi đã xảy ra thƣờng gây cho các bên sự t túng, bị động. Trong khi ký kết hợp đồng các bên thƣờng không chú trọng đến những điều khoản bất khả kháng dẫn đến tranh chấp giữa các bên. Những nguyên nhân chủ quan và khách quan trên đây dẫn đến tranh chấp trong kinh doanh thƣơng mại nói chung và tranh chấp HĐMBHH nói riêng ngày càng gia tăng cả về số lƣợng cũng nhƣ tính chất phức tạp của nó.