Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 1.1 Tranh chấp môi trường 1.1 Khái niệm tranh chấp môi trường Cuối năm 2008, vụ việc công ty Vedan xả nước thải chưa qua xử lý ra sông Thị Vải biến dòng sông này trở thành dòng sông chết được cơ quan chức năng phát hiện. Vụ việc đã nhanh chóng thu hút được sự quan tâm của các cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương, cơ quan truyền thông, các tổ chức, cá nhân và xã hội. Nguyên nhân không phải chỉ bởi số tiền phạt 216 triệu và số tiền phí BVMT 127 tỷ đồng mà Vedan bị truy thu mà chính bởi đơn khởi kiện của hơn 5000 hộ dân yêu cầu Vedan bồi thường cho những thiệt hại về tính mạng, sức khỏe và tài sản mà họ phải gánh chịu do dòng sông Thị Vải bị ô nhiễm và những khó khăn, vướng mắc về mặt pháp lý mà người dân gặp phải trong quá trình yêu cầu đòi bồi thường. Vụ việc của Vedan không phải là vụ việc tranh chấp môi trường đầu tiên nhưng có thể nói, vụ việc Vedan đã chỉ ra nhiều lỗ hổng trong các quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp môi trường.
Trong bài tham luận tại Hội thảo “Sự tham gia của các tổ chức xã hội trong việc bảo vệ pháp luật môi trường và tranh tụng vì lợi ích cộng đồng”, ngày 20/3/2012 do Hội Luật gia Việt Nam phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (United Nation Development Program, viết tắt là UNDP) tổ chức, luật sư Trương Trọng Nghĩa đã khẳng định “Vụ kiện Vedan: Một điển cứu pháp lý mang tính cột mốc” [25]. Chính vì vậy, trong luận văn của mình, tôi sẽ sử dụng vụ việc Vedan như một minh chứng chủ yếu để luận giải các vấn đề về pháp luật giải quyết tranh chấp môi trường ở Việt Nam hiện nay. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Từ phản ứng bức xúc của người dân địa phương về tình trạng lén lút xả nước thải không qua xử lý ra môi trường, sau hơn 3 tháng theo dõi, ngày 13 tháng 9 năm 2008, đoàn kiểm tra liên ngành đã bắt quả tang Công ty Vedan đóng tại huyện Long Thành, tỉnh Đồng Nai xả một lượng nước thải lớn chưa qua xử lý ra sông Thị Vải. - Theo ước tính, Vedan có thể xả nước thải tới 5.000 m3/ngày ra sông.
Ngay từ năm 1994, bắt đầu hoạt động, Vedan đã tránh né việc đầu tư xử lý chất thải theo quy định, đồng thời cố tình xả thải trái pháp luật, gây ÔNMT. - Thông thường, đối với loại hình chế biến thực phẩm của Vedan, kinh phí chi cho môi trường bằng khoảng 10%-15% tổng giá trị đầu tư, nhưng đến lúc bị phát hiện, Vedan mới chỉ đầu tư khoảng 0,73% tổng giá trị đầu tư. - Năm 2005, khi bị thanh tra của Bộ phát hiện, Vedan chi 15 tỷ “hỗ trợ nông dân nuôi trồng thủy sản”, rồi tiếp tục đầu độc sông Thị Vải. Trong suốt thời gian đó, bất chấp ý kiến của Bộ TNMT và cả Thủ tướng, Vedan vẫn nhiều lần được phê duyệt mở rộng công suất và thậm chí được đề nghị khen thưởng về “thành tích BVMT” (!?), như một thứ “đèn xanh” cho họ tiếp tục giết chết dòng sông Thị Vải bằng thủ đoạn mà chính Bộ trưởng Bộ TN & MT gọi là “gian lận”, “lừa đảo”.
Với hành vi này, Vedan tránh chi phí đầu tư hệ thống xử lý là 143 tỷ đồng, chi phí vận hành hàng năm là 210 tỷ đồng, trốn nộp phí BVMT lên tới 127 tỷ đồng. - Bộ Tài nguyên - Môi trường áp dụng quy định hiện hành, phạt Vedan 216 triệu và truy thu 127 tỉ đồng phí BVMT, buộc tháo dở hệ thống xã thải trái phép. - Phần thiệt hại trực tiếp cho hàng ngàn nông dân đánh bắt, nuôi trồng thủy sản ở Bà Rịa – Vũng Tàu, Đồng Nai và Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) được Viện Môi trường và Tài nguyên thuộc Đại học Quốc gia TPHCM tính ra khoảng 217 tỉ thì nông dân phải trực tiếp khởi kiện Vedan. Ban đầu, Vedan không chấp nhận ‘bồi thường”, chỉ đồng ý “hỗ trợ” khoảng 20 tỉ đồng.
Sau cùng, qua hòa giải, Vedan phải đồng ý bồi thường toàn bộ số thiệt hại trên. - Riêng thiệt hại cho dòng sông Thị Vải và môi trường sinh sống của hàng ngàn nông dân ba địa phương do hàng chục triệu mét khối nước thải chưa qua xử lý gây ra trong 14 năm, mà chi phí để tái tạo đến nay vẫn chưa tính hết được, thì vẫn chưa có ai bồi thường. Một số thông tin về vụ việc của Vedan [25] Vậy thế nào là tranh chấp môi trường? 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ở Việt Nam hiện nay, chưa có bất kì văn bản quy phạm pháp luật nào đưa ra định nghĩa tranh chấp môi trường. Luật BVMT 2005 chỉ nêu ra các nội dung tranh chấp môi trường tại Điều 129 về tranh chấp về môi trường.
Theo đó nội dung tranh chấp môi trường bao gồm: “- Tranh chấp về quyền, trách nhiệm BVMT trong khai thác, sử dụng thành phần môi trường; - Tranh chấp về việc xác định nguyên nhân gây ra ô nhiễm, suy thoái, sự cố môi trường; về trách nhiệm xử lý, khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại do ô nhiễm, suy thoái, sự cố môi trường gây ra”[7] Vì vậy, trong quá trình nghiên cứu, các nhà khoa học Luật môi trường đã đưa ra những định nghĩa tranh chấp môi trường khác nhau. Trên cơ sở phân tích nội dung và đối tượng của tranh chấp môi trường, PGS.TS Vũ Thu Hạnh đã định nghĩa “Tranh chấp môi trường là những xung đột giữa các tổ chức, cá nhân, cộng đồng dân cư về quyền và lợi ích liên quan đến việc phòng ngừa, khắc phục ô nhiễm, suy thoái sự cố môi trường; về việc khai thác, sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên và môi trường; về quyền được sống trong môi trường trong lành và quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản do làm ÔNMT gây nên”[4, tr 408] Định nghĩa này đã chỉ ra đối tượng hướng tới của tranh chấp môi trường và chủ thể của tranh chấp môi trường. Theo đó, chủ thể của tranh chấp môi trường là các tổ chức, cá nhân, cộng đồng dân cư. Đối tượng hướng tới của các tranh chấp môi trường là các quyền và lợi ích liên quan đến: - Việc phòng ngừa, khắc phục ô nhiễm, suy thoái môi trường - Việc khai thác, sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên và môi trường 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Quyền được sống trong môi trường trong lành - Quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản do làm ÔNMT gây nên Tuy nhiên, theo quan điểm cá nhân, định nghĩa này đến nay đã không còn phù hợp vì: - Thứ nhất, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cũng có thể là chủ thể của tranh chấp môi trường.
Theo quy định tại Nghị định số 113/2010/NĐ-CP do Chính phủ ban hành ngày 03/12/2010 về việc xác định thiệt hại đối với môi trường, chủ thể chịu trách nhiệm yêu cầu bồi thường thiệt hại và xác định thiệt hại đối với môi trường là các cơ quan nhà nước có thẩm quyền như: UBND cấp xã; UBND cấp huyện; UBND cấp tỉnh và Bộ Tài nguyên và Môi trường. Theo điều 14, Nghị định 113/2010/NĐ-CP, các cơ quan nhà nước trên được quyền lựa chọn một trong ba phương thức sau để đòi bồi thường thiệt hại đối với môi trường: 1) Thỏa thuận với người gây thiệt hại; 2) Yêu cầu trọng tài giải quyết; 3) Khởi kiện tại tòa án [3]. Hành động này của cơ quan nhà nước có thẩm quyền là biểu hiện của một tranh chấp môi trường. Trong trường hợp này, mối quan hệ giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền với chủ thể gây ô nhiễm, suy thoái là mối quan hệ tố tụng dân sự (TTDS), chứ không phải mối quan hệ mệnh lệnh hành chính.
Như vậy, chủ thể của tranh chấp môi trường không chỉ là các tổ chức, cá nhân, cộng đồng dân cư mà còn bao gồm cơ quan nhà nước (Ví dụ trường hợp ở Hộp 2) - Đối tượng hướng tới của tranh chấp môi trường không chỉ là các quyền và lợi ích liên quan đến việc phòng ngừa, khắc phục ô nhiễm, suy thoái môi trường mà còn cả các sự cố môi trường phát sinh từ hoạt động của con người. Theo quy định tại Khoản 7, Điều 3 Luật BVMT (BVMT) 2005, “Sự cố môi trường là tai biến hoặc rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com người hoặc biến đổi thất thường của tự nhiên, gây ô nhiễm, suy thoái hoặc biến đổi môi trường nghiêm trọng”. Như vậy, sự cố môi trường phân làm hai loại: 1) Những sự cố môi trường phát sinh từ những biến đổi bất thường của tự nhiên như cháy rừng do sét đánh, ô nhiễm do lũ lụt… 2) Những sự số môi trường phát sinh từ những hoạt động của con người như sự cố tràn dầu, sự cố lò phản ứng hạt nhân… Các sự cố môi trường phát sinh do biến đổi tự nhiên sẽ không phát sinh trách nhiệm pháp lý của các chủ thể, còn các sự cố môi trường phát sinh từ hoạt động của con người thì sẽ phát sinh trách nhiệm pháp lý cho các chủ thể đó. Vì vậy, tranh chấp môi trường cũng phải hướng đến việc phòng ngừa, khắc phục các sự cố môi trường phát sinh từ hoạt động của con người.
Ví dụ như vụ việc Uỷ ban nhân dân (UBND) tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu uỷ quyền cho Sở Khoa học Công nghệ và Môi trường tỉnh khởi kiện Công ty Formosa Plastic Marine và Vitaco tại Tòa án nhân dân (TAND) tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đòi bồi thường thiệt hại do ÔNMT và kinh tế du lịch và thuỷ - hải sản của tỉnh lên tới 17,2 triệu USD (Hộp 2) cũng được coi là một tranh chấp môi trường. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đâm tàu, du lịch Bà Rịa - Vũng Tàu thiệt hại 43 tỷ đồng Con số thống kê trên vừa được Sở Du lịch tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu báo cáo ngày 19/9, vì sự cố tràn dầu do tàu Formosa One của Công ty Formosa Plastic Marine, đâm vào tàu chở dầu Petrolimex 01, của Công ty Vận tải xăng dầu khu vực II (Vitaco), ngày 7/9, gây nhiều thiệt hại cho ngành kinh tế du lịch - dịch vụ tỉnh này. Báo cáo cho biết, ngay sau khi xảy ra sự cố dầu tràn gây ô nhiễm, lượng khách du lịch tới Vũng Tàu giảm 1/2. Từ ngày 10/9 trở đi, lượng khách tới Vũng Tàu chỉ còn 1/6, ngày thứ bảy và chủ nhật chỉ còn 1/10 so với bình thường.