Luận án tiến sĩ luật học lý luận và thực tiễn giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư áp dụng đối với việt nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

Luận án tiến sĩ luật học phân tích lý luận và thực tiễn giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Trần Thị Hồng Nhung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Vũ Hoàng
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Giải Quyết Tranh Chấp Giữa Nhà Đầu Tư Nước Ngoài Và Quốc Gia Tiếp Nhận Đầu Tư Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA NHÀ ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI VÀ QUỐC GIA TIẾP NHẬN ĐẦU TƯ
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Khái niệm, đặc điểm về tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 1.5. Giải quyết và cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA NHÀ ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI VÀ QUỐC GIA TIẾP NHẬN ĐẦU TƯ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm của tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.2. Nguyên nhân phát sinh tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.3. Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.3.1. Khái niệm giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.3.2. Đặc điểm của giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.3.3. Khái quát luật nội dung trong giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.3.4. Hệ thống nguyên tắc tự do hóa và bảo hộ đầu tư trong pháp luật đầu tư
• 2.4. Cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.4.1. Khái niệm cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.4.2. Đặc điểm cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.4.3. Phân loại cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.4.4. Quá trình phát triển của cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư trong pháp luật đầu tư quốc tế
• 2.4.5. Những mô hình cải cách nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 2.4.5.1. Trong phòng ngừa tranh chấp
• 2.4.5.2. Trong giải quyết tranh chấp
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA NHÀ ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI VÀ VIỆT NAM
• 3.1. Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư - Thực tiễn của Ấn Độ và một số tham chiếu cho Việt Nam
• 3.2. Khái quát tình hình giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư hiện nay
• 3.3. Tình hình giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và Ấn Độ trong thời gian qua
• 3.4. Đánh giá những điều chỉnh về chính sách ISDS của Ấn Độ
• 3.5. Những khó khăn của Ấn Độ trong giai đoạn thực thi thay đổi chính sách
• 3.6. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 3.7. Thực tiễn cam kết về giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và Việt Nam
• 3.8. Những điểm khác biệt về tiêu chuẩn tự do hóa và bảo hộ đầu tư theo các hiệp định CPTPP và EVFTA
• 3.9. Nội dung cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư theo Hiệp định CPTPP và EVFTA
• 3.10. Thực tiễn và đánh giá chung về tình hình giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và Việt Nam
• 3.11. Cơ quan giải quyết tranh chấp và quy tắc tố tụng trong tài
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ PHÒNG NGỪA VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP GIỮA NHÀ ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI VÀ VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ HIỆN NAY
• 4.1. Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và Việt Nam
• 4.2. Những vấn đề chung được đặt ra trong giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư
• 4.3. Thực thi song song nhiều cơ chế ISDS khác nhau
• 4.4. Những khó khăn trong thực hiện giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư theo CPTPP, EVFTA
• 4.5. Giải pháp trong phòng ngừa và giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và Việt Nam
• 4.5.1. Trong phòng ngừa tranh chấp phát sinh
• 4.5.2. Trong giải quyết tranh chấp
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• BẢNG DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình nghiên cứu giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư

Nghiên cứu về tranh chấp đầu tư giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư đã trở thành một lĩnh vực quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các công trình nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào các vấn đề chung về tranh chấp quốc tế, phương thức giải quyết tranh chấp, và nội dung cam kết trong các điều ước quốc tế. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam cho thấy sự gia tăng đáng kể trong số lượng các vụ kiện giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư. Điều này phản ánh sự cần thiết phải cải cách hệ thống pháp luật và chính sách đầu tư nhằm bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư và đảm bảo sự phát triển bền vững cho nền kinh tế. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư nước ngoài mà còn nâng cao uy tín của quốc gia tiếp nhận đầu tư trong mắt các nhà đầu tư quốc tế.

1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Nhiều công trình nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng, tranh chấp quốc tế thường phát sinh từ những khác biệt trong cách hiểu và thực hiện các cam kết đầu tư. Các phương thức giải quyết tranh chấp như trọng tài quốc tế, hòa giải, và thương lượng được xem là những giải pháp hiệu quả. Các nghiên cứu này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch để giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư nước ngoài. Hơn nữa, việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế trong giải quyết tranh chấp cũng được coi là một yếu tố quan trọng giúp nâng cao tính cạnh tranh của quốc gia tiếp nhận đầu tư.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư đang ngày càng được chú trọng. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng, mặc dù Việt Nam đã có những bước tiến trong việc xây dựng khung pháp lý cho đầu tư nước ngoài, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Các vụ kiện giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư ngày càng gia tăng, cho thấy sự cần thiết phải cải cách hệ thống pháp luật và chính sách đầu tư. Việc nghiên cứu và áp dụng các mô hình giải quyết tranh chấp hiệu quả từ các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam nâng cao khả năng thu hút đầu tư nước ngoài và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư.

II. Cơ sở lý luận về giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư

Khái niệm tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư được định nghĩa là những bất đồng phát sinh từ các hoạt động đầu tư, liên quan đến quyền lợi và nghĩa vụ của các bên. Đặc điểm của loại hình tranh chấp này thường phức tạp hơn so với các loại hình khác do sự tham gia của quốc gia tiếp nhận đầu tư với tư cách là một bên trong tranh chấp. Nguyên nhân phát sinh tranh chấp có thể đến từ việc vi phạm các cam kết trong hợp đồng, sự thay đổi chính sách của quốc gia tiếp nhận đầu tư, hoặc các yếu tố bên ngoài như khủng hoảng kinh tế. Việc hiểu rõ các nguyên nhân này sẽ giúp các bên có thể phòng ngừa và giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả hơn.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của tranh chấp

Tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư thường mang tính chất đặc thù, liên quan đến các cam kết đầu tư quốc tế. Đặc điểm nổi bật của loại hình tranh chấp này là sự tham gia của quốc gia tiếp nhận đầu tư, điều này tạo ra những thách thức trong việc áp dụng các quy định pháp luật. Các tranh chấp này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của nhà đầu tư mà còn tác động đến hình ảnh và uy tín của quốc gia tiếp nhận đầu tư trên trường quốc tế. Do đó, việc xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả là rất cần thiết.

2.2. Nguyên nhân phát sinh tranh chấp

Nguyên nhân chính dẫn đến tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư thường liên quan đến việc vi phạm các cam kết trong hợp đồng đầu tư, sự thay đổi chính sách đầu tư của quốc gia tiếp nhận đầu tư, và các yếu tố bên ngoài như khủng hoảng kinh tế. Việc nhận diện và phân tích các nguyên nhân này sẽ giúp các bên có thể đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả, từ đó giảm thiểu rủi ro và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư.

III. Thực trạng giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư tại Việt Nam

Thực trạng giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư tại Việt Nam cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Số lượng các vụ kiện ngày càng gia tăng, cho thấy sự cần thiết phải có một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả hơn. Các vụ kiện thường liên quan đến việc vi phạm các cam kết trong hợp đồng hoặc sự thay đổi chính sách đầu tư. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của nhà đầu tư mà còn tác động đến hình ảnh và uy tín của Việt Nam trong mắt các nhà đầu tư quốc tế. Việc nghiên cứu và áp dụng các mô hình giải quyết tranh chấp từ các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam nâng cao khả năng thu hút đầu tư nước ngoài và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư.

3.1. Tình hình giải quyết tranh chấp hiện nay

Tình hình giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều thách thức. Các vụ kiện thường kéo dài và phức tạp, gây khó khăn cho cả nhà đầu tư và quốc gia tiếp nhận đầu tư. Hệ thống pháp luật hiện hành chưa hoàn thiện, dẫn đến việc áp dụng các quy định không đồng nhất. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của nhà đầu tư mà còn làm giảm tính cạnh tranh của Việt Nam trong việc thu hút đầu tư nước ngoài.

3.2. Những khó khăn trong thực hiện giải quyết tranh chấp

Những khó khăn trong việc giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư tại Việt Nam bao gồm sự thiếu minh bạch trong quy trình pháp lý, sự chậm trễ trong việc xử lý các vụ kiện, và sự không đồng nhất trong việc áp dụng các quy định pháp luật. Những vấn đề này không chỉ làm giảm lòng tin của nhà đầu tư mà còn ảnh hưởng đến hình ảnh của Việt Nam trong cộng đồng quốc tế. Cần có những cải cách mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư, Việt Nam cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về đầu tư, đảm bảo tính minh bạch và đồng nhất trong việc áp dụng các quy định. Thứ hai, cần xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, bao gồm việc áp dụng các phương thức như trọng tài quốc tế và hòa giải. Cuối cùng, cần tăng cường công tác tuyên truyền và đào tạo về giải quyết tranh chấp cho các cơ quan chức năng và nhà đầu tư. Những giải pháp này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư và nâng cao uy tín của quốc gia tiếp nhận đầu tư.

4.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về đầu tư là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp. Cần xây dựng các quy định rõ ràng và minh bạch về quyền lợi và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng đầu tư. Điều này sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. Hơn nữa, việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế trong giải quyết tranh chấp cũng sẽ giúp nâng cao tính cạnh tranh của Việt Nam trong việc thu hút đầu tư nước ngoài.

4.2. Xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả

Cần xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, bao gồm việc áp dụng các phương thức như trọng tài quốc tế và hòa giải. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư mà còn nâng cao uy tín của quốc gia tiếp nhận đầu tư. Hơn nữa, cần tăng cường công tác đào tạo và nâng cao năng lực cho các cơ quan chức năng trong việc xử lý các vụ kiện, từ đó nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh kinh tế toàn cầu hóa sâu rộng đã thúc đẩy dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) dịch chuyển mạnh mẽ giữa các nền kinh tế phát triển và đang phát triển. Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của các hiệp định đầu tư quốc tế (IIAs) cũng kéo theo làn sóng bùng nổ các vụ kiện theo cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư (ISDS). Luận án tiến sĩ luật học "Lý luận và thực tiễn giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư: Áp dụng đối với Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay" do NCS. Trần Thị Hồng Nhung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Vũ Hoàng tại Trường Đại học Luật Hà Nội (Chuyên ngành: Luật Quốc tế, Mã số: 9 38 01 08, năm 2019) là công trình nghiên cứu tiên phong, mang tính đột phá lý luận và thực tiễn trong bối cảnh Việt Nam thực thi các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (New-generation FTAs).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận ISDS một cách đơn lẻ, tập trung vào trọng tài quy chế theo Công ước Washington 1965 (ICSID) hoặc dừng lại ở việc mô tả vụ việc hành chính mà chưa có một khung phân tích hệ thống hóa, đa tầng nấc. Đặc biệt, có sự thiếu hụt nghiêm trọng các công trình giải quyết xung đột chuẩn mực giữa hệ thống hơn 60 BITs song phương truyền thống với các cơ chế ISDS thế hệ mới trong Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA/IPA).

Luận án thiết lập 05 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 05 giả thuyết tương ứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Cơ sở lý luận toàn diện nào xác lập bản chất pháp lý và cơ chế vận hành của ISDS trong luật quốc tế đương đại? -> H1: ISDS là cơ chế tài phán quốc tế hỗn hợp đặc thù, liên tục chuyển dịch nhằm cân bằng giữa bảo hộ quyền tài sản của nhà đầu tư tư nhân và quyền quản lý công (Right to Regulate) của quốc gia.
• RQ2: Sự chuyển dịch luật nội dung và luật hình thức trong các IIAs thế hệ mới đặt ra những thách thức pháp lý cụ thể nào đối với quốc gia đang phát triển? -> H2: Sự thu hẹp biên độ giải thích các tiêu chuẩn FET, truất hữu gián tiếp và sự xuất hiện của mô hình Tòa án Đầu tư hai cấp (ICS) tạo ra áp lực tương thích thể chế chưa từng có.
• RQ3: Kinh nghiệm cải cách ISDS và xử lý tranh chấp của các nền kinh tế tương đồng mang lại bài học cấu trúc gì? -> H3: Khủng hoảng ISDS của Ấn Độ (điển hình qua mẫu BIT 2015) cung cấp các tham chiếu chiến lược về giới hạn phạm vi cam kết và xử lý hậu quả tài phán.
• RQ4: Thực trạng tham gia ISDS của Việt Nam trong giai đoạn 1986–2019 bộc lộ những điểm nghẽn thể chế và tố tụng nào? -> H4: Việt Nam đối mặt với nguy cơ gia tăng các vụ kiện do thiếu hụt cơ chế cảnh báo sớm, dữ liệu liên ngành phân tán và năng lực đại diện pháp lý hạn chế.
• RQ5: Hệ thống giải pháp đồng bộ nào bảo đảm tối ưu hóa năng lực phòng ngừa và xử lý tranh chấp ISDS cho Việt Nam? -> H5: Cần thiết lập mô hình quản trị ISDS đa tầng, tích hợp phòng ngừa sớm, hoàn thiện quy chế phối hợp liên bộ ngành theo Quyết định 04/2014/QĐ-TTg và định hình lại chiến lược đàm phán IIAs.

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên Thuyết Miễn trừ Chủ quyền Quốc gia (State Immunity Theory), Thuyết Quyền lực Tư và Quản trị Xuyên quốc gia (Private Authority and Transnational Governance Theory), cùng Lý thuyết Xung đột Lợi ích Công - Tư trong Luật Quốc tế. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu khảo sát 1.660 BITs toàn cầu, dữ liệu thống kê tranh chấp ISDS từ UNCTAD giai đoạn 1986–2018, kinh nghiệm cải cách của Ấn Độ và toàn bộ thực tiễn thực thi cam kết ISDS tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy ba dòng nghiên cứu (research streams) chủ đạo:

1. Dòng nghiên cứu cấu trúc quyền lực và tính chính danh của ISDS: Gus Van Harten (2005) trong công trình Private authority and transnational governance đã chứng minh sự mở rộng của quyền lực tư thông qua trọng tài đầu tư quốc tế (ISA), chỉ ra cách thức hệ thống trao quyền cho trọng tài tư nhân phán quyết các biện pháp quản lý công của nhà nước. Đồng thuận với góc nhìn này, Tai Heng Cheng (2010) phân tích mối quan hệ giữa luật đầu tư quốc tế và thẩm quyền tối cao của nhà nước thông qua bốn tiến trình tái phân bổ quyền lực. Ngược lại, Gary Clyde Hufbauer (Peterson Institute for International Economics) và Todd Allee & Clint Peinhardt (2010) bảo vệ tính cần thiết của ISDS, chứng minh rằng cam kết trọng tài ICSID trong các BITs là công cụ giảm thiểu rủi ro chính trị thiết yếu để thu hút dòng vốn xuyên biên giới.
2. Dòng nghiên cứu về minh bạch hóa và cải cách thủ tục trọng tài: David Gaukrodger & Kathryn Gordon (2012) tại OECD Working Papers đã phân tích sâu sắc về chi phí tố tụng, tài trợ của bên thứ ba (Third-Party Funding) và tính nhất quán của phán quyết. Catherine Yannaca-Small (2005) nhấn mạnh yêu cầu minh bạch và sự tham gia của bên thứ ba (Amicus Curiae) nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng tính chính danh của ISA. Kate M. Supnik (2009) và Leon E. Trakman (2014) khảo sát xu hướng chuyển dịch từ chối ISA truyền thống của Australia và các nước Nam Mỹ để hướng tới tòa án nội địa hoặc cơ chế trọng tài cải tiến.
3. Dòng nghiên cứu thực tiễn tranh tụng và án lệ ISDS: Sumeet Kachwaha (2013) và Biswajit Dhar (2015) mổ xẻ phán quyết White Industries Australia Limited v. The Republic of India, vạch trần rủi ro khi điều khoản Tối huệ quốc (MFN) bị nhà đầu tư lợi dụng để "nhập khẩu" điều khoản giải quyết tranh chấp thuận lợi hơn từ các BITs khác. Các báo cáo chuyên khảo của UNCTAD (2010, 2013, 2018) và nghiên cứu của USAID/APEC (2013) về kinh nghiệm phòng ngừa tranh chấp tại Peru, Colombia, Chile đã hệ thống hóa các biện pháp giảm thiểu xung đột ở giai đoạn tiền tố tụng.

Tại Việt Nam, các tác giả Đỗ Thanh Hà (2016), Đỗ Viết Anh Thái (2012), Nguyễn Minh Hằng (2012), Trần Việt Dũng (2014) và Bành Quốc Tuấn (2012) đã làm rõ khái niệm tranh chấp nhà đầu tư - nhà nước, trách nhiệm bồi thường khi truất hữu tài sản và cơ chế miễn trừ tư pháp. Tuy nhiên, các công trình này tồn tại khoảng trống lớn khi chưa đặt ISDS trong bối cảnh thực thi đồng thời các FTAs thế hệ mới với những cơ chế giải quyết tranh chấp hoàn toàn trái ngược: cơ chế trọng tài sửa đổi trong CPTPP và cơ chế Tòa án Đầu tư (ICS) trong EVFTA/IPA. Luận án của NCS. Trần Thị Hồng Nhung đã định vị chính xác vào khoảng trống này, tạo bước tiến học thuật vượt bậc thông qua việc so sánh đối chiếu đa chiều giữa thực tiễn xét xử của ICSID, Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) và mô hình cải cách của Ấn Độ để thiết kế giải pháp đặc thù cho Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và thách thức sâu sắc Thuyết Miễn trừ Chủ quyền Quốc gia (State Immunity Theory) trong không gian tài phán đầu tư quốc tế. Tác giả chỉ rõ sự tiến hóa mang tính biện chứng từ Thuyết Miễn trừ Tuyệt đối sang Thuyết Miễn trừ Tương đối: "Thuyết quyền miễn trừ quốc tế tuyệt đối cho phép quốc gia được hưởng quyền này trong tất cả các lĩnh vực quan hệ dân sự mà quốc gia tham gia và trong bất kỳ trường hợp nào" (tr. 39), nhưng trong bối cảnh kinh tế hiện đại, khi nhà nước tham gia vào các quan hệ kinh tế với tư cách bình đẳng thông qua các hợp đồng thương mại, dự án BOT hoặc ký kết IIAs, quốc gia đã tự nguyện giới hạn quyền miễn trừ xét xử (Immunity from Jurisdiction - IFJ) và miễn trừ thực thi tài sản.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập 03 mệnh đề cốt lõi:

• Mệnh đề 1 (P1): Tranh chấp ISDS là quan hệ bất đối xứng về địa vị pháp lý giữa một bên là thực thể tư không có chủ quyền và một bên là quốc gia mang chủ quyền tối cao; tính chất này đòi hỏi một cơ chế tài phán đặc thù bảo đảm sự thỏa hiệp giữa bảo vệ quyền sở hữu tư nhân và lợi ích công cộng.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự chuyển dịch từ trọng tài thương mại quốc tế (Commercial Arbitration) sang trọng tài đầu tư (ISA) dựa trên điều ước quốc tế là sự chuyển giao quyền lực tài phán từ tòa án quốc gia sang các thiết chế quốc tế, dẫn đến nguy cơ xâm lấn không gian chính sách (Policy Space).
• Mệnh đề 3 (P3): Việc phân định ranh giới giữa hành vi công quyền thuần túy (Acta Jure Imperii) và hành vi quản lý kinh tế thương mại (Acta Jure Gestionis) là điều kiện biên (Boundary Condition) quyết định phạm vi trách nhiệm bồi thường của nhà nước.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 03 lý thuyết: Lý thuyết Quan hệ Quốc tế về Quản trị Toàn cầu, Lý thuyết Luật Quốc tế về Trách nhiệm Quốc gia và Lý thuyết Phân tích Kinh tế về Pháp luật (Law and Economics). Phương cận phân tích độc đáo nằm ở cấu trúc phân tầng "Luật Nội dung - Luật Tố tụng - Thể chế Thực thi".

Tác giả đưa ra định nghĩa chuẩn xác về tranh chấp: "Tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư được hiểu là những bất đồng, mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ pháp lý trong quá trình thực hiện các hoạt động đầu tư quốc tế giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư" (tr. 37). Khung phân tích này cho phép đánh giá toàn diện tác động qua lại giữa các tiêu chuẩn đối xử (NT, MFN, FET, bảo đảm chuyển vốn) và các phương thức giải quyết (thương lượng, trung gian, hòa giải, trọng tài vụ việc UNCITRAL, trọng tài quy chế ICSID/PCA và cơ chế hai cấp ICS).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp định tính - định lượng đa tầng (Multi-level Mixed-Methods Design):

• Tầng vĩ mô (Macro-level): Khảo sát hệ thống thể chế pháp lý quốc tế, phân tích các điều khoản giải quyết tranh chấp trong cơ sở dữ liệu mẫu lớn gồm 1.660 BITs và các hiệp định thương mại tự do có chương đầu tư do OECD tổng hợp từ 54 quốc gia tham gia Hội nghị bàn tròn Tự do hóa Đầu tư (FOI Roundtable).
• Tầng trung mô (Meso-level): Nghiên cứu so sánh luật học (Comparative Legal Analysis) giữa cam kết ISDS trong hệ thống IIAs truyền thống của Việt Nam với các cam kết thế hệ mới tại Chương 9 CPTPP và Chương 8 EVFTA/IPA.
• Tầng vi mô (Micro-level): Nghiên cứu tình huống chuyên sâu (In-depth Case Studies) về các vụ kiện quốc tế điển hình nhằm giải mã chiến lược tố tụng và cơ chế phân bổ nghĩa vụ pháp lý.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các chuẩn mực học thuật nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) đối với các vụ tranh chấp ISDS có giá trị thực tiễn và án lệ cao. Tiêu chí lựa chọn bao gồm: tính chất phức tạp của luật áp dụng, sự tham gia của các tổ chức trọng tài danh tiếng (ICSID, PCA, ICC, SCC) và mức độ tương đồng về bối cảnh kinh tế - chính trị với Việt Nam.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp chặt chẽ giữa 04 nguồn dữ liệu độc lập: (1) Văn bản điều ước quốc tế gốc (BITs, TIPs, FTAs); (2) Phán quyết và quyết định của các hội đồng trọng tài quốc tế; (3) Dữ liệu thống kê chính thức từ UNCTAD, OECD, World Bank; (4) Hồ sơ thực tiễn thi hành và văn bản quy phạm pháp luật nội địa của Việt Nam (Luật Đầu tư, Quyết định số 04/2014/QĐ-TTg).
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Tính giá trị cấu trúc (Construct Validity) được bảo đảm thông qua việc xác định chính xác các tiêu chuẩn vi phạm hợp đồng và hiệp ước; tính giá trị nội tại (Internal Validity) được kiểm chứng qua chuỗi suy luận logic lập hiến và giải thích điều ước quốc tế theo Công ước Vienna 1969 về Luật Điều ước Quốc tế (VCLT).

Data và phân tích

Nghiên cứu xử lý tập dữ liệu toàn diện bao gồm:

• Toàn bộ cơ sở dữ liệu các điều khoản IIAs bị viện dẫn vi phạm trong giai đoạn 1986–2016 theo thống kê của UNCTAD.
• Phân tích chi tiết 03 vụ án quốc tế lớn làm tham chiếu: White Industries Australia Limited v. The Republic of India (PCA Case No. 2010-13), Metalclad Corporation v. The United Mexican States (ICSID Case No. ARB(AF)/97/1), và AGIP S.p.A. v. People's Republic of the Congo (ICSID Case No. ARB/77/1).
• Phân tích thực chứng các vụ tranh chấp trực tiếp liên quan đến Việt Nam: Vụ kiện của nhà đầu tư Trịnh Vĩnh Bình đối với Chính phủ Việt Nam (xét xử tại PCA theo Quy tắc UNCITRAL) và vụ kiện của Công ty South Fork (Hoa Kỳ) đối với Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Thuận.
• Các công cụ phân tích chuẩn mực pháp lý và kỹ thuật đối chiếu văn bản quy phạm (Doctrinal Legal Synthesis) được áp dụng nhằm bóc tách cấu trúc từng điều khoản trong CPTPP và EVFTA, kiểm định tính tương thích thể chế với độ tin cậy tuyệt đối.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bùng nổ của tranh chấp ISDS xuất phát từ sự mơ hồ của luật nội dung: Luận án phát hiện hơn 80% các vụ kiện ISDS toàn cầu giai đoạn 1986–2016 xoay quanh việc diễn giải mở rộng các điều khoản trừu tượng như Đối xử công bằng và thỏa đáng (FET) và Truất hữu gián tiếp (Indirect Expropriation). Các hội đồng trọng tài có xu hướng giải thích có lợi cho nhà đầu tư, tạo ra gánh nặng tài chính khổng lồ cho các quốc gia tiếp nhận đầu tư.
2. Hiện tượng "lách cửa" điều ước thông qua điều khoản MFN: Từ án lệ White Industries v. India, nghiên cứu chứng minh rằng các nhà đầu tư nước ngoài có thể sử dụng nguyên tắc MFN để viện dẫn điều khoản "bảo đảm thực thi các biện pháp tư pháp hiệu quả" từ một BIT ký với nước thứ ba (như BIT Ấn Độ - Kuwait), biến sự chậm trễ của tòa án nội địa thành hành vi vi phạm nghĩa vụ điều ước quốc tế.
3. Mô hình cải cách phân cực giữa các khối quốc gia: Thực tiễn thế giới ghi nhận 02 làn sóng cải cách trái ngược: (i) Làn sóng triệt để, hạn chế tối đa ISA thông qua việc rút khỏi Công ước ICSID, chấm dứt hàng loạt BITs và ban hành Mẫu BIT thu hẹp quyền khởi kiện (điển hình là Ấn Độ với Mẫu BIT 2015, Bolivia, Ecuador, Venezuela); (ii) Làn sóng thể chế hóa bán tư pháp thông qua việc thành lập Cơ chế Tòa án Đầu tư (ICS) thường trực hai cấp (Sơ thẩm và Phúc thẩm) trong các hiệp định của EU (EVFTA, CETA).
4. Nguy cơ xung đột cơ chế tài phán song song tại Việt Nam: Nghiên cứu chỉ ra Việt Nam đang đồng thời duy trì ba thế hệ cam kết ISDS: các BITs truyền thống (chấp nhận trọng tài vụ việc/UNCITRAL hoặc ICSID mà không có cơ chế rà soát), CPTPP (bổ sung các cơ chế lọc tham vấn và sàng lọc đơn kiện không có căn cứ) và EVFTA (chuyển đổi hoàn toàn sang hệ thống ICS). Sự chồng chéo này tạo ra nguy cơ "chọn diễn đàn xét xử" (Forum Shopping) phức tạp.
5. Điểm nghẽn nghiêm trọng trong quản trị rủi ro cấp địa phương: Phân tích vụ kiện Công ty South Fork v. UBND tỉnh Bình Thuận cho thấy phần lớn nguyên nhân dẫn đến nguy cơ kiện tụng quốc tế không bắt nguồn từ chính sách vĩ mô của Chính phủ mà xuất phát từ sai sót hành chính, chậm trễ giải phóng mặt bằng, hoặc vi phạm cam kết cấp phép của chính quyền cấp tỉnh.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Công trình đóng góp vào lý luận luật quốc tế việc tái định vị ranh giới chủ quyền quốc gia trong kỷ nguyên số hóa và toàn cầu hóa, cung cấp luận cứ bảo vệ quyền quản lý công (Right to Regulate) trước các phán quyết trọng tài quốc tế.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập khung đối chiếu điều ước quốc tế ba chiều (Substantive - Procedural - Enforcement) có khả năng áp dụng chuẩn hóa cho việc nghiên cứu các hiệp định kinh tế thương mại quốc tế khác.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đề xuất lộ trình 04 bước xử lý tranh chấp: (1) Cảnh báo sớm tại chỗ; (2) Thương lượng - Hòa giải bắt buộc có sự tham gia của Bộ Tư pháp; (3) Tối ưu hóa chiến lược chỉ định trọng tài viên; (4) Kiểm soát chặt chẽ việc thi hành phán quyết và yêu cầu hủy phán quyết theo Quy tắc ICSID/New York Convention 1958.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn tiếp cận hồ sơ vụ việc: Do tính bảo mật nghiêm ngặt của nhiều vụ kiện trọng tài quốc tế liên quan đến Việt Nam và tính chất nhạy cảm chính trị - ngoại giao, một số tài liệu tranh tụng gốc chưa được công khai toàn văn, buộc nghiên cứu phải dựa trên các bản tóm tắt phán quyết hoặc thông cáo báo chí chính thức.
• Điều kiện biên về thời gian: Luận án hoàn thành tại thời điểm CPTPP vừa có hiệu lực và EVFTA/IPA đang trong quá trình phê chuẩn, do đó chưa thể kiểm chứng thực nghiệm hoạt động thực tế của Tòa án Đầu tư hai cấp (ICS) trong tranh chấp phát sinh giữa nhà đầu tư EU và Việt Nam.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Đánh giá tác động thực chứng của các phán quyết đầu tiên từ Cơ chế Tòa án Đầu tư (ICS) theo EVFTA đối với hệ thống tư pháp Việt Nam.
2. Nghiên cứu cơ chế tài trợ của bên thứ ba (Third-Party Funding) trong ISDS và các quy định pháp lý kiểm soát xung đột lợi ích của trọng tài viên/thẩm phán quốc tế.
3. Tích hợp công nghệ trí tuệ nhân tạo và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) trong việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia cảnh báo sớm rủi ro tranh chấp đầu tư quốc tế.
4. Nghiên cứu sâu về mối quan hệ giữa các cam kết phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, biến đổi khí hậu trong các FTAs thế hệ mới với nghĩa vụ bồi thường ISDS.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực hàng đầu tại các cơ sở đào tạo luật quốc tế, dự kiến tạo ra hàng trăm lượt trích dẫn trong các nghiên cứu chuyên sâu về luật đầu tư quốc tế, trọng tài thương mại quốc tế và luật kinh tế quốc tế.
• Định hình chính sách quốc gia: Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương trong việc rà soát, tái đàm phán hơn 60 BITs đã ký kết nhằm loại bỏ các điều khoản mơ hồ, bảo vệ không gian chính sách của Nhà nước.
• Nâng cao năng lực bộ máy thực thi: Đóng góp luận cứ quan trọng để hoàn thiện Quy chế phối hợp liên bộ ngành theo Quyết định 04/2014/QĐ-TTg, nâng cao kỹ năng tranh tụng quốc tế cho đội ngũ luật sư và chuyên viên pháp lý của Chính phủ.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Việc phòng ngừa thành công các vụ kiện ISDS giúp ngân sách nhà nước tránh được các khoản bồi thường thiệt hại tiềm tàng lên tới hàng trăm triệu USD, đồng thời củng cố niềm tin của các nhà đầu tư chiến lược chân chính vào môi trường pháp lý minh bạch của Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Khai thác khoảng trống nghiên cứu, khung lý thuyết phân tầng và phương pháp tam giác hóa dữ liệu để phát triển các đề tài chuyên sâu về luật quốc tế.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Bộ Tài chính): Sử dụng cẩm nang giải pháp để xây dựng quy trình phản ứng nhanh khi nhận được Thông báo ý định khởi kiện (Notice of Intent) từ nhà đầu tư.
• Chính quyền địa phương (UBND cấp tỉnh/thành phố): Nhận diện các điểm nóng pháp lý trong quá trình thu hồi đất, cấp phép dự án, xử lý vi phạm môi trường nhằm triệt tiêu mầm mống tranh chấp từ cơ sở.
• Cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư FDI: Hiểu rõ giới hạn bảo hộ pháp lý, quy trình khởi kiện và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) để tối ưu hóa chiến lược đầu tư bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Thuyết Miễn trừ Chủ quyền Tương đối (Restrictive State Immunity) và Thuyết Quản trị Xuyên quốc gia của Gus Van Harten (2005) vào bối cảnh các FTAs thế hệ mới. Luận án chỉ ra rằng việc quốc gia chấp nhận cơ chế ISDS không phải là sự từ bỏ chủ quyền mà là hành vi thực thi chủ quyền ở cấp độ cao hơn thông qua cam kết quốc tế, đồng thời đề xuất cơ chế tái lập quyền quản lý công thông qua điều khoản ngoại lệ chung và điều khoản tự chứng minh tính cần thiết (Self-judging Clauses).

2. Đổi mới phương pháp luận thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu trước? Khác với công trình của Vũ Anh Thư (2000) hay Đỗ Thanh Hà (2016) chủ yếu dùng phương pháp phân tích văn bản đơn thuần, luận án tích hợp phương pháp phân tích luật học so sánh đa biến (Multivariate Comparative Law) trên tập mẫu 1.660 BITs của OECD với phương pháp nghiên cứu án lệ đối chứng sâu sắc giữa Ấn Độ (vụ White Industries), Peru, Mexico (vụ Metalclad) và Việt Nam.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì? Phát hiện cho thấy phần lớn các rủi ro pháp lý dẫn đến các vụ kiện quốc tế chống lại Việt Nam không nằm ở sự thay đổi luật pháp của Quốc hội hay Chính phủ, mà xuất phát từ việc thiếu nhất quán trong thực thi pháp luật và sự chậm trễ giải quyết khiếu nại hành chính tại các cơ quan quản lý cấp tỉnh/thành phố.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không? Có. Luận án thiết kế ma trận quy trình 04 bước phòng ngừa và xử lý tranh chấp kèm theo bảng tiêu chí nhận diện nguy cơ vi phạm các tiêu chuẩn NT, MFN, FET, cho phép các cơ quan nhà nước tại Việt Nam và các quốc gia đang phát triển khác áp dụng trực tiếp vào thực tiễn quản lý.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao? Lộ trình định hướng: (1) Giai đoạn 2020–2023: Hoàn thiện khung thể chế cảnh báo sớm và đào tạo đội ngũ luật sư công; (2) Giai đoạn 2024–2027: Thử nghiệm vận hành cơ chế giải quyết tranh chấp theo Tòa án Đầu tư (ICS) trong EVFTA; (3) Giai đoạn 2028–2030: Xây dựng Đề án đàm phán Hiệp định Đầu tư Đa phương toàn diện và hoàn thiện cơ sở dữ liệu số hóa án lệ ISDS quốc gia.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Trần Thị Hồng Nhung là công trình nghiên cứu khoa học xuất sắc, mẫu mực về mặt học thuật và có giá trị ứng dụng thực tiễn vượt trội, thể hiện qua 06 đóng góp then chốt:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về bản chất, đặc điểm và cơ chế vận hành của ISDS trong nền kinh tế chính trị quốc tế đương đại.
2. Phân tích sâu sắc sự chuyển dịch chuẩn mực bảo hộ đầu tư từ hệ thống IIAs truyền thống sang các FTAs thế hệ mới tiêu biểu là CPTPP và EVFTA/IPA.
3. Đúc kết bài học xương máu từ cuộc khủng hoảng ISDS của Ấn Độ và các quốc gia đang phát triển để cảnh báo các nguy cơ pháp lý tương tự cho Việt Nam.
4. Đánh giá khách quan, trung thực và toàn diện bức tranh thực tiễn các vụ kiện ISDS mà Việt Nam đã và đang phải đối mặt.
5. Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi nhằm nâng cao năng lực phòng ngừa từ sớm, từ xa các xung đột đầu tư từ cấp địa phương đến trung ương.
6. Đề xuất chiến lược kiện toàn khung pháp lý nội hộ và định hướng đàm phán các điều ước quốc tế về đầu tư trong tương lai, bảo đảm giữ vững chủ quyền quốc gia và duy trì sức hấp dẫn của môi trường đầu tư FDI tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 của Catherine Yannaca —Small về “Transparency and Third Party Participation in Investor — State Dispute Settlement Procedures’’(“Minh bạch va sự tham gia cua bên thứ ba trong thu tục ISDS”). Chương nay dé cập tới van đề minh bạch va sự tham gia của bên thứ ba trong quá trình giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư. Phần một của chương nghiên cứu các quy định liên quan tới tính minh bạch và sự tham gia của bên thứ ba trong quá trình giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư. Phan hai mô tả các bước được tiến hành nhằm tăng tính minh bạch của hệ thống bởi tòa trọng tài và ICSID ở cấp độ Chính phủ.

Phần ba xem xét các lợi thé cũng như thách thức của cơ chế minh bạch bồ sung. + Cũng trong khuôn khổ của OECD, cuốn sách “Foreign State Immunity and Foreign Government controlled Investors”(“Mién trừ quốc gia nước ngoài và chính phủ nước ngoài diéu chỉnh nhà dau te”) (2010) của Gaukrodger, D phân tích vê hai vân dé mang tính nguyên tac liên quan tới hoạt động của các nhà dau tư nước II ngoài bị điều chỉnh bởi nhà nước khác: Thứ nhất, liệu học thuyết về miễn trừ chủ quyền của quốc gia có thé gây ra những khó khăn cho phía chủ thé tư khi theo đuôi các yêu cầu pháp lý dé chống lại nhà nước. Thứ hai, liệu học thuyết đó có tạo ra các khoảng trống trong thực thi các quy định đối với quốc gia tiếp nhận đầu tư. Mặc dù, có cách tiếp cận hạn chế để quyền miễn trừ được thừa nhận rộng rãi nhưng các van đề quan trọng như liệu các hoạt động đầu tư tài chính của một quỹ có mang tính chủ quyền.

Dựa vào các quy định pháp luật, công trình trên phân tích các chính sách của nhà nước trong phạm vi thuế, luật cạnh tranh, luật hình sự và chú ý tới các nhân tô căn bản có thê ảnh hưởng tới quyền miễn trừ trong các vụ việc như vậy - Bài viết “/nvestor — State Arbiration under Bilateral Trade and Investment Agreements: Finding Rhythm in Inconsistent Drumbeats” (“Trong tai dau tu theo BITs: Tim kiếm nhịp điệu trong tiếng trồng không nhất quán ”) năm 2013, của Ling Ling He & Razeen Sappideen đăng trên Journal of World Trade. Các tác giả đã xem xét bức tranh toàn cảnh về sự thay đổi trong giải quyết tranh chấp giữa nha đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư và những ảnh hưởng của cơ chế này lên các hiệp định thương mại song phương và hiệp định đầu tư. Phần hai của bài viết nghiên cứu về nguồn gốc của điều khoản ISA bang cách tham chiếu tới các phan của FTAs và BITs của các nền kinh tế chính như Hoa Kỳ, Ô-txơ-rây-li-a, Niu Di- lân và Trung Quốc. Phần ba, tác giả xem xét sự tranh luận về thực tiễn ISA trong các FTAs và BITs.

Phần bốn, điều tra về sự phát triển hiện nay của ISA ở các quốc gia có dấu hiệu muốn hạn chế bảo hộ nhà đầu tư nước ngoài và ISA như Vê-nê —zu- ê la , Ô-txơ-rây-li-a và An Độ. Trong khi đó, động cơ của những quốc gia này có thé khác như déu bày tỏ sự bảo lưu đối với hệ thống ISA chiếm ưu thé nếu như không mong muốn. Hưởng ứng xu hướng này là các cam kết về ISA của Trung Quốc, những cam kết đó dường như theo hướng trực tiếp đối diện [82, tr. - Bài viết “Power, Authority and International Investment Law” (“Quyên lực, thẩm quyên và Luật dau tư quốc té”) năm 2010 của Tai Heng Cheng đăng trên American University International Law Review.

Công trình phân tích mối quan hệ giữa luật đầu tư quốc tế, quyền lực và thâm quyền. Dé chứng minh, công trình đã chỉ ra luật đầu tư quốc tế điều chỉnh lại việc ra quyết định toàn cầu bằng cách điều chỉnh quyền lực và thẩm quyền giữa các bên tham gia thông qua bốn quá trình: Một là kích hoạt sự hoán đổi giữa quyền lực và thâm quyên, hai là rút bớt quyền lực và thâm quyền của nhà nước, ba là chuyên quyền lực và thẩm quyền sang các chủ thé ra quyết định khác, bốn là khôi phục quyền lực và thẩm quyền của nhà nước. Các nhà xây dựng chính sách ở cả quôc gia nhiêu quyên lực và ít quyên lực hơn đều coi 12 sự chuyên giao quyền lực và thâm quyền này như sự tấn công không thê điều chỉnh lên thâm quyên. - Cuốn sách “International Business Law” (“Luật kinh doah quốc té”) năm 2008, của Ray A.August, Don Mayer, Michael Bixby, Nhà xuất bản Printice Hall, Mỹ.

Chương 3 của sách đã phân tích một số nội dung cơ bản của ICSID, bên cạnh đó Chương này còn đề cập tới các vấn dé ly luận như lich sử, nội dung thuyết miễn trừ chủ quyền quốc gia, thuyết miễn chủ quyền quốc gia tương đối và phân tích vụ kiện giữa Công ty ABBOTT của Mỹ và Cộng hòa Nam Phi dé minh hoa cho các học thuyết được nghiên cứu. - Các công trình của UNCTAD Cũng giống OECD, UNCTAD có nhiều chuyên đề phân tích các khía cạnh khác nhau liên quan đến ISDS. Sau đây là một số các công trình điển hình: + Cuốn sách “Investor - State Dispute Settlement arising from Investment Treaties: A review” (“ISDS phát sinh từ các hiệp định dau tw: Tổng quan”) năm 2005. Sách này phân tích về thủ tục và nội dung trong giải quyết tranh chấp giữa nha đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tưcủa các hiệp định đầu tư.

Về thủ tục, đề cập tới các khái niệm cơ bản như “nhà đầu tư”, “đầu tư”, các khái niệm để xác định chủ thé nào có thé khởi kiện, các trường hợp kiện nhiều bên, xung đột thâm quyên. Về nội dung, sách tập trung luận giải các điều kiện về bảo hộ đầu tư trong HAs được đưa ra các cơ quan tài phán quốc tế. Sau cùng sách chỉ ra những tôn tại trong thủ tục, nội dung và vai trò của cộng đồng quốc tế. + Cuốn “Investor - State Dispute Settlement and impact on Investment rulemaking” (“ISDS và tác động tới xây dung quy định dau tw”) năm 2007.

Do sự gia tăng các điều khoản giải quyết tranh chấp trong hiệp định đầu tư dẫn tới tăng phán quyết trọng tài theo thủ tục và nội dung của pháp luật đầu tư. Điều đó ảnh hưởng tới quá trình xây dựng các quy định về đầu tư. Từ lập luận trên, các tác giả biên soạn sách đã phân tích xu hướng xây dựng các quy định về đầu tư quốc tế trong phạm vi các hiệp định; Xu hướng hình thành các quy định đầu tư quốc tế từ thực tiễn của trọng tài; Phân tích tác động của kinh nghiệm giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư lên quá trình xây dựng pháp luật đầu tư. Từ đó, đưa ra các nhận định trong việc áp dụng sự thay đôi của van đề trên ở các quốc gia có liên quan và phân tích thực tiễn ISDS từ góc nhìn chung và pháp lý dé phục vụ cho quá trình phát triển ở các quốc gia và dự kiến sẽ có những đánh giá mang tính tổng thé báo gồm cả giám sát đàm phán IIAs tương lai.

+ Cuốn sách “Transparency - Series on Issues in International Investment Agreements IT’ (“Minh bạch - Những van dé về Hiệp định dau tu quốc tế IP’) năm 13 2012. Cuốn sách đặt ra yêu cầu nghiên cứu tính minh bạch của các điều khoản ISDS trong các Hiệp định đầu tư quốc tế do ISDS thường liên quan đến khu vực công: các quy định của Chính phủ được ban hành nhằm các mục tiêu phúc lợi công có thê là đối tượng của tranh chấp; sự hiện diện của nhà nước trong trọng tài thúc đây các nghĩa vụ quản trị tốt; chi phi của việc biện hộ và bồi thường tài chính được rút từ các quỹ công. + Cuốn sách “/nvestor - state dispute settlement - Series on Issues in International Investment Agreements II’ (“ISDS - Những vấn dé về Hiệp định dau tu quốc tế IT”) năm 2013. Cuén sách đưa ra các nghiên cứu về phạm vi của ISDS, các phương thức giải quyết tranh chấp mang tính hòa bình, các diễn đàn cho các tranh chấp ISDS, trọng tài và tòa án quốc gia, lựa chọn trọng tài viên và các thách thức đặt ra cho việc lựa chọn trọng tài viên, các yêu cầu đặt ra bởi nhà đầu tư nhân danh nhà đầu tư hoặc nhân danh doanh nghiệp, đơn kiện lại từ phía nhà nước bị đơn, van đề luật áp dung, sự tham gia của nhà nước vào quá trình giải quyết tranh chap, chi phi của trọng tài, van đề xem xét phán quyết của trọng tài, thi hành phán quyết của trọng tài.

Nhóm công trình liên quan tới các phương thức giải quyết tranh chấp giữa nhà dau tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận dau tư. Có nhiều phương thức giải quyết khác nhau được sử dụng để giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư như bằng con đường bảo hộ ngoại giao, tòa án quốc gia, trọng tài quốc tế. Do vậy, cũng có nhiều công trình nghiên cứu viết về việc áp dụng các phương thức trên dé giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia tiếp nhận đầu tư, trong đó phần lớn các bài viết tập trung vào phương thức giải quyết bằng trọng tài quốc tế. - Bài viết “Investor - State dispute Settlement between developed countries: Reflections on the Australia - United States Free Trade - Agreement” (“ISDS giữa các quốc gia phát triển: phan ánh thông qua FTA giữa Uc va My”) năm 2006 của William S.Dodge đăng trên Vaderblilt Journal of Transnational Law đã phân tích xu hướng giải quyết tranh chấp từ bảo hộ ngoại giao đến các phương thức được nêu trong NAFTA va AUSFTA.

Lý giải tại sao các quốc gia phát triển có thé cho phép các nhà đầu tư nước ngoài sử dụng các phương thức khởi kiện trực tiếp. Các quốc gia này có hệ thống pháp luật phát triển, có khả năng giải quyết các tranh chấp - Bài viết “Making amends: Amending the ICSID Convention to reconcilde coming inerests in international investment law” (“Xây dung những sửa đổi: Sửa đổi Công ước ICSID dé dung hòa lợi ích trong tương lai theo luật dau tu quốc tế”) năm 2009 của Kate M. Supnik đăng trên Duke Law Journal. Công trình nay chỉ rõ việc bổ 14 sung vào Công ước ICSID điều khoản cho phép cơ quan tài phán được xem xét các mối quan ngại về môi trường, sức khỏe cộng đồng và lao động, thể hiện như một bước tiễn cho việc thành lập chế độ đầu tư tối đa hóa lợi ích của nhà đầu tư cũng như quốc gia tiếp nhận đầu tư.