Luận văn thạc sĩ luật học giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hường
• Người hướng dẫn: Ts. Lê Văn Bính
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Giải Quyết Tranh Chấp Đầu Tư Nước Ngoài Bằng Trọng Tài Ở Việt Nam Trong Điều Kiện Hội Nhập Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỌNG TÀI VÀ TRANH CHẤP TRONG LĨNH VỰC ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Tranh chấp trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài
• 1.1.1. Khái niệm đầu tư nước ngoài
• 1.1.1.1. Khái quát chung
• 1.1.1.2. Quan niệm của một số nước về đầu tư có yếu tố nước ngoài
• 1.1.1.3. Đầu tư nước ngoài theo quy định của pháp luật Việt Nam
• 1.1.2. Tranh chấp trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài
• 1.1.2.1. Các loại hình tranh chấp trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài
• 1.1.2.2. Các bên tranh chấp và đối tượng tranh chấp
• 1.1.2.3. Nguyên nhân làm phát sinh tranh chấp
• 1.1.3. Khái niệm trọng tài
• 1.1.3.1. Đặc điểm của Trọng tài
• 1.1.3.2. Sự cần thiết của phương thức giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 1.1.4. Tổng quan về đầu tư nước ngoài ở Việt Nam
• 1.1.4.1. Ưu thế của trọng tài trong việc giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài
• 1.1.4.2. Tác động của quá trình hội nhập kinh tế thế giới đến việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI BẰNG TRỌNG TÀI TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ
• 2.1. Pháp luật về giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài
• 2.2. Quy định của pháp luật về giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài
• 2.2.1. Các quy định của pháp luật trong nước
• 2.2.1.1. Nguyên tắc giải quyết tranh chấp của trọng tài
• 2.2.1.2. Thoả thuận trọng tài và thẩm quyền của trọng tài
• 2.2.1.3. Cơ chế giải quyết tranh chấp
• 2.2.1.4. Luật áp dụng trong việc giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài
• 2.2.2. Giải quyết tranh chấp đầu tư trong các Điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết hoặc tham gia
• 2.2.2.1. Quy định chung về thủ tục tố tụng
• 2.2.2.2. Chấp nhận thẩm quyền xét xử của các toà trọng tài quốc tế trong các Hiệp định đầu tư song phương của Việt Nam
• 2.2.2.3. Thi hành quyết định của trọng tài và việc công nhận, cho thi hành tại Việt Nam các phán quyết của Trọng tài nước ngoài
• 2.2.2.3.1. Thi hành quyết định của trọng tài
• 2.2.2.3.2. Công nhận và cho thi hành tại Việt Nam các phán quyết của trọng tài nước ngoài
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI BẰNG TRỌNG TÀI
• 3.1. Thực trạng giải quyết tranh chấp về đầu tư nước ngoài bằng trọng tài ở nước ta
• 3.1.1. Thực trạng hoạt động của các Trung tâm trọng tài ở Việt Nam
• 3.1.2. Nguyên nhân làm hạn chế việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài
• 3.1.2.1. Tồn tại một khoảng cách giữa doanh nghiệp và trọng tài
• 3.1.2.2. Những hạn chế của pháp luật về trọng tài thương mại
• 3.2. Kinh nghiệm của một số nước về giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài bằng trọng tài
• 3.3. Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài bằng trọng tài
• 3.3.1. Sự cần thiết phải có Luật trọng tài thương mại
• 3.3.2. Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp đầu tư bằng trọng tài
• 3.3.2.1. Hoàn thiện pháp luật về đầu tư liên quan đến giải quyết tranh chấp
• 3.3.2.2. Hoàn thiện phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giải Quyết Tranh Chấp Đầu Tư Nước Ngoài Bằng Trọng Tài

Giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Trọng tài thương mại đã trở thành một phương thức phổ biến để giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hoạt động đầu tư nước ngoài. Việc áp dụng trọng tài không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các nhà đầu tư mà còn tạo ra một môi trường đầu tư ổn định cho các doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam.

1.1. Khái Niệm Về Tranh Chấp Đầu Tư Nước Ngoài

Tranh chấp đầu tư nước ngoài thường phát sinh từ các mâu thuẫn giữa nhà đầu tư và chính phủ hoặc giữa các nhà đầu tư với nhau. Những tranh chấp này có thể liên quan đến quyền lợi tài chính, hợp đồng hoặc các quy định pháp luật. Việc hiểu rõ khái niệm này là cần thiết để áp dụng các phương thức giải quyết hiệu quả.

1.2. Vai Trò Của Trọng Tài Trong Giải Quyết Tranh Chấp

Trọng tài đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài. Nó cung cấp một phương thức giải quyết nhanh chóng, hiệu quả và bảo mật hơn so với các thủ tục tòa án truyền thống. Trọng tài cũng giúp các bên tự do thỏa thuận về quy trình và luật áp dụng, từ đó tạo ra sự linh hoạt trong giải quyết tranh chấp.

II. Những Thách Thức Trong Giải Quyết Tranh Chấp Đầu Tư Nước Ngoài

Mặc dù trọng tài có nhiều ưu điểm, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Các vấn đề như sự thiếu hiểu biết về trọng tài, sự không đồng nhất trong quy định pháp luật và sự e ngại của doanh nghiệp đối với trọng tài là những rào cản lớn.

2.1. Thiếu Hiểu Biết Về Trọng Tài

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa hiểu rõ về quy trình và lợi ích của trọng tài. Điều này dẫn đến việc họ không sử dụng trọng tài như một phương thức giải quyết tranh chấp, mặc dù nó có thể mang lại nhiều lợi ích.

2.2. Sự Không Đồng Nhất Trong Quy Định Pháp Luật

Pháp luật về trọng tài và đầu tư nước ngoài tại Việt Nam còn nhiều bất cập. Sự không đồng nhất trong các quy định có thể gây khó khăn cho việc áp dụng trọng tài trong thực tiễn, làm giảm hiệu quả của phương thức này.

III. Phương Pháp Giải Quyết Tranh Chấp Đầu Tư Nước Ngoài Bằng Trọng Tài

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài, cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Các phương pháp này bao gồm việc cải thiện quy trình trọng tài, tăng cường sự tham gia của các bên và nâng cao nhận thức về trọng tài.

3.1. Cải Thiện Quy Trình Trọng Tài

Cần thiết phải cải thiện quy trình trọng tài để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Việc đơn giản hóa các thủ tục và giảm thiểu thời gian giải quyết sẽ giúp thu hút nhiều nhà đầu tư hơn.

3.2. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Các Bên

Khuyến khích các bên tham gia vào quy trình trọng tài từ sớm sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình. Điều này cũng giúp giảm thiểu các tranh chấp phát sinh trong tương lai.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Trọng Tài Trong Giải Quyết Tranh Chấp Đầu Tư

Việc áp dụng trọng tài trong giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều vụ tranh chấp đã được giải quyết thành công thông qua trọng tài, giúp bảo vệ quyền lợi của các nhà đầu tư và tạo ra sự ổn định cho môi trường đầu tư.

4.1. Các Vụ Tranh Chấp Tiêu Biểu

Một số vụ tranh chấp tiêu biểu đã được giải quyết thành công bằng trọng tài, cho thấy tính hiệu quả của phương thức này. Những vụ tranh chấp này không chỉ bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn tạo ra tiền lệ cho các vụ tranh chấp tương lai.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Trọng Tài

Nghiên cứu cho thấy rằng trọng tài có thể giải quyết tranh chấp nhanh chóng và hiệu quả hơn so với tòa án. Điều này đã được chứng minh qua nhiều trường hợp thực tế, nơi các bên đã đạt được thỏa thuận nhanh chóng và hài lòng.

V. Kết Luận Về Giải Quyết Tranh Chấp Đầu Tư Nước Ngoài Bằng Trọng Tài

Giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài là một phương thức hiệu quả và cần thiết trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Để nâng cao hiệu quả của phương thức này, cần có sự cải thiện trong quy định pháp luật và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về trọng tài.

5.1. Tương Lai Của Trọng Tài Ở Việt Nam

Tương lai của trọng tài ở Việt Nam phụ thuộc vào việc cải thiện quy trình và quy định pháp luật. Nếu các vấn đề này được giải quyết, trọng tài sẽ trở thành một phương thức phổ biến hơn trong giải quyết tranh chấp đầu tư.

5.2. Khuyến Nghị Để Nâng Cao Hiệu Quả

Cần có các khuyến nghị cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài. Những khuyến nghị này bao gồm việc cải thiện quy trình trọng tài, tăng cường sự tham gia của các bên và nâng cao nhận thức về trọng tài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam đã ghi nhận những bước chuyển biến mạnh mẽ, đặc biệt sau khi Luật Đầu tư năm 2005 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/07/2006. Năm 2006, vốn FDI thực hiện tại Việt Nam đạt khoảng 4,1 tỷ USD, tăng 24,2% so với năm 2005, với hàng loạt dự án quy mô lớn như dự án Posco trị giá 1,126 tỷ USD hay tập đoàn Intel trị giá 1 tỷ USD. Đến năm 2007, Việt Nam thu hút kỷ lục gần 18 tỷ USD vốn đăng ký mới từ 445 dự án, đưa vị thế quốc gia lên vị trí thứ 6 toàn cầu về mức độ hấp dẫn dòng vốn đầu tư quốc tế. Tính đến tháng 07/2008, tổng vốn FDI cam kết đã vượt mốc 35 tỷ USD và hướng đến con số hơn 40 tỷ USD cho cả năm 2008.

Sự bùng nổ của các dòng vốn quốc tế đi kèm với sự đa dạng hóa các mô hình kinh doanh cũng làm gia tăng nhanh chóng số lượng và tính chất phức tạp của các tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài. Vấn đề đặt ra là cơ chế giải quyết tranh chấp hiện hành cần phải đáp ứng được yêu cầu bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư, duy trì môi trường kinh doanh minh bạch và bình đẳng. Mục tiêu của nghiên cứu là phân tích có hệ thống cơ sở lý luận về trọng tài thương mại, đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam cùng các điều ước quốc tế liên quan, đồng thời chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến tranh chấp để đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả tài phán trọng tài. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quan hệ tranh chấp giữa các nhà đầu tư với nhau và giữa nhà đầu tư nước ngoài với cơ quan nhà nước tại Việt Nam từ khi ban hành Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003 đến năm 2008. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, đóng góp cơ sở khoa học cho quá trình nâng cấp khung khổ pháp lý từ Pháp lệnh lên Luật Trọng tài thương mại, giúp củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp FDI đối với hệ thống pháp lý Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết tài phán tư và lý thuyết quyền tự định đoạt của các bên trong quan hệ hợp đồng quốc tế. Bản chất của trọng tài thương mại được xác định là một cơ chế kết hợp chặt chẽ giữa hai yếu tố: sự thỏa thuận tự nguyện của các bên đương sự và quyền lực tài phán độc lập có giá trị ràng buộc thi hành.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng lý thuyết hài hòa hóa pháp luật quốc tế dựa trên Luật Mẫu về Trọng tài Thương mại Quốc tế của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Luật Thương mại Quốc tế (UNCITRAL Model Law 1985) và Công ước New York năm 1958 về công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài với hơn 130 quốc gia thành viên. Nghiên cứu tập trung làm rõ 4 khái niệm then chốt:

1. Đầu tư có yếu tố nước ngoài: Hoạt động dịch chuyển các nguồn lực tài chính, công nghệ và tài sản hữu hình hoặc vô hình qua biên giới nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận theo quy định của Luật Đầu tư năm 2005.
2. Tranh chấp đầu tư quốc tế: Sự mâu thuẫn, bất đồng về quyền và nghĩa vụ pháp lý phát sinh trực tiếp từ hoạt động đầu tư theo tinh thần Điều 25 khoản 1 Công ước Washington năm 1965 (ICSID), mang tính chất vừa liên đới giữa các bên (inter partes) vừa tác động đến trật tự pháp lý cộng đồng (erga omnes).
3. Thỏa thuận trọng tài: Cam kết bằng văn bản giữa các bên về việc đưa toàn bộ hoặc một phần các tranh chấp đã phát sinh hoặc có thể phát sinh ra giải quyết tại trọng tài quy chế hoặc trọng tài vụ việc (ad-hoc).
4. Phán quyết trọng tài chung thẩm: Quyết định cuối cùng của Hội đồng trọng tài có hiệu lực bắt buộc thi hành ngay đối với các bên mà không trải qua các cấp xét xử phúc thẩm như hệ thống tư pháp nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong nước (Hiến pháp năm 1992, Luật Đầu tư năm 2005, Luật Doanh nghiệp năm 2005, Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003, Nghị định 25/2004/NĐ-CP, Nghị định 88/2006/NĐ-CP) và các hiệp định song phương, đa phương mà Việt Nam đã ký kết như Hiệp định Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ, Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư với Nhật Bản, Malaysia, Singapore, Liên bang Nga, cùng Công ước MIGA năm 1985 mà Việt Nam gia nhập năm 1994.

Dữ liệu thực tiễn được thu thập qua các báo cáo định kỳ của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, số liệu xét xử tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) trong giai đoạn từ năm 1996 đến năm 2008. Phương pháp chọn mẫu điển cứu (case study) được áp dụng có chủ đích đối với 2 vụ việc điển hình: vụ án lừa đảo dự án Rusalka tại Khánh Hòa với giá trị thiệt hại 165 tỷ đồng và tranh chấp hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) Trường đua ngựa Thiên Mã trị giá 1,55 triệu USD.

Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật (normative legal analysis) kết hợp phương pháp so sánh luật học (comparative law) được lựa chọn nhằm đối chiếu các quy định pháp luật Việt Nam với chuẩn mực quốc tế của UNCITRAL và kinh nghiệm của các quốc gia như Trung Quốc, Liên bang Nga, Hoa Kỳ. Việc kết hợp các phương pháp này cho phép nhận diện chính xác các khoảng trống pháp lý và đánh giá mức độ tương thích của pháp luật trọng tài trong nước với thông lệ toàn cầu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích thực tiễn đã chỉ ra 4 phát hiện căn bản:

• Thứ nhất, sự mất cân đối trong mô hình đầu tư liên doanh: Khoảng 70% tổng số dự án có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam được thực hiện dưới hình thức liên doanh, trong đó khối doanh nghiệp nhà nước chiếm tỷ lệ tới 98% phía đối tác Việt Nam. Sự đan xen giữa tư cách pháp nhân thương mại và yếu tố quản lý nhà nước đã tạo ra rào cản lớn trong việc xác định trách nhiệm pháp lý độc lập khi phát sinh tranh chấp.
• Thứ hai, sự bùng nổ của các hình thức đầu tư mới vượt trước khung pháp lý: Hoạt động mua bán và sáp nhập doanh nghiệp (M&A) tăng trưởng đột biến, từ 18 vụ trị giá 61 triệu USD năm 2005 lên 32 vụ trị giá 245 triệu USD năm 2006, và chỉ trong 6 tháng đầu năm 2007 đã đạt 46 vụ với tổng giá trị 626 triệu USD (trong đó có 30 vụ có yếu tố nước ngoài). Tuy nhiên, Luật Đầu tư năm 2005 và Luật Doanh nghiệp năm 2005 lại chưa có các quy định hướng dẫn chi tiết, dẫn đến nguy cơ xung đột thẩm quyền xét xử.
• Thứ ba, sự thiếu đồng bộ và phân biệt đối xử trong thủ tục đầu tư: Nghị định 88/2006/NĐ-CP và cách áp dụng thực tế buộc nhà đầu tư nước ngoài phải nộp hồ sơ dự án khi bổ sung thành viên hoặc mua cổ phần, trong khi nhà đầu tư nội địa không phải thực hiện thủ tục này. Điều này vi phạm nguyên tắc đối xử quốc gia (NT) trong các hiệp định bảo hộ đầu tư quốc tế.
• Thứ tư, hạn chế về năng lực quản lý nhà nước và nhận thức của doanh nghiệp: Hơn 80% doanh nghiệp trong nước chưa nắm vững quy tắc tố tụng trọng tài, dẫn đến việc thường xuyên chịu thiệt thòi khi tham gia các hợp đồng thương mại quốc tế.

Năm	Số lượng thương vụ M&A	Tổng giá trị giao dịch (Triệu USD)	Tỷ trọng dự án FDI quy mô trên 40 triệu USD
2005	18	61	Khoảng 50%
2006	32	245	Khoảng 60%
2007	46 (6 tháng đầu năm)	626	72%

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu phản ánh rõ nguyên nhân sâu xa của các tranh chấp đầu tư xuất phát từ cả lỗ hổng quản lý và hạn chế pháp lý. Vụ việc dự án Nàng tiên cá Rusalka cho thấy cơ quan cấp phép đã thiếu thẩm định năng lực tài chính, cấp 45 ha đất cho một pháp nhân có vốn điều lệ trên giấy 15.000 USD nhưng thực tế không góp vốn, gây tổn thất 165 tỷ đồng cho các nhà thầu và đối tác liên quan.

Trong khi đó, vụ việc Trường đua ngựa Thiên Mã làm bộc lộ sự bất cập của việc mượn tư cách pháp nhân trong hợp đồng BCC trị giá 1,55 triệu USD giữa doanh nghiệp tư nhân và một đơn vị sự nghiệp có thu (Câu lạc bộ Phú Thọ). Do quy chế quản trị tài chính công và doanh nghiệp tư nhân có sự xung đột, các bên rơi vào bế tắc trong việc phân chia lợi nhuận và giải quyết tranh chấp.

So sánh với các nghiên cứu cùng thời kỳ, kết quả này hoàn toàn tương thích với các phân tích quốc tế về rủi ro chuyển đổi kinh tế. Dữ liệu thể hiện trên biểu đồ diễn biến các vụ tranh chấp cho thấy sự gia tăng tỷ lệ thuận giữa tốc độ mở cửa kinh tế và số lượng đơn kiện tại các trung tâm trọng tài. Việc Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003 chỉ trao quyền hạn chế cho trọng tài trong việc ban hành các biện pháp khẩn cấp tạm thời khiến phương thức tài phán tư này chưa phát huy tối đa 7 ưu thế vốn có so với tòa án: quyền tự do lựa chọn trọng tài viên, bảo mật thông tin kinh doanh, xét xử chung thẩm một cấp, tính độc lập phi nhà nước, không bị ràng buộc lãnh thổ, chuyên môn hóa sâu và khả năng thi hành quốc tế qua Công ước New York năm 1958.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực tiễn, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp đầu tư bằng trọng tài:

1. Khẩn trương ban hành Luật Trọng tài thương mại: Ban soạn thảo thành lập theo Nghị quyết số 570/2008/UBTVQH12 cần hoàn thiện dự thảo luật để Quốc hội thông qua trước năm 2010. Luật mới phải nội luật hóa toàn diện Luật Mẫu UNCITRAL năm 1985, trao quyền cho Hội đồng trọng tài áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời và khẳng định tính chung thẩm tuyệt đối của phán quyết trọng tài nhằm đạt mục tiêu 100% phán quyết được tôn trọng mà không bị tòa án hủy bỏ tùy tiện.
2. Hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật về đầu tư và doanh nghiệp: Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần sửa đổi Nghị định 88/2006/NĐ-CP và các thông tư hướng dẫn, bãi bỏ quy định bắt buộc lập hồ sơ dự án đối với hoạt động mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài. Đồng thời, cần bổ sung chương riêng về giao dịch M&A trong Luật Doanh nghiệp nhằm kiểm soát minh bạch các thương vụ có quy mô từ 20 triệu USD trở lên.
3. Nâng cấp năng lực tổ chức và chuyên môn hóa đội ngũ trọng tài viên: Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cùng các trung tâm trọng tài địa phương cần chuẩn hóa quy trình xét xử, mở rộng danh sách trọng tài viên quốc tế đạt tỷ lệ tối thiểu 30% vào năm 2012, chú trọng các lĩnh vực chuyên sâu như tài chính, quyền sở hữu trí tuệ, dịch vụ logistics và chuyển giao công nghệ.
4. Thiết lập cơ chế thẩm định năng lực tài chính và phòng ngừa rủi ro dự án FDI: Các cơ quan cấp phép đầu tư cấp tỉnh phải áp dụng quy trình kiểm tra tiền kiểm nghiêm ngặt đối với 100% các dự án FDI đăng ký trên 40 triệu USD, ngăn chặn triệt để tình trạng cấp phép dự án ảo, giảm thiểu các vụ kiện tụng quốc tế phát sinh từ khâu thủ tục hành chính.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và các đề xuất trong luận văn mang lại giá trị ứng dụng cụ thể cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan lập pháp (Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Tòa án nhân dân tối cao): Sử dụng các luận cứ khoa học để hoàn thiện dự thảo Luật Trọng tài thương mại và rà soát các cam kết bảo hộ đầu tư trong các hiệp định thương mại tự do song phương và đa phương.
• Trọng tài viên, Luật sư và chuyên gia tư vấn đầu tư quốc tế: Vận dụng các phân tích về kỹ thuật soạn thảo điều khoản trọng tài (arbitration clause), kỹ năng xử lý xung đột pháp luật và cơ chế áp dụng quy tắc tố tụng trong các vụ tranh chấp FDI phức tạp.
• Các nhà đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp Việt Nam: Tham khảo các bài học rủi ro từ vụ án Rusalka và vụ Thiên Mã để xây dựng cấu trúc hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC), hợp đồng liên doanh và giao dịch M&A chặt chẽ, an toàn về mặt pháp lý.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật Quốc tế: Khai thác tài liệu như một nguồn tham khảo chuẩn mực về tư pháp quốc tế, luật đầu tư so sánh và phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR).

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nhà đầu tư nước ngoài ưu tiên lựa chọn trọng tài hơn tòa án khi xảy ra tranh chấp?

Nhà đầu tư nước ngoài chọn trọng tài vì phương thức này bảo đảm tính khách quan, không mang tâm lý e ngại cơ quan xét xử địa phương thiên vị nước chủ nhà. Trọng tài áp dụng nguyên tắc xét xử kín giúp bảo mật tuyệt đối bí mật kinh doanh, thời gian giải quyết nhanh gọn với thủ tục một cấp chung thẩm, và phán quyết có hiệu lực thi hành rộng rãi tại hơn 130 quốc gia thành viên Công ước New York năm 1958.

2. Sự khác biệt cơ bản giữa trọng tài quy chế và trọng tài vụ việc (ad-hoc) là gì?

Trọng tài quy chế diễn ra tại các tổ chức trọng tài thường trực như VIAC, có sẵn bộ quy tắc tố tụng, danh sách trọng tài viên và ban thư ký hỗ trợ hành chính. Ngược lại, trọng tài vụ việc do các bên tự thỏa thuận thành lập cho một vụ tranh chấp cụ thể, tự xây dựng quy tắc tố tụng và lựa chọn trọng tài viên độc lập mà không chịu sự quản lý của bất kỳ trung tâm thường trực nào.

3. Vụ án Rusalka phản ánh lỗ hổng nào lớn nhất trong quản lý nhà nước về FDI?

Vụ án Rusalka với thiệt hại 165 tỷ đồng bộc lộ sự buông lỏng trong khâu hậu kiểm và thẩm định năng lực tài chính của cơ quan quản lý. Doanh nghiệp chỉ có vốn pháp định khai khống 4.000 USD nhưng vẫn được cấp phép dự án quốc tế quy mô 45 ha đất, dẫn đến việc lợi dụng tư cách pháp nhân được nhà nước phê duyệt để đi huy động vốn trái phép từ các nhà thầu phụ.

4. Rủi ro pháp lý chính trong các hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) tại Việt Nam giai đoạn này là gì?

Hợp đồng BCC không thành lập pháp nhân mới, buộc các bên phải thỏa thuận sử dụng con dấu và tư cách pháp nhân của một bên để giao dịch như trường hợp Trường đua ngựa Thiên Mã với 1,55 triệu USD. Điều này dẫn đến sự bế tắc khi hạch toán tài chính giữa một doanh nghiệp tư nhân và một đơn vị nhà nước, gây xung đột quyền kiểm soát và phân chia lợi nhuận.

5. Ý nghĩa của việc tham gia Công ước MIGA năm 1985 đối với môi trường đầu tư Việt Nam?

Việc gia nhập Công ước MIGA từ năm 1994 giúp Việt Nam thiết lập cơ chế bảo hiểm rủi ro phi thương mại (như rủi ro chính trị, rủi ro quốc hữu hóa tài sản, hạn chế chuyển tiền tệ) cho nhà đầu tư nước ngoài. Đây là công cụ bảo đảm pháp lý quan trọng giúp tăng chỉ số tín nhiệm quốc gia và thúc đẩy các tập đoàn đa quốc gia giải ngân vốn FDI quy mô lớn.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về tài phán trọng tài thương mại và làm rõ bản chất của tranh chấp đầu tư nước ngoài trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu.
• Đánh giá sâu sắc thực trạng áp dụng pháp luật đầu tư giai đoạn 2005 - 2008, chỉ ra các khoảng trống lớn trong các giao dịch M&A đạt 626 triệu USD và các bất cập trong hợp đồng liên doanh chiếm 70% tổng dự án FDI.
• Phân tích nguyên nhân phát sinh tranh chấp thông qua các điển cứu thực tế, khẳng định tính tất yếu khách quan của việc nâng cấp khuôn khổ pháp lý từ Pháp lệnh năm 2003 lên Luật Trọng tài thương mại.
• Đóng góp hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện quy định nội địa, nâng cấp năng lực trọng tài viên đến việc thực thi nghiêm ngặt các công ước quốc tế như Công ước New York năm 1958 và Công ước Washington năm 1965.
• Kêu gọi các nhà hoạch định chính sách, giới luật sư và cộng đồng doanh nghiệp tích cực chuẩn bị các điều kiện thực thi Luật Trọng tài thương mại trong giai đoạn tiếp theo nhằm xây dựng môi trường đầu tư minh bạch và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sự phát triển mạnh mẽ của xu hƣớng toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới không chỉ đánh dấu bằng sự gia tăng mối quan hệ cũng nhƣ sự phụ thuộc nhiều mặt giữa các quốc gia, mà đằng sau bức tranh toàn cảnh đó là sự tham gia của quá trình di chuyển vốn đầu tƣ từ nơi này sang nơi khác ở phạm vi quốc gia và quốc tế. Song đi cùng với sự gia tăng về đầu tƣ là những mâu thuẫn, bất đồng về lợi ích làm phát sinh tranh chấp trong lĩnh vực đầu tƣ nƣớc ngoài giữa các chủ thể kinh doanh. Do đó, một câu hỏi luôn đƣợc đặt ra cùng với bài toán phát triển đất nƣớc, là làm thế nào để giải quyết một cách tốt nhất các mâu thuẫn, bất đồng này bởi đây luôn là một vấn đề phức tạp, nhạy cảm.

Điều này không chỉ ảnh hƣởng trực tiếp đến quyền lợi của các bên tham gia tranh chấp mà còn ảnh hƣởng rất lớn đến sự phát triển, sức thu hút của nền kinh tế quốc gia nói chung trong nền kinh tế toàn cầu. Nếu ta tạo ra đƣợc một hệ thống giải quyết tranh chấp hiệu quả chính là tạo sự bảo đảm cho môi trƣờng đầu tƣ ổn định và cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền lợi cho các nhà đầu tƣ. Điều này đối với các nhà đầu tƣ nƣớc ngoài có ý nghĩa hơn cả việc tăng cƣờng các biện pháp ƣu đãi, khuyến khích đầu tƣ. Đặc biệt, hiện nay trong bối cảnh Luật đầu tƣ đƣợc Quốc hội khoá XI nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005 đã có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2006 đã tạo ra sự chuyển biến cho nền kinh tế.

Luật đầu tƣ năm 2005 đƣợc áp dụng để điều chỉnh chung cho hoạt động đầu tƣ trong nƣớc cũng nhƣ hoạt động đầu tƣ nƣớc ngoài, nên về nguyên tắc sẽ không có sự phân biệt đối xử giữa hai loại hình đầu tƣ này. Do đó, sức thu hút của Việt Nam đối với nguồn vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tăng lên 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhanh, hình thức đầu tƣ nƣớc ngoài vào Việt Nam ngày càng đa dạng hơn và tranh chấp đầu tƣ cũng ngày càng phức tạp hơn. Với tính chất là “cơ quan tài phán tƣ”, trọng tài có những ƣu thế mà các phƣơng thức giải quyết tranh chấp khác không thể có nhƣ đề cao ý chí tự do thoả thuận của các bên, tố tụng trọng tài không bị ràng buộc về mặt lãnh thổ hay bị chi phối bởi quyền lực nhà nƣớc, quyết định trọng tài có hiệu lực thi hành ngay kể từ ngày đƣợc công bố nên đáp ứng nhu cầu khôi phục nhanh những tổn thất về tiền hàng trong đầu tƣ thƣơng mại…. Do đó, nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp cũng nhƣ uy tín của các Trung tâm trọng tài là một vấn đề có ý nghĩa vô cùng quan trọng.

Việc nghiên cứu “ Giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế ” có nhiều ý nghĩa cả về lý luận lẫn thực tiễn. Tình hình nghiên cứu và tính cấp thiết của đề tài Giải quyết tranh chấp đầu tƣ bằng con đƣờng trọng tài là một vấn đề thu hút đƣợc rất nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học pháp lý. Hiện nay có khá nhiều các công trình nghiên cứu và các bài viết về vấn đề này nhƣ: „„Giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực đầu tƣ nƣớc ngoài ở Việt Nam, thực trạng và phƣơng hƣớng hoàn thiện‟‟ (Luận văn thạc sĩ của Đỗ Thị Ngọc, năm 2000), “Giải quyết tranh chấp kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trƣờng ở Việt Nam” (Luận án tiến sĩ của Đào Văn Hội, năm 2003 ); „„Vai trò của Toà án trong hoạt động giải quyết tranh chấp thƣơng mại bằng trọng tài ở Việt Nam‟‟ (Luận văn Thạc sĩ của Vũ Ánh Dƣơng, năm 2006); „„Hoàn thiện pháp luật trọng tài thƣơng mại của Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế‟‟ (Luận án tiến sĩ của Nguyễn Đình Thơ, năm 2007)…. Ngoài ra, có những bài viết của các nhà khoa học về trọng tài thƣơng mại hay về đầu tƣ nƣớc ngoài đăng trên các tạp chí chuyên ngành nhƣ: 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] “Những điểm tƣơng đồng pháp luật trọng tài thƣơng mại Việt Nam và các nƣớc trên thế giới ”(Nguyễn Đình Thơ, tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 9 năm 2006 ), “Về thẩm quyền của trọng tài thƣơng mại và những lƣu ý trong hoạt động thụ lý các tranh chấp có thoả thuận trọng tài ” ( Nguyễn Thị Hằng Nga, tạp chí Luật học, số 7 năm 2006 ), „„Pháp luật về đầu tƣ ở Việt Nam – Quá trình hình thành và phát triển‟‟ (PGS.TS Trần Ngọc Dũng, tạp chí Luật học, số 10/2007), „„Xu hƣớng phát triển văn hoá trọng tài thƣơng mại quốc tế‟‟ (Dƣơng Văn Hậu, tạp chí Dân chủ và pháp luật, năm 2005 )… Nhƣ vậy, trong khoa học pháp lý nói chung thì các vấn đề trọng tài thƣơng mại và tranh chấp đầu tƣ nƣớc ngoài không phải là những vấn đề nghiên cứu hoàn toàn mới, bởi nó đƣợc rất nhiều các nhà khoa học pháp lý và các công trình nghiên cứu quan tâm.

Nhƣng với thực tiễn thì nó là một vấn đề cấp thiết và mang nhiều ý nghĩa. Hiện nay, trong thực tiễn kinh doanh và khoa học pháp lý, ta luôn đƣợc nghe và đƣợc nhắc đến những cụm từ nhƣ „„doanh nghiệp Việt Nam còn biết rất ít đến trọng tài‟‟, hay „„doanh nghiệp Việt Nam còn e ngại trọng tài‟‟, tình trạng „„bùng nổ tranh chấp về đầu tƣ‟‟, còn đối với tranh chấp đầu tƣ thƣơng mại quốc tế thì „„doanh nghiệp Việt Nam luôn là bên chịu nhiều thua thiệt‟‟. Điều này nói lên rằng, mặc dù trọng tài là một phƣơng thức giải quyết tranh chấp có nhiều ƣu thế nhƣng vẫn chƣa đƣợc các doanh nghiệp biết đến và sử dụng hiệu quả. Đặc biệt với bản chất là „„cơ quan tài phán tƣ‟‟ nên trọng tài là một phƣơng thức giải quyết tranh chấp phù hợp nhất đối với đầu tƣ nƣớc ngoài.

Ngoài ra, „„trọng tài‟‟ và „„đầu tƣ nƣớc ngoài‟‟ mặc dù là những vấn đề đƣợc quan tâm nhiều trong khoa học pháp lý, nhƣng dƣới góc độ nghiên cứu một cách chuyên sâu và cụ thể của việc giải quyết tranh chấp đầu tƣ nƣớc ngoài bằng trọng tài thì cho đến nay vẫn chƣa có công trình, bài viết nào đề cập một cách cụ thể và toàn diện. Hiệu quả của phƣơng thức giải quyết tranh 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chấp này đối với đầu tƣ nƣớc ngoài chƣa đƣợc các nhà khoa học pháp lý dành cho sự quan tâm ngang tầm với ý nghĩa của nó. Vì vậy, có thể nói, vấn đề mà đề tài nghiên cứu, dƣới một góc độ nào đó vẫn có tính mới và mang tính cấp thiết trong khoa học pháp lý Việt Nam, cần phải đƣợc quan tâm, tiếp tục giải quyết. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Luận văn nghiên cứu một cách cụ thể và toàn diện các vấn đề về tranh chấp trong lĩnh vực đầu tƣ nƣớc ngoài, đặc biệt là các nguyên nhân làm phát sinh tranh chấp qua đó đƣa ra kiến nghị nhằm hoàn thiện hơn nữa pháp luật về đầu tƣ nƣớc ngoài nói chung và pháp luật về giải quyết tranh chấp đầu tƣ nƣớc ngoài nói riêng.

Nghiên cứu, đánh giá thực trạng của hệ thống pháp luật hiện hành về trọng tài, vai trò, ý nghĩa của phƣơng thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài; đánh giá những mặt tích cực cũng nhƣ hạn chế, bất cập của loại hình giải quyết tranh chấp kinh tế này. Thông qua việc nghiên cứu những mặt hạn chế để đƣa ra kiến nghị nhằm hoàn thiện phƣơng pháp giải quyết tranh chấp đầu tƣ nƣớc ngoài bằng trọng tài. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu của đề tài Đầu tƣ có yếu tố nƣớc ngoài là một vấn đề rộng, bao gồm rất nhiều lĩnh vực khác nhau. Tranh chấp trong lĩnh vực đầu tƣ có thể là tranh chấp giữa hai Chính phủ về việc thực hiện các Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tƣ, tranh chấp giữa Chính phủ nƣớc nhận đầu tƣ với tổ chức, cá nhân là nhà đầu tƣ nƣớc ngoài hoặc tranh chấp giữa các nhà đầu tƣ với nhau.

Trong phạm vi bài viết này, tác giả muốn đi sâu vào nghiên cứu tranh chấp giữa các nhà đầu tƣ với nhau theo quy định của pháp luật Việt Nam về đầu tƣ nƣớc ngoài. Phƣơng pháp nghiên cứu 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đề tài đƣợc nghiên cứu dựa trên các quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; các quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về nhà nƣớc và pháp luật; cũng nhƣ các quan điểm, đƣờng lối chỉ đạo của Đảng, Nhà nƣớc trong công cuộc phát triển kinh tế và hoàn thiện hệ thống pháp luật nƣớc ta trong giai đoạn hiện nay. Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu luận văn tác giả sử dụng các phƣơng pháp nhƣ: phƣơng pháp phân tích, phƣơng pháp so sánh, phƣơng pháp tổng hợp… để đƣa ra những kết luận, nhận định để làm sáng tỏ nội dung luận văn của mình. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỌNG TÀI VÀ TRANH CHẤP TRONG LĨNH VỰC ĐẦU TƢ NƢỚC NGOÀI 1.1 TRANH CHẤP TRONG LĨNH VỰC ĐẦU TƢ NƢỚC NGOÀI 1.1 Khái niệm đầu tƣ nƣớc ngoài 1.1 Khái quát chung Đầu tƣ nƣớc ngoài là một trong những hoạt động kinh tế quan trọng của nền kinh tế thế giới.

Sự phát triển của mỗi một quốc gia trong nền kinh tế toàn cầu không thể tách rời khỏi hoạt động kinh tế này. Đầu tƣ nƣớc ngoài là một khái niệm chung đƣợc dùng để chỉ một loại hình hợp tác kinh tế quốc tế mà trong đó có sự di chuyển của vốn đầu tƣ từ nƣớc này sang nƣớc khác. Đầu tƣ nƣớc ngoài có hai loại hình đầu tƣ là đầu tƣ công cộng (hay viện trợ tài chính công cộng) và đầu tƣ tƣ nhân nƣớc ngoài. Đầu tư công cộng là những khoản cho vay, tín dụng trợ cấp hay viện trợ hoàn lại hoặc không hoàn lại của các tổ chức quốc tế cấp cho một nƣớc (thƣờng là những nƣớc đang phát triển) nhằm chủ yếu thúc đẩy phát triển kinh tế, thực hiện những mục tiêu xã hội và cải thiện mức sống ở nƣớc này; với những điều kiện tài chính dễ dàng, không thể có đƣợc trong quan hệ thƣơng mại thông thƣờng.