chương 1 bao gồm các phần: I. Những vấn đề chung về thương lượng giải quyết tranh chấp II. Kỹ năng của các bên trong quá trình thương lượng giải quyết tranh chấp Kỹ năng giải quyết tranh chấp trong lao động – đình công – Bài 1 3 Trường Đại học Mở Hà Nội Mở cơ hội học tập cho mọi người PHẦN I: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THƯƠNG LƯỢNG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP LAO ĐỘNG 1. Khái niệm thương lượng giải quyết tranh chấp lao động Thúc đẩy quan hệ lao động phát triển hài hòa, ổn định và tiến bộ được coi là một trong những yếu tố chủ chốt trong sự phát triển và tiến bộ của một quốc gia.
Tuy nhiên, các tranh chấp lao động, cả tranh chấp lao động cá nhân và tranh chấp lao động tập thể - vốn dĩ là hiện tượng tồn tại một cách khách quan và có tính tất yếu lại ảnh hưởng tới sự hợp tác giữa hai bên chủ thể trong quan hệ lao động khiến cho mục tiêu xây dựng quan hệ lao động phát triển hài hòa, ổn định và tiến bộ trong các doanh nghiệp khó thực hiện. Trong bối cảnh như vậy, việc giải quyết tranh chấp có hiệu quả là một ưu tiên lớn. Thương lượng là một trong những phương thức cơ bản để giải quyết tranh chấp lao động. Phương thức này không còn xa lạ đối với nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là quốc gia có nền công nghiệp phát triển.
Thương lượng trong quan hệ lao động nói chung, thương lượng giải quyết tranh chấp lao động nói riêng ra đời tương đối sớm trên thế giới, khởi phát mạnh mẽ ở Anh từ cuối thế kỷ XVIII, trong thời kỳ tư bản chủ nghĩa cạnh tranh tự do. Những người lao động ở Anh lúc bấy giờ đã cùng đấu tranh với các chủ xưởng yêu cầu được thương lượng đề nhằm giải quyết các xung đột về điều kiện làm việc. Đến giữa thế kỷ XIX, những xung đột về điều kiện làm việc giữa giới thợ và giới chủ ngày càng gay gắt. Các cuộc đình công nổ ra đã gây thiệt hại không nhỏ về tài sản của giới chủ.
Giới chủ buộc phải nhân nhượng, tiến hành thương lượng để giải quyết các mâu thuẫn, xung đột với giới thợ. Do những ưu điểm của thương lượng trong việc dung hòa lợi ích các bên, đến cuối thế kỷ XIX, thương lượng lan rộng và trở thành phương thức phổ biến trong giải quyết tranh chấp lao động ở các nước. Có thể thấy, thương lượng không chỉ là công cụ để xác định điều kiện lao động và sử dụng lao động tại doanh nghiệp, tạo điều kiện cho quan hệ lao động phát triển hài hòa, lành mạnh, bền vững, làm cân bằng lợi ích của hai bên mà còn góp phần phòng ngừa, hạn chế và giải quyết các tranh chấp lao động phát sinh trong quan hệ lao động. Quan hệ lao động thực chất là quan hệ đối tác giữa người sử dụng lao động và người lao động với các lợi ích giữa các bên chủ thể không cùng chiều nhau.
Khi tranh Kỹ năng giải quyết tranh chấp trong lao động – đình công – Bài 1 4 Trường Đại học Mở Hà Nội Mở cơ hội học tập cho mọi người chấp lao động nảy sinh, có nghĩa là đã xuất hiện sự xung đột về quyền và lợi ích giữa các bên chủ thể trong quan hệ lao động. Để dung hòa các lợi ích không cùng chiều và để giải quyết xung đột, các bên phải ngồi vào bàn thương lượng nhằm đi đến thống nhất một giải pháp cho việc dung hòa các xung đột đó. Như vậy, nhu cầu thương lượng giải quyết tranh chấp phát sinh từ những xung đột về quyền và lợi ích giữa các bên trong quan hệ lao động. Vì thế, mục đích của thương lượng giải quyết tranh chấp lao động là thông qua trao đổi, hiệp thương để các bên cùng nhau tìm ra phương án giải quyết tranh chấp mà các bên đều có thể chấp nhận được.
Từ đó có thể hiểu, thương lượng giải quyết tranh chấp lao động là quá trình các bên chủ thể trong quan hệ lao động đưa các vấn đề tranh chấp ra giải quyết, trên tinh thần tự quyết định, thông qua hình thức thỏa thuận với nhau về giải pháp cho vụ tranh chấp đó. Đặc điểm của thương lượng giải quyết tranh chấp lao động Để hiểu rõ hơn về thương lượng giải quyết tranh chấp lao động, từ đó có thái độ ứng xử phù hợp khi tham gia vào quá trình thương lượng, cần nhận diện rõ các đặc điểm của thương lượng giải quyết tranh chấp lao động. Thương lượng giải quyết tranh chấp lao động có những đặc điểm cơ bản sau: - Thương lượng giải quyết tranh chấp lao động không đơn thuần là quá trình theo đuổi nhu cầu, lợi ích của riêng một bên tranh chấp Thương lượng giải quyết tranh chấp lao động không phải là quá trình một bên thuyết phục và một bên bị thuyết phục. Đó là một quá trình bàn bạc, thỏa thuận giữa các bên nhằm đi đến sự nhất trí về phương án giải quyết tranh chấp lao động.
Nếu trong quá trình này, các bên luôn giữ yêu cầu của mình mà không có bất cứ sự nhượng bộ nào thì tất nhiên cuộc thương lượng sẽ thất bại. Các bên thương lượng luôn luôn cố gắng tối đa hóa lợi ích của mình, nhưng đồng thời không thể không nhìn nhận lợi ích của bên còn lại, không thể kéo hết lợi ích về phía mình. Nếu một bên nào đó không được thỏa mãn lợi ích ở một mức tối thiểu chấp nhận được thì chắc chắn bên đó sẽ rút khỏi bàn đàm phán và cuộc thương lượng sẽ không thể thành công. Kết quả của một cuộc thương lượng giải quyết tranh chấp lao động thành công, đó là lợi ích của các bên phải được tối ưu hóa trong tương quan với lợi ích bên tranh chấp kia và phù hợp với điều kiện thực tiễn của đơn vị sử dụng lao động.
Nếu quá trình thương lượng dẫn đến kết quả chỉ đáp ứng được nhu cầu của một bên, hoặc mỗi bên có Kỹ năng giải quyết tranh chấp trong lao động – đình công – Bài 1 5 Trường Đại học Mở Hà Nội Mở cơ hội học tập cho mọi người thể đạt được một số lợi ích đồng thời với việc mất đi một số lợi ích, hoặc có thể các bên tranh chấp cùng đạt được các lợi ích nhưng các lợi ích này đều ở mức độ thấp, không đạt được mục tiêu thương lượng được xác định ngay từ đầu thì đó không hẳn là một cuộc thương lượng giải quyết tranh chấp thành công. - Thương lượng giải quyết tranh chấp lao động là sự thống nhất giữa hai mặt “hợp tác” và “xung đột” Về tổng thể, quan hệ lao động thực chất là quan hệ đối tác giữa người sử dụng lao động và người lao động. Tuy nhiên xét ở góc độ trực quan, các quyền và lợi ích cụ thể giữa các bên chủ thể lại không cùng chiều nhau. Và khi tranh chấp lao động nảy sinh, có nghĩa là quyền và lợi ích giữa các bên chủ thể trong quan hệ lao động đã vượt qua giới hạn của sự tồn tại ổn định, hài hòa và xuất hiện xung đột, mâu thuẫn.
Một quá trình thương lượng giải quyết tranh chấp lao động thành công đó là quá trình dẫn tới kết quả làm cho xung đột, mâu thuẫn giữa các bên được giải quyết và quan hệ lao động trở lại với trạng thái ổn định, hài hòa về quyền và lợi ích của các bên, thậm chí là thúc đẩy quan hệ lao động phát triển tiến bộ hơn. Đây được xem là khía cạnh hợp tác giữa các bên tranh chấp. Bên cạnh đó, nếu thương lượng thất bại khi các bên luôn giữ lập trường của mình nhằm đạt được lợi ích nhiều hơn bên kia, đây được xem là khía cạnh xung đột trong thương lượng. Hiểu rõ hai mặt “hợp tác” và “xung đột” trong thương lượng giải quyết tranh chấp là chìa khóa thành công giúp các bên định ra những chiến lược thương lượng cụ thể và hiệu quả.
- Thương lượng giải quyết tranh chấp lao động nhằm hướng tới phương án giải quyết tranh chấp “đôi bên cùng có lợi” Trong quá trình thương lượng, các bên tranh chấp luôn tìm cách bảo vệ lợi ích của mình trong phạm vi mục đích thương lượng đã được xác định hoặc có thể đạt được càng nhiều lợi ích càng tốt tùy thuộc vào tranh chấp lao động về quyền hay tranh chấp lao động về lợi ích. Tuy nhiên, muốn thương lượng giải quyết tranh chấp lao động thành công thì các bên tranh chấp phải biết chừng mực, giới hạn nhất định trong quá trình tối đa hóa lợi ích của mình, biết điều chỉnh lợi ích đó trong tương quan hài hòa với lợi ích của chủ thể kia. Các bên tranh chấp trong quá trình thương lượng phải biết tìm cách thỏa mãn một phần lợi ích thấp nhất của đối phương. Hay nói cách khác, lợi ích của mỗi bên tranh chấp không bao giờ có thể là tuyệt đối mà chỉ là tương đối trong so sánh với lợi Kỹ năng giải quyết tranh chấp trong lao động – đình công – Bài 1 6 Trường Đại học Mở Hà Nội Mở cơ hội học tập cho mọi người ích của bên tranh chấp còn lại trên nguyên tắc “đôi bên cùng có lợi”.
Nếu không thực hiện được điều này, cuộc thương lượng sẽ dễ đi đến thất bại. Chính vì vậy, các bên thương lượng cần hiểu rõ bên thương lượng với mình để từ đó xác định được mức lợi ích mà họ có thể chấp nhận được. Tuy nhiên, cũng phải nhấn mạnh rằng, quá trình thương lượng giải quyết tranh chấp thành công không chỉ là hướng đến một phương án giải quyết tranh chấp “đôi bên cùng có lợi” mà còn phải được sự đồng thuận thực chất của các bên tranh chấp về phương án giải quyết tranh chấp. Ngay cả một số nhà đàm phán có kinh nghiệm cũng cho rằng: một thỏa thuận tốt cho cả hai bên thương lượng, nhưng một bên tranh chấp có thái độ cứng rắn để áp đặt một khoảng thời gian khó khăn cho việc thực hiện những thỏa thuận này của bên kia cũng không hẳn là cuộc thương lượng thành công.
Một phương án giải quyết tranh chấp “đôi bên cùng có lợi” còn phải đi kèm với một mối quan hệ hợp tác cho quá trình thực hiện các phương án đó và cho cả quá trình duy trì quan hệ lao động giữa các bên sau khi tranh chấp được giải quyết, nhất là với bên chủ thể có vị thế yếu hơn1.