Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI 1. Khái niệm, các dạng tranh chấp đất đai 1. Khái niệm tranh chấp đất đai Tranh chấp đất đai là một hiện tượng bình thường trong mọi đời sống xã hội, đặc biệt khi nền kinh tế nước ta chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, Nhà nước đổi mới cơ chế quản lý đất đai cho phù hợp với đòi hỏi của sự phát triển đất nước trong tình hình mới thì đất đai ngày càng trở nên có giá, người sử dụng đất ngày càng nhận thức được giá trị to lớn của đất đai, do vậy mà phát sinh nhiều hơn những mâu thuẫn, bất đồng trong quá trình sử dụng đất khi mà các chủ thể không cùng chia sẻ được quyền và lợi ích mà đất đai mang lại.
Những bất đồng, mâu thuẫn đó được thể hiện trên thực tế bằng những hành động, hành vi nhất định của chủ thể và đó được gọi là sự tranh chấp. Theo Luật Đất đai năm 2003: "Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai" [39, khoản 26 Điều 4]. Từ khái niệm trên, có thể nói tranh chấp đất đai có những đặc điểm đặc trưng sau đây: Thứ nhất, chủ thể của tranh chấp đất đai không có quyền sở hữu đối với đất đai mà chỉ là chủ thể quản lý và sử dụng đất bao gồm hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai. Lý giải cho điều này bởi rằng do chế độ sở hữu đất đai ở nước ta mang tính đặc thù: Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu; các tổ chức trong nước, tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo với tư cách là chủ thể sử dụng đất được Nhà nước xác lập 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền sử dụng đất (QSDĐ) thông qua các hình thức giao đất, cho thuê đất, nhận quyền sử dụng đất và công nhận QSDĐ, do vậy mà chủ thể tranh chấp đất đai không có quyền sở hữu đất đai.
Thứ hai, như đã phân tích ở trên, đất đai ở nước ta là loại tài sản đặc biệt thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước là đại diện chủ sở hữu, nên chỉ có Nhà nước đại diện cho toàn dân là chủ sở hữu đất đai, còn chủ thể sử dụng chỉ có quyền quản lý và sử dụng đất. Do vậy, đối tượng của tranh chấp đất đai không phải là đất đai (vật) mà là các quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất (quyền và nghĩa vụ sử dụng vật). Đối tượng của tranh chấp đất đai có hai phương diện được xác định rõ: Đối tượng của tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền có thể bao gồm: quyền sử dụng, quyền chuyển nhượng, quyền thừa kế, quyền thế chấp. và đối tượng của tranh chấp đất đai là tranh chấp về lợi ích: về cơ bản đó là lợi ích kinh tế thu được từ khoảnh đất đó, hoặc các điều kiện khác như điều kiện sinh hoạt, đi lại, tín ngưỡng.
Sự phân biệt hai phương diện tranh chấp này là cần thiết, tuy nhiên sự phân biệt hai phương diện này không nên tuyệt đối hóa, bởi lẽ giữa quyền và lợi ích có mối quan hệ hữu cơ với nhau. Thứ ba, trong nền kinh tế thị trường, đất đai không chỉ được coi là một tư liệu sản xuất mà đất đai đã trở thành một loại hàng hóa đặc biệt, có giá trị thương mại, giá đất lại biến động theo quy luật cung cầu trên thị trường, nên việc quản lý và sử dụng nó không đơn thuần chỉ là việc khai thác giá trị sử dụng mà còn bao gồm cả giá trị sinh lời của đất (thông qua các hành vi kinh doanh QSDĐ), nên khi nội dung quản lý và sử dụng đất phong phú và đa dạng thì sẽ phát sinh nhiều hơn những mâu thuẫn, bất đồng xung quanh việc quản lý và sử dụng đất đai của các chủ thể sử dụng đất; do thế mà nội dung của các tranh chấp đất đai cũng trở nên đa dạng hơn với sự tham gia tranh chấp của nhiều chủ thể trong quan hệ pháp luật đất đai và thể hiện dưới nhiều thể loại khác nhau như tranh chấp về quyền sử dụng đất, tranh chấp về việc thực hiện quyền và nghĩa vụ trong quá trình sử dụng đất, tranh chấp về mục đích sử dụng đất. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ tư, đất đai liên quan trực tiếp đến lợi ích của mọi thành viên trong xã hội, đặc biệt là người nông dân (khoảng 70% dân số Việt Nam là nông dân), nên tranh chấp đất đai xảy ra đã lôi kéo rất nhiều người tham gia, không chỉ là các thành viên trong hộ gia đình mà còn cả người của dòng họ, dân cư trong thôn, xóm. Mặt khác tranh chấp đất đai phản ánh phong tục, tập quán, nếp suy nghĩ, hành vi ứng xử, trình độ văn hóa khác nhau của cư dân ở các địa phương, các vùng miền trong cả nước.
Điều này làm cho tính chất tranh chấp đất đai rất phức tạp, việc giải quyết gặp nhiều khó khăn, vướng mắc và kéo dài. Thứ năm, đất đai có vai trò quan trọng trên các khía cạnh chính trị, kinh tế, xã hội; khi mà tranh chấp đất đai xảy ra nếu không giải quyết kịp thời thì có thể phát triển thành vấn đề chính trị - xã hội như dẫn đến hận thù nhau, gây mất ổn định, bất đồng trong nội bộ nhân dân, gây rối trật tự an ninh xã hội. Do vậy, về bản chất tranh chấp đất đai chứa đựng ba phương diện chủ yếu: Phương diện quyền chi phối đất đai, phương diện lợi ích, phương diện chính trị - xã hội. Tuy nhiên, không phải bất kỳ sự tranh chấp đất đai nào cũng chứa đựng cả ba phương diện trên, trong những điều kiện cụ thể các phương diện đó có thể chuyển hóa lẫn nhau.
Các dạng tranh chấp đất đai Tranh chấp đất đai là hiện tượng xảy ra trong đời sống xã hội ở mọi thời kỳ lịch sử từ xã hội tồn tại sự đối kháng giữa các giai cấp đến xã hội không tồn tại mâu thuẫn về lợi ích giai cấp đối kháng, tuy nhiên các dạng tranh chấp đất đai trong từng thời kỳ lịch sử là khác nhau. Ngay trong chế độ của chúng ta hiện nay, Nhà nước là người đại diện cho toàn thể nhân dân thực hiện quyền sở hữu đối với đất đai thì các tranh chấp đất đai cũng có các dạng khác nhau qua các thời kỳ lịch sử: Trong những năm 80 thế kỷ XX sau khi Hiến pháp 1980 ban hành, thì các tranh chấp đất đai chỉ có thể là quyền quản lý và quyền sử dụng những diện tích đất nhất định. Trong giai đoạn bước sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, các quan hệ đất đai phát triển hết sức đa dạng, phức tạp; nhiều quan hệ trước kia bị cấm nay được pháp luật cho phép thực hiện; các giao dịch về đất đai 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được xác lập như chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, cho thuê lại, thế chấp, bảo lãnh, góp vốn liên doanh bằng QSDĐ. cũng từ đó các dạng tranh chấp đất đai đã có sự thay đổi, không chỉ là quyền quản lý, quyền sử dụng đất đai mà còn tranh chấp trong quá trình xác lập và thực hiện các giao dịch về đất đai.
Theo quy định có ba loại hình tranh chấp đất đai: Tranh chấp về QSDĐ; tranh chấp về tài sản có liên quan đến QSDĐ; tranh chấp về QSDĐ có liên quan đến địa giới đơn vị hành chính (xã, huyện, tỉnh). Tuy nhiên, trên thực tế căn cứ vào tính chất pháp lý của các tranh chấp thường xuất hiện dạng tranh chấp đất đai chủ yếu sau đây. * Tranh chấp về quyền sử dụng đất Tranh chấp về QSDĐ là các tranh chấp mà trong đó cần xác định ai là người có quyền sử dụng hợp pháp đất đang tranh chấp. Trong dạng tranh chấp này luôn luôn có sự tranh chấp giữa các bên về quyền quản lý, quyền sử dụng một diện tích đất nào đó hoặc một phần trong diện tích đất đó.
Việc xác định ai là người có quyền sử dụng hợp pháp đất tranh chấp đó là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Có thể có dạng tranh chấp đất đai cụ thể như sau: - Tranh chấp về QSDĐ có liên quan đến tranh chấp về địa giới hành chính Loại tranh chấp này thường xảy ra giữa các chủ thể sử dụng đất ở hai tỉnh, hai huyện, hai xã với nhau, tập trung ở những vùng có địa giới không rõ ràng, không có mốc giới nhưng là vị trí quan trọng, ở những nơi có nguồn lâm, thổ sản quý. Cùng với việc chia tách các đơn vị hành chính tỉnh, huyện, xã thì tranh chấp đất đai liên quan đến địa giới hành chính tương đối nhiều. - Tranh chấp đòi lại đất, đòi lại tài sản gắn liền với QSDĐ Thực chất đây là dạng tranh chấp đòi lại đất, đòi lại tài sản gắn liền với đất có nguồn gốc trước đây thuộc quyền sở hữu của họ hoặc người thân của họ do nhiều nguyên nhân khác nhau họ không còn quản lý, sử dụng nữa.
Bây giờ những người này đòi lại người đang quản lý, sử dụng dẫn đến tranh chấp. Ở dạng tranh chấp đất đai này thường có các loại sau: 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, đòi lại đất nông nghiệp qua các chính sách khác nhau trong các giai đoạn khác nhau: Sau cải cách ruộng đất, nông nghiệp, nông thôn bước vào thời kỳ hợp tác hóa nông nghiệp, đặc biệt từ năm 1958, phong trào hợp tác hóa nông nghiệp theo mô hình sản xuất tập thể, quản lý tập trung. Nhà nước thành lập các hợp tác xã (HTX), tập đoàn sản xuất lớn với chính sách đưa ruộng đất và các tư liệu sản xuất của nông dân tập trung vào các HTX và tập đoàn đó. Sau một thời gian duy trì hoạt động của mô hình HTX, tập đoàn sản xuất không hiệu quả, làm ăn thua lỗ dẫn đến giải thể; cùng với sự chuyển đổi của nền kinh tế thị trường nên Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 10/TW năm 1988 về đổi mới cơ chế quản lý kinh tế trong nông nghiệp, theo đó đất đai được phân chia đến hộ gia đình, cá nhân để sản xuất.