Khóa luận giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần bằng trọng tài thương mại và Tòa án - Vũ Đỗ Ngọc Ánh

Khóa luận nghiên cứu thực trạng và giải pháp giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần bằng phương thức trọng tài thương mại và Tòa án tại Việt Nam.

• Tác giả: Vũ Đỗ Ngọc Ánh
• Người hướng dẫn: ThS. Đặng Minh Phương
• Trường học: Học viện Chính sách và Phát triển
• Chuyên ngành: Luật đầu tư kinh doanh
• Đề tài: Giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần bằng phương thức trọng tài thương mại và Toà án tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, công ty cổ phần (CTCP) tại Việt Nam phát triển nhanh chóng và trở thành mô hình doanh nghiệp phổ biến để huy động nguồn vốn lớn phục vụ sản xuất, kinh doanh dài hạn. Tuy nhiên, với cấu trúc sở hữu phân tán và sự tách biệt giữa quyền sở hữu vốn của các cổ đông với quyền quản trị điều hành của bộ máy quản lý, CTCP là môi trường tiềm ẩn nhiều mâu thuẫn nội bộ. Các bất đồng phổ biến thường phát sinh xoay quanh quyền và nghĩa vụ của cổ đông, việc bầu và miễn nhiệm thành viên Hội đồng quản trị, phân chia lợi nhuận, định giá cổ phần và chuyển nhượng cổ phần. Nếu không được phân xử kịp thời và đúng pháp luật, những tranh chấp này sẽ đe dọa trực tiếp đến uy tín, sự ổn định và thậm chí là sự tồn tại của doanh nghiệp.

Để xử lý các mâu thuẫn phát sinh, Tòa án và Trọng tài thương mại là hai cơ chế tài phán chủ chốt hiện nay. Tòa án nhân danh quyền lực nhà nước, tiến hành xét xử công khai theo trình tự thủ tục tố tụng nghiêm ngặt. Trọng tài thương mại lại đề cao sự thỏa thuận, tính linh hoạt, bảo mật kinh doanh và cho phép các bên tự do lựa chọn chuyên gia giải quyết vụ việc. Dù vậy, việc vận dụng hai cơ chế này trong thực tế vẫn đối mặt với nhiều rào cản từ nhận thức doanh nghiệp đến các điểm nghẽn của quy định pháp luật. Do đó, khóa luận tập trung nghiên cứu, đối chiếu toàn diện hai phương thức nhằm đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp trong nội bộ công ty cổ phần tại Việt Nam.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là phân tích, đánh giá toàn diện cơ sở lý luận, khung pháp lý và thực tiễn áp dụng hai phương thức Trọng tài thương mại và Tòa án; nhận diện những điểm bất cập, từ đó đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của các bên trong CTCP.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể qua 6 nội dung:

1. Hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản về tranh chấp trong công ty cổ phần, bao gồm khái niệm, đặc điểm, phân loại và nguyên nhân phát sinh tranh chấp;
2. Phân tích cơ sở pháp lý điều chỉnh hoạt động giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần theo hai phương thức là Tòa án và trọng tài thương mại, dựa trên các văn bản pháp luật hiện hành như Luật Doanh nghiệp 2020, Luật Trọng tài thương mại 2010, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015,…;
3. Đánh giá thực tiễn áp dụng hai cơ chế giải quyết tranh chấp này thông qua việc phân tích một số vụ việc điển hình, phán quyết trọng tài hoặc bản án có liên quan;
4. So sánh hai phương thức trên các tiêu chí: thủ tục, thời gian, chi phí, tính bảo mật, hiệu lực thi hành và mức độ phù hợp với các dạng tranh chấp cụ thể;
5. Chỉ ra những bất cập, hạn chế còn tồn tại trong khuôn khổ pháp luật và thực tiễn áp dụng hiện nay;
6. Đề xuất kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế pháp lý và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn áp dụng trong giải quyết tranh chấp tại công ty cổ phần thông qua hai phương thức: Trọng tài thương mại và Tòa án.
• Phạm vi nội dung: Khóa luận tập trung vào các tranh chấp nội bộ công ty cổ phần (quyền cổ đông, điều hành công ty, phân chia lợi nhuận, chuyển nhượng cổ phần...); loại trừ các tranh chấp về hợp đồng lao động trong công ty và các tranh chấp giữa công ty cổ phần với bên thứ ba ngoài công ty.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ Việt Nam, kết hợp khảo cứu kinh nghiệm pháp luật quốc tế ở mức độ phù hợp.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát các quy định và thực tiễn áp dụng từ khi Luật Trọng tài thương mại 2010 và Luật Doanh nghiệp 2020 có hiệu lực cho đến thời điểm hoàn thành khóa luận (năm 2025).

Cơ sở pháp lý và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận thiết lập nền tảng lý luận dựa trên quá trình phát triển lịch sử của mô hình công ty cổ phần (từ các tổ chức thương mại thời Hy Lạp, La Mã cổ đại, mô hình compania thế kỷ 13 tại Florence đến Công ty Đông Ấn năm 1600), đối chiếu quy chế pháp lý trong hệ thống Dân luật (Civil Law) như Pháp, Nga, Trung Quốc và hệ thống Thông luật (Common Law). Về khái niệm tranh chấp, tác giả tiếp thu các định nghĩa từ Từ điển Luật học Black's Law Dictionary, phán quyết của Tòa án Quốc tế (vụ Mavromematis năm 1924), Từ điển tiếng Việt và các công trình nghiên cứu chuyên ngành. Dưới góc độ khoa học pháp lý, tranh chấp trong CTCP được xác định là các mâu thuẫn, bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa các cổ đông với nhau, giữa cổ đông với công ty hoặc giữa cổ đông với cơ quan quản lý công ty phát sinh trong quá trình tổ chức, quản lý và vận hành hoạt động.

Khung pháp lý tham chiếu trong khóa luận gồm các văn bản quy phạm pháp luật chủ yếu:

• Hiến pháp năm 2013: Điều 102 quy định về vị trí của Tòa án nhân dân trong việc thực hiện quyền tư pháp.
• Luật Doanh nghiệp năm 2020: Quy định khung quản trị nội bộ CTCP; xác lập các nhóm quyền và nghĩa vụ của cổ đông; quy định điều kiện cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 01% số cổ phần phổ thông có quyền khởi kiện người quản lý, và sở hữu từ 05% số cổ phần phổ thông có quyền tiếp cận thông tin, yêu cầu triệu tập Đại hội đồng cổ đông mà không bị ràng buộc thời gian sở hữu.
• Luật Trọng tài thương mại năm 2010: Quy định thẩm quyền giải quyết (Điều 2), tiêu chuẩn Trọng tài viên (Điều 20, 21), hình thức đơn khởi kiện (Điều 30), đăng ký và thi hành phán quyết (Điều 62, 66), căn cứ hủy phán quyết trọng tài (Điều 68, 71).
• Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015: Quy định thẩm quyền của Tòa án đối với tranh chấp kinh doanh thương mại nội bộ doanh nghiệp tại Khoản 4 Điều 30; nguyên tắc xét xử hai cấp; thủ tục hòa giải (Điều 212); thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm; công nhận kết quả hòa giải ngoài tố tụng (Chương 33).
• Luật Chứng khoán năm 2019, Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Thương mại năm 2005 (Điều 319 về thời hiệu khởi kiện 02 năm), cùng Nghị định số 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại và Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC năm 2017.

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng đồng bộ gồm:

• Phương pháp phân tích – tổng hợp: Hệ thống hóa các quy phạm pháp luật thực định và luận điểm khoa học pháp lý về giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần.
• Phương pháp so sánh pháp luật: Đối chiếu các tiêu chí tố tụng giữa Tòa án và Trọng tài thương mại; khảo cứu kinh nghiệm pháp luật các nước (Pháp, Nga, Trung Quốc, Anh, Hoa Kỳ, Thái Lan).
• Phương pháp lịch sử – lôgic: Xem xét sự biến chuyển của các quy định pháp luật điều chỉnh công ty cổ phần và cơ chế trọng tài qua các giai đoạn phát triển kinh tế.
• Phương pháp phân tích vụ việc thực tiễn: Khảo sát các bản án Tòa án và phán quyết trọng tài để đánh giá việc áp dụng luật.
• Phương pháp bình luận, đánh giá: Nhận diện mâu thuẫn, khoảng trống lập pháp để đưa ra khuyến nghị.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm hệ thống văn bản luật của Việt Nam; số liệu thống kê từ Cục Bổ trợ Tư pháp (Bộ Tư pháp); dữ liệu thụ lý vụ việc của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Đông Dương (ITAC), Trung tâm Trọng tài Thương mại TP. Hồ Chí Minh (TRACENT); các ấn phẩm, kỷ yếu hội thảo và luận án tiến sĩ chuyên ngành Luật kinh tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận về giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần bằng phương thức trọng tài thương mại và Toà án tại Việt Nam

Chương 1 xây dựng hệ thống khái niệm nền tảng về tổ chức công ty cổ phần và tranh chấp nội bộ. Tác giả chỉ ra rằng với bản chất đối vốn, sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền điều hành tạo ra sự phân hóa sâu sắc về mặt lợi ích, đặc biệt là xung đột quyền lợi giữa nhóm cổ đông lớn nắm quyền kiểm soát và nhóm cổ đông thiểu số. Căn cứ Khoản 4 Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, tranh chấp nội bộ CTCP được xác định là tranh chấp kinh doanh thương mại phát sinh từ việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, bàn giao tài sản, chuyển đổi hình thức tổ chức.

Về phương thức Trọng tài thương mại: Khóa luận phân tích tính chất "nửa tư, nửa công" của thiết chế trọng tài. Đây là tổ chức phi chính phủ, hoạt động dựa trên sự thỏa thuận của các bên (thỏa thuận trọng tài là điều kiện tiên quyết xác lập thẩm quyền của Hội đồng trọng tài), nhưng phán quyết ban hành lại có hiệu lực chung thẩm và được pháp luật bảo đảm thi hành. Tố tụng trọng tài có các đặc trưng: tôn trọng quyền tự định đoạt (chọn trọng tài viên, ngôn ngữ, địa điểm, luật áp dụng), thủ tục tiến hành không công khai giúp bảo mật bí mật kinh doanh, và tồn tại dưới hai mô hình là trọng tài vụ việc (ad-hoc) và trọng tài thường trực (quy chế).

Về phương thức Tòa án: Tòa án là cơ quan xét xử nhân danh quyền lực nhà nước, thực hiện quyền tư pháp theo Điều 102 Hiến pháp năm 2013. Tố tụng Tòa án mang tính quyền lực công, tính cưỡng chế tuyệt đối, tuân thủ nguyên tắc xét xử công khai, tập thể và quyết định theo đa số. Thủ tục xét xử được thiết kế theo nguyên tắc hai cấp (sơ thẩm, phúc thẩm) và có thể được xem xét lại qua thủ tục đặc biệt (giám đốc thẩm, tái thẩm). Tòa án tiến hành hòa giải bắt buộc trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật có thể bị kháng cáo hoặc kháng nghị để đưa lên cấp phúc thẩm xem xét lại.

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần bằng phương thức trọng tài thương mại và Toà án tại Việt Nam

Chương 2 đi sâu phân tích hệ thống văn bản pháp luật thực định và bức tranh thực tế khi vận hành hai thiết chế.

Về pháp luật nội dung: Luật Doanh nghiệp năm 2020 ghi nhận những tiến bộ trong việc bảo vệ cổ đông qua ba nhóm quyền (nhóm quyền tài sản và sở hữu cổ phần; nhóm quyền tài chính; nhóm quyền quản trị, kiểm soát). Đáng chú ý, luật hạ tỷ lệ sở hữu để khởi kiện người quản lý xuống mức 01% cổ phần phổ thông; hạ tỷ lệ tiếp cận báo cáo tài chính, tài liệu nội bộ và quyền triệu tập họp Đại hội đồng cổ đông xuống mức 05% cổ phần phổ thông, đồng thời bãi bỏ yêu cầu về thời gian nắm giữ liên tục. Luật Chứng khoán năm 2019 bổ sung các chuẩn mực quản trị, nghĩa vụ công bố thông tin của cổ đông lớn sở hữu từ 5% trở lên tại các công ty đại chúng.

Về thực trạng pháp luật Trọng tài thương mại: Khóa luận chỉ ra nhiều khiếm khuyết trong kỹ thuật lập pháp của Luật Trọng tài thương mại năm 2010 tại Điều 30. Thứ nhất, luật không bắt buộc đơn khởi kiện phải ghi tên cụ thể của Trung tâm trọng tài, gây khó khăn cho việc xử lý đơn khi có sai sót về thẩm quyền. Thứ hai, quy định "Cơ sở và chứng cứ khởi kiện nếu có" (Điểm đ Khoản 2 Điều 30) khiến yêu cầu về chứng cứ chỉ mang tính chất tham khảo, làm giảm tính chặt chẽ ban đầu của hồ sơ. Thứ ba, luật thiếu vắng quy định xác định chủ thể có thẩm quyền ký đơn khởi kiện. Ngoài ra, thời hạn 10 ngày để Trung tâm trọng tài gửi bản sao đơn kiện cho bị đơn (Khoản 3 Điều 30) chưa đáp ứng yêu cầu linh hoạt, khẩn trương của hoạt động thương mại.

Về số liệu thực tiễn hoạt động trọng tài: Dẫn số liệu từ Cục Bổ trợ Tư pháp, tác giả cho biết cả nước có 23 trung tâm trọng tài với 551 Trọng tài viên, song phần lớn là kiêm nhiệm. Trong giai đoạn 2011 - 2015, có 11 trung tâm được khảo sát chỉ ban hành được 1.831 phán quyết trọng tài và 17 quyết định công nhận sự thỏa thuận của các bên. Tỷ trọng giải quyết tập trung chủ yếu ở ba đơn vị: ITAC dẫn đầu với 1.139 phán quyết, TRACENT xếp thứ hai với 306 phán quyết, và VIAC xếp thứ ba với 223 phán quyết. Trọng tài thương mại chỉ giải quyết khoảng 11% tổng số các tranh chấp thương mại trong nước. Điển hình năm 2011, VIAC chỉ thụ lý 83 vụ việc, trong khi Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC) giải quyết 188 vụ. Năm 2015 ghi nhận 2 vụ việc xử lý dưới 30 ngày và không có phán quyết nào bị Tòa án tuyên hủy.

Bước chuyển tích cực được ghi nhận khi VIAC ban hành Quy tắc tố tụng trọng tài năm 2017 (gồm 38 điều, 2 phụ lục, có hiệu lực từ ngày 01/3/2017). Quy tắc này bổ sung cơ chế gộp vụ việc (Điều 15), xử lý tranh chấp từ nhiều hợp đồng (Điều 6), và thủ tục rút gọn (Điều 37) kết hợp họp trực tuyến qua teleconference hoặc videoconference, giúp rút ngắn thời gian và tiết kiệm khoảng 15% chi phí trọng tài. Đến năm 2018, VIAC đạt mốc thụ lý kỷ lục trong 25 năm hoạt động (1993 - 2018) với 180 vụ tranh chấp mới, tổng giá trị tranh chấp đạt 9,5 nghìn tỷ đồng (tương đương 407 triệu USD), vụ việc có giá trị lớn nhất đạt 3,3 nghìn tỷ đồng (tương đương 145,2 triệu USD). Cùng năm 2018, Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc VIAC được thành lập theo Nghị định số 22/2017/NĐ-CP (Quy tắc hòa giải hiệu lực từ ngày 01/7/2018), hỗ trợ công nhận kết quả hòa giải thành theo Chương 33 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Tiêu chí so sánh	Phương thức Trọng tài thương mại	Phương thức Tòa án
Cơ sở xác lập thẩm quyền	Phải có thỏa thuận trọng tài hợp pháp giữa các bên (trước hoặc sau khi tranh chấp).	Thẩm quyền đương nhiên theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự khi có đơn khởi kiện.
Bản chất cơ quan giải quyết	Thiết chế phi chính phủ; Trọng tài viên do các bên thỏa thuận chọn hoặc trung tâm chỉ định.	Cơ quan tư pháp nhà nước; Thẩm phán do Chánh án Tòa án phân công theo thẩm quyền.
Nguyên tắc xét xử	Không công khai, kín đáo; bảo đảm giữ bí mật thông tin kinh doanh và uy tín doanh nghiệp.	Công khai theo luật định (trừ trường hợp đặc biệt), dễ làm lộ thông tin nội bộ của công ty.
Cấp xét xử và hiệu lực	Xét xử 01 cấp; phán quyết có giá trị chung thẩm, không bị kháng cáo, kháng nghị.	Xét xử 02 cấp (sơ thẩm, phúc thẩm); có thể bị xem xét lại qua thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.
Thời gian giải quyết	Linh hoạt, rút ngắn theo thỏa thuận; có thủ tục rút gọn, ứng dụng họp trực tuyến.	Kéo dài theo quy trình tố tụng luật định; dễ bị trì hoãn qua các cấp xét xử.
Chi phí	Phí trọng tài và thù lao Trọng tài viên do đương sự chi trả; mức phí ban đầu tương đối cao.	Án phí nộp theo biểu mức nhà nước quy định; chi phí ban đầu thấp hơn trọng tài.
Cơ chế thi hành	Dựa vào tự nguyện thi hành; nếu không thi hành phải qua cơ quan Thi hành án dân sự hoặc đăng ký Tòa án.	Bản án có hiệu lực được cưỡng chế thi hành trực tiếp bởi cơ quan Thi hành án dân sự nhà nước.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp lý, nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần bằng trọng tài thương mại và Toà án tại Việt Nam

Từ những tồn tại trong khung pháp luật và thực tiễn, Chương 3 đề xuất hai nhóm định hướng hoàn thiện:

• Đối với phương thức Trọng tài thương mại: Khóa luận kiến nghị sửa đổi Luật Trọng tài thương mại năm 2010 nhằm khắc phục các bất cập kỹ thuật tại Điều 30. Cần quy định bắt buộc người khởi kiện phải nêu rõ tên trung tâm trọng tài, bổ sung quy định cụ thể về thẩm quyền ký đơn khởi kiện của người đại diện hợp pháp, bỏ cụm từ "nếu có" đối với tài liệu chứng cứ để nâng cao giá trị pháp lý ban đầu. Đồng thời, cần chuẩn hóa và thu hẹp các căn cứ hủy phán quyết trọng tài quy định tại Điều 68 (tránh việc Tòa án lạm dụng căn cứ "trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam" để can thiệp vào nội dung phán quyết). Cần chuyên nghiệp hóa đội ngũ Trọng tài viên, giảm tỷ lệ kiêm nhiệm và mở rộng thẩm quyền giải quyết trọng tài sang toàn bộ các tranh chấp quản trị nội bộ doanh nghiệp.
• Đối với phương thức Tòa án: Tác giả đề xuất khắc phục triệt để sự thiếu đồng bộ giữa Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và Luật Doanh nghiệp năm 2020 liên quan đến điều kiện thụ lý và xác định tư cách đương sự trong các vụ kiện phái sinh của cổ đông. Đẩy mạnh công tác đào tạo chuyên sâu về pháp luật doanh nghiệp, tài chính, chứng khoán cho Thẩm phán chuyên trách giải quyết các vụ án kinh doanh thương mại. Song song đó, cần tăng cường vai trò của thủ tục hòa giải và áp dụng công nghệ thông tin trong tống đạt văn bản, tiếp nhận chứng cứ điện tử nhằm giảm tải áp lực xét xử và rút ngắn thời gian tố tụng.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận làm rõ bức tranh thực tế về năng lực giải quyết tranh chấp của hệ thống trọng tài tại Việt Nam: Cả nước hiện có 23 trung tâm trọng tài và 551 Trọng tài viên nhưng hầu hết hoạt động kiêm nhiệm. Giai đoạn 2011 - 2015, có 11 trung tâm chỉ ban hành được 1.831 phán quyết trọng tài và 17 quyết định công nhận sự thỏa thuận của các bên, trong đó ITAC chiếm 1.139 phán quyết, TRACENT chiếm 306 phán quyết và VIAC chiếm 223 phán quyết. Tỷ lệ giải quyết bằng trọng tài chỉ chiếm khoảng 11% tổng số tranh chấp thương mại trong nước.

Đồng thời, công trình phản ánh bước chuyển mình của các thiết chế trọng tài trong nước: Quy tắc tố tụng VIAC năm 2017 với các thủ tục rút gọn và phiên họp từ xa đã giúp giảm khoảng 15% chi phí; năm 2018 VIAC lập kỷ lục khi thụ lý 180 vụ tranh chấp với tổng giá trị 9,5 nghìn tỷ đồng (tương đương 407 triệu USD), vụ việc cao nhất đạt 3,3 nghìn tỷ đồng (tương đương 145,2 triệu USD), cùng sự vận hành của Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) theo Nghị định số 22/2017/NĐ-CP.

Các kiến nghị tác giả đưa ra tập trung xử lý trực diện các rào cản kỹ thuật lập pháp của Luật Trọng tài thương mại năm 2010 (như đơn khởi kiện, tư cách ký đơn, căn cứ hủy phán quyết tại Điều 68) và yêu cầu đồng bộ hóa giữa Luật Doanh nghiệp năm 2020 với Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 trong việc bảo vệ quyền khởi kiện của cổ đông nắm giữ từ 01% cổ phần.

Đóng góp so với nghiên cứu trước mà tác giả tự nêu: Đề tài xây dựng một công trình nghiên cứu toàn diện, đặt song song và so sánh có hệ thống giữa hai thiết chế Tòa án và Trọng tài thương mại chuyên biệt cho loại hình công ty cổ phần. Nghiên cứu cập nhật các điểm mới của hệ thống pháp luật thực định (Luật Doanh nghiệp năm 2020, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Luật Chứng khoán năm 2019) gắn liền với số liệu hoạt động thực tế của các trung tâm trọng tài tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế nghiên cứu: Khóa luận giới hạn nội dung trong các tranh chấp nội bộ công ty cổ phần (giữa cổ đông với nhau, giữa cổ đông với công ty và giữa cổ đông với cơ quan quản lý), chủ động không mở rộng sang tranh chấp hợp đồng lao động và tranh chấp giữa công ty với các đối tác thứ ba bên ngoài. Dữ liệu thực tiễn của đề tài tập trung vào giai đoạn từ khi Luật Trọng tài thương mại năm 2010 và Luật Doanh nghiệp năm 2020 có hiệu lực đến năm 2025.

Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi quá trình sửa đổi Luật Trọng tài thương mại trong thời gian tới; mở rộng khảo sát các tranh chấp quản trị có yếu tố nước ngoài tại các doanh nghiệp FDI cổ phần hóa; nghiên cứu sâu cơ chế công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài quốc tế tại Việt Nam theo Công ước New York năm 1958.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Đầu tư Kinh doanh và Quản trị Kinh doanh cần tìm hiểu về cơ chế giải quyết bất đồng nội bộ doanh nghiệp.
• Cán bộ pháp chế, luật sư tư vấn doanh nghiệp trong việc soạn thảo điều khoản giải quyết tranh chấp tại Điều lệ công ty hoặc thỏa ước cổ đông.
• Thẩm phán, Trọng tài viên, Thư ký Tòa án khi tiếp cận các vụ án tranh chấp quyền cổ đông và yêu cầu hủy phán quyết trọng tài.

Nội dung có giá trị tham khảo nổi bật là hệ thống bảng so sánh ưu – nhược điểm giữa hai phương thức giải quyết tranh chấp và phần phân tích chi tiết các bất cập trong quy định về đơn khởi kiện tại Điều 30 Luật Trọng tài thương mại năm 2010.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo quy định của Luật Doanh nghiệp năm 2020 được trích dẫn trong khóa luận, cổ đông cần sở hữu tối thiểu bao nhiêu cổ phần để có quyền khởi kiện người quản lý công ty?

Căn cứ quy định của Luật Doanh nghiệp năm 2020, cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 01% số cổ phần phổ thông trở lên có quyền tự mình hoặc nhân danh công ty thực hiện quyền khởi kiện người quản lý nếu có hành vi vi phạm pháp luật, Điều lệ hoặc gây thiệt hại cho công ty.

2. Bức tranh hoạt động của các trung tâm trọng tài thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2011 - 2015 được số liệu trong khóa luận phản ánh ra sao?

Theo số liệu từ Cục Bổ trợ Tư pháp, cả nước có 23 trung tâm trọng tài với 551 Trọng tài viên (chủ yếu kiêm nhiệm). Trong giai đoạn 2011 - 2015, có 11 trung tâm được khảo sát chỉ ban hành 1.831 phán quyết trọng tài và 17 quyết định công nhận sự thỏa thuận. Trong đó, ITAC ban hành 1.139 phán quyết, TRACENT ban hành 306 phán quyết, và VIAC ban hành 223 phán quyết. Trọng tài thương mại chỉ giải quyết khoảng 11% tổng số các tranh chấp thương mại trong nước.

3. Những cải cách tố tụng nào trong Quy tắc năm 2017 của VIAC đã giúp giảm chi phí cho doanh nghiệp?

Quy tắc tố tụng trọng tài năm 2017 của VIAC đã bổ sung thủ tục rút gọn (Điều 37), cho phép tổ chức phiên họp bằng hình thức truyền hình hội nghị (videoconference) hoặc điện thoại hội nghị (teleconference), cùng cơ chế gộp nhiều vụ tranh chấp (Điều 15). Các cải tiến này giúp rút ngắn thời gian xử lý và giảm khoảng 15% chi phí trọng tài.

4. Điểm bất cập lớn nhất trong quy định về đơn khởi kiện tại Điều 30 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 là gì?

Tác giả chỉ ra ba bất cập: Điều 30 không bắt buộc ghi tên cụ thể của Trung tâm trọng tài thụ lý; quy định "Cơ sở và chứng cứ khởi kiện nếu có" làm nhẹ giá trị chứng cứ bắt buộc ban đầu; và luật không quy định cụ thể về chủ thể có thẩm quyền ký đơn khởi kiện đối với đại diện pháp nhân.

5. Khi xem xét đơn yêu cầu hủy phán quyết trọng tài theo Điều 71 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Tòa án có được xét xử lại nội dung vụ việc không?

Tòa án không xem xét lại nội dung tranh chấp cũng như trình tự tố tụng của vụ việc mà chỉ đối chiếu xem phán quyết có rơi vào các trường hợp bị hủy quy định tại Điều 68 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 hay không (như không có thỏa thuận trọng tài, thỏa thuận vô hiệu, thành phần HĐTT không đúng, chứng cứ giả mạo, hoặc trái các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Đỗ Ngọc Ánh đã phân tích một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực trạng pháp lý về giải quyết tranh chấp trong công ty cổ phần bằng phương thức Trọng tài thương mại và Tòa án tại Việt Nam. Thông qua việc phân tích đối chiếu khung pháp luật thực định cùng các số liệu thống kê thực tế từ các trung tâm trọng tài, công trình đã làm nổi bật những điểm ưu việt và hạn chế của từng thiết chế tài phán. Các giải pháp hoàn thiện Luật Trọng tài thương mại năm 2010 và nâng cao năng lực xét xử của hệ thống Tòa án được đề xuất có giá trị thực tiễn, góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của cổ đông và duy trì sự ổn định của doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRONG CÔNG TY CỔ PHẦN BẰNG PHƯƠNG THỨC TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI VÀ TOÀ ÁN TẠI VIỆT NAM. Lý luận về tranh chấp trong công ty cổ phần. Công ty cổ phần là một ý tưởng cách mạng diễn biến theo một quá trình rất dài, thậm chí đã có ngay từ 3000 năm trước Công nguyên, từ người Assyria, Phoenicia rồi người Hy Lạp. Họ lập ra những tổ chức để kinh doanh thương mại ở vùng Địa Trung Hải 1.

Vào khoảng thế kỷ 13, ở các thành phố lớn của một số nước Châu Âu có điều kiện địa lý thuận lợi cho việc giao lưu buôn bán, đã xuất hiện các công ty thương mại tính gia đình đầu tiên các compania ở Florence. Các compagia dần trở nên tinh vi hơn để thu hút những người ngoài gia đình, sang đầu thế kỷ 17, các công ty cổ phần đầu tiên trên thế giới ra đời, gắn liền với sự bóc lột của chủ nghĩa đế quốc với các nước thuộc địa. Công ty East India của Anh, được lập ngày 31/10/1600, được phép độc quyền kinh doanh trong vòng 15 năm ở vùng Đông Ấn, các quốc gia và hải cảng ở Châu Á, Châu Phi. Sau khi được cấp phép, công ty đó đã chinh phục Đông Ấn, góp phần gây nên cuộc chiến tranh nha phiến (1839) khiến Trung Quốc buộc phải ký các hiệp định bất lợi chấp nhận sự xâu xé của phương Tây và công ty này bị giải thể ngày 01/01/1874 khi giấy phép không được gia hạn 2.

Về mặt pháp lý, công ty cổ phần được quy định trong pháp luật các nước khác nhau với những đặc trưng rất phong phú và đa dạng. Ở những nước theo hệ thống Pháp luật Châu Âu lục địa (Civil Law), công ty cổ phần có quy chế pháp lý riêng và được phân biệt rõ ràng với loại hình công ty đối vốn khác là công ty TNHH 3. Theo Pháp luật Cộng hoà Pháp, công ty cổ phần được gọi là công ty vô danh (Societe Anonyme hay Societe Par Actions), phải có ít nhất 7 cổ đông, vốn điều lệ được chia thành các cổ phần với mệnh giá thống nhất là 100F.Fr, các cổ đông có quyền tự do chuyển nhượng cổ phần. Công ty có thể phát hành chứng khoán để huy động vốn theo quy định Pháp luật về chứng khoán 4 Các nước theo hệ thống Pháp luật Anh - Mỹ (Common Law) các công ty vốn không được phân chia thành các loại khác nhau, vì vậy không có quy chế pháp lý riêng cho từng loại hình công ty này.

Tuy nhiên, ở các nước này vẫn tồn tại những công ty có 1 John Mickletwait và Adrian Woolridge, The Company – A Short History of a Revolutionary Idea (New York: The Modern Library, 2003) 2 BBC, The East India Company, https://www.uk/programmes/p0054906 truy cập 05/2021. 3 Bộ kế hoạch và đầu tư, Viện nghiên cứu quản lý kinh tế TW, Luật công ty một số nước trên thế giới, Hà Nội, 2005 4 Theo Luật về điều kiện phát hành chứng khoán của Cộng hoà Pháp ban hành 14/2/1985 4 tính chất pháp lý tương tự như công ty cổ phần trong hệ thống Pháp luật Châu Âu lục địa 5. Trong pháp luật một số nước khác, khái niệm công ty cổ phần được quy định cụ thể. Theo Điều 90 Bộ Luật Dân sự của Cộng hoà Liên bang Nga (30/11/1994): “Công ty cổ phần là một dạng công ty mà vốn điều lệ được chia thành một số lượng xác định các cổ phần.

Những người tham gia công ty không chịu trách nhiệm trước các nghĩa vụ của công ty mà chỉ chịu các rủi ro liên quan đến hoạt động của công ty trong phạm vi giá trị những cổ phần mà họ sở hữu”. Còn theo quy định của Luật Công ty nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa thì công ty cổ phần có tên gọi là công ty cổ phần hữu hạn. Theo đó công ty cổ phần hữu hạn là công ty có toàn bộ tài sản, vốn được chia thành nhiều phần bằng nhau, cổ đông gánh chịu trách nhiệm đối với công ty theo hạn mức cổ phần mà mình có, công ty chịu trách nhiệm đối với các khoản nợ của công ty bằng tài sản của mình 6. Cũng theo Luật này, CTCP hữu hạn được tự do chuyển nhượng cổ phần và có quyền công khai huy động vốn bằng phát hành chứng khoán 7 Theo từ điển luật học Black law Dictionary do West Pub Co xuất bản năm 1999 thì thuật ngữ “tranh chấp” được hiểu là: “Mâu thuẫn, bất đồng; sự mâu thuẫn về các yêu cầu hay quyền; sự đòi hỏi về quyền, yêu cầu hay đòi hỏi từ một bên được đáp lại bởi một yêu cầu hay lập luận trái ngược của bên kia”.

Theo định nghĩa của Toà án Quốc tế (Permanent Court of International Justice) trong phán quyết năm 1924 về vụ tranh chấp Mavromematis thì: “Tranh chấp (dispute) là sự bất đồng về mặt pháp lý hay thực tế, sự xung đột về quan điểm pháp lý hoặc mâu thuẫn, lợi ích giữa hai người trở lên” 8. Theo từ điển tiếng Việt, tranh chấp là việc giành nhau một cách giằng co, không rõ thuộc về bên nào. Cũng có thể hiểu tranh chấp là sự đáu tranh giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là trong các vấn đề quyền lợi giữa các bên 9. Dưới góc độ khoa học pháp lý, có thể hiểu tranh chấp là những mâu thuẫn, bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể trong cùng một quan hệ pháp luật nhất định.

Như vậy, theo nghĩa chung nhất, tranh chấp có thể hiểu là giữa hai hoặc nhiều chủ thể có sự mâu thuẫn, bất đồng ý kiến, quan điểm về một vấn đề nào đó. Tuy nhiên, tranh chấp luôn gắn với một mối quan hệ nhất định nào đó của các chủ thể liên quan. Vậy nên “Tranh chấp là sự bất đồng chính kiến, sự mâu thuẫn hay xung đột lợi ích về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tỏng mối quan hệ cụ thể nào đó.” 10 5 Đồng Ngọc Ba, Công ty cổ phần trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, luận văn thạc sỹ Luật học, 2000 6 Khoản 2, Điều 3 Luật Công ty CHND Trung Hoa có hiệu lực ngày 01/01/1994. 7 Bộ kế hoạch và đầu tư, Viện nghiên cứu quản lý kinh tế TW, Luật công ty một số nước trên thế giới, Hà Nội, 2005 8 John Collier, Vaugham, Dispute Resolulon in the internalon law, Oxford, 1999 9 Hoàng Phê (chủ biên) (2000), Từ điển lếng Việt, nxb Đà Nẵng 10 Luận án lến sĩ Luật học Lê Đình Ứng: “Giải quyết tranh chấp nội bộ công ty cổ phần bằng Toà án” 5 Dưới góc độ khoa học pháp lý, công ty cổ phần là loại hình công ty phổ biến nhưng khá đặc thù.

Công ty cổ phần được hình thành trên cơ sở góp vốn của nhiều cổ đông và đều độc lập với công ty. Các cổ đông không chỉ góp vốn mà còn tham gia quản lý, điều hành công ty. Tuy nhiên, các cổ đông trong công ty có quyền lợi khác nhau, có khả năng chi phối, tham gia hoạt động quản lý, kiểm soát công ty khác nhau phụ thuộc vào tỷ lệ cổ phần mà họ sở hữu. Do đó, lợi ích của các cổ đông không đồng nhất, mâu thuẫn phát sinh từ yếu tố này, đặc biệt là trong các công ty mà tại đó “cổ đông lớn có khả năng lợi dụng sức mạnh để bóc lột cổ đông thiểu số” 11 Chủ thể của tranh chấp là các cá nhân, tổ chức có quyền sở hữu cổ phần trong công ty hoặc có quyền quản lý công ty, có mối quan hệ gắn bó trách nhiệm và quyền lợi trong cùng một tổ chức.

Cơ cấu tổ chức mang tính đối vốn và mối quan hệ uỷ thác giữa cổ đông và người quản lý công ty làm cho các nhóm chủ thể dễ nảy sinh mâu thuẫn, bất đồng trong quá trình công ty hình thành, hoạt động và chấm dứt. Đối với tranh chấp giữa cổ đông với người quản lý công ty liên quan đến trách nhiệm dân sự do hành vi của những người này làm xâm hại đến lợi ích của công ty, điểm khác biệt về mặt chủ thể trong loại hình tranh chấp này là chỉ cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 01% số cổ phần phổ thông trở lên của công ty mới có quyền khởi kiện và trở thành chủ thể của tranh chấp. Nội dung tranh chấp phản ánh những giá trị vật chất hoặc phi vật chất, được xác định trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ của công ty, người quản lý công ty và cổ đông, được quy định trong các văn bản luật, điều lệ công ty và các biên bản họp, nghị quyết của đại hội đồng cổ đông. Nội dung tranh chấp trong công ty cổ phần rất đa dạng và phong phú, luôn gắn liền với các quyền và nghĩa vụ đã hoặc có thể được xác lập của các chủ thể (thông qua thoả thuận của các bên theo quy định của pháp luật) và phát sinh trong quá trình thành lập, tổ chức, quản lý, hoạt động, tổ chức lại, giải thể, phá sản của công ty cổ phần.

Đặc điểm này giúp tranh chấp trong công ty cổ phần phân biệt với các tranh chấp kinh doanh thương mại khác, vốn xuất phát từ những bất đồng, mâu thuẫn về các quyền và nghĩa vụ liên quan đến lợi ích vật chất được xác lập thông qua giao dịch cụ thể của chủ thể kinh doanh trong việc thực hiện hành vi thương mại, thể hiện qua việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng hợp đồng, thoả thuận, giao ước trong kinh doanh thương mại đã giao kết. 12 Như vậy, trong phạm vi nghiên cứu của khoá luận tranh chấp trong công ty cổ phần được xác định: 11 Phạm Duy Nghĩa, Chuyên khảo luật kinh tế, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội 2005 12 Đoàn Đức Lương (2015), “Giải quyết tranh chấp thương mại bằng thương lượng theo pháp luật Việt Nam” bài viết tại Hội thảo quốc tế, Đại học Luật, đại học Huế và trung tâm nghiên cứu Nhật Bản. 6 - Tranh chấp giữa các cổ đông trong công ty với nhau, giữa công ty với cổ đông công ty, giữa cổ đông công ty với cơ quan quản lý công ty; - Tranh chấp phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh, từ việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, hợp nhất, chia, tách chuyển đổi hình thức tổ chức công ty.