Chương 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ GIẢI QUYẾT TỐ CÁO CỦA CHỦ TỊCH ỦY BAN NHÂN DÂN QUẬN 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò giải quyết tố cáo của Chủ tịch Ủy ban nhân dân quận 1. Khái niệm tố cáo và giải quyết tố cáo 1.
Tố cáo Tố cáo là quyền cơ bản của công dân được quy định cụ thể trong Hiến pháp, Luật Tố cáo và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan khác. Tại khoản 1 Điều 2 – Luật Tố cáo năm 2018 đã quy định rằng: “Tố cáo là việc cá nhân theo thủ tục quy định của Luật này báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân, bao gồm: Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ; Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực.” [1] Bản chất của tố cáo được xem xét dưới nhiều góc độ như chủ thể, đối tượng, mục đích của việc tố cáo. - Về chủ thể: Mọi cơ quan, tồ chức, cá nhân có quyền khiếu lại yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại các quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỉ luật đối với cán bộ, công chức khi có căn cứ nghi ngờ quyền và lợi ích của mình bị xâm phạm bởi các quyết định và hành vi đó. Tố cáo được xác định cụ thể công dân (là cá nhân) thực hiện việc báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Với quy định công dân là cá nhân có quyền tố cáo phù hợp với Hiến pháp và chính sách pháp luật của nhà nước. Tố cáo sai sự thật sẽ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của người bị tố cáo, người tố cáo phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi tố cáo của mình, tuỳ theo tính chất và mức độ nghiêm trọng của hành vi tố cáo. Nếu quy định cả cơ quan, tổ chức có quyền được tố cáo sẽ làm phát sinh những vấn đề phức tạp. Chẳng hạn như những tác động liên quan đến cách thức để các chủ thể thực 5 hiện quyền tố cáo, việc xác định trách nhiệm của người tố cáo phải chịu khi cố tình tố cáo sai, tố cáo trái pháp luật làm ảnh hưởng đến uy tín của người bị tố cáo.
Ai sẽ là người chịu trách nhiệm cho hành vi tố cáo đó? Hay khi người đại diện cho cơ quan, tổ chức phải chịu trách nhiệm? Bên cạnh đó, pháp luật tố cáo hiện hành cũng chưa có quy định rõ ràng về quyền tố cáo của cơ quan, tổ chức. Tuy nhiên khi cơ quan, tổ chức muốn cung cấp thông tin về hành vi vi phạm pháp luật cho cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể sử dụng nhiều cách thức khác để tiến hành cung cấp thông tin như khiếu nại, kiến nghị, phản ánh, ….[4] Đây cũng là một hạn chế trong quy phạm pháp luật về tố cáo khi không thừa nhận cũng không quy định rõ về việc tố cáo của cơ quan, tổ chức. - Về đối tượng: Đối tượng bị tố cáo là bất kỳ hành vi vi phạm pháp luật nào của cá nhân, cơ quan, tổ chức gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Hành vi vi phạm pháp luật trong tố cáo có thể là hành vi vi phạm của cán bộ, công chức, viên chức trong quá trình thực hiện nhiệm vụ công vụ hoặc hành vi vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước trong các lĩnh vực.
Đối tượng bị khiếu nại mặc dù giống với đối tượng bị tố cáo về các hành vi vi phạm như quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật đối với cán bộ, công chức. Nhưng những hành vi vi phạm pháp luật này phải ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của người khiếu nại. Như vậy có thể thấy đối tượng bị tố cáo rộng hơn so với đối tượng bị khiếu nại. - Về mục đích: Khiếu nại được thực hiện nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích của người khiếu nại bằng cách áp dụng các biện pháp để trừng trị kịp thời và nghiêm khắc đối với những hành vi vi phạm pháp luật.
Mục đích của Tố cáo rộng hơn so với khiếu nại, không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi và khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của người bị tố cáo mà còn bảo vệ quyền và lợi ích chung của cả cộng đồng khi phát hiện hành vi vi phạm pháp luật của bất kì đối tượng nào. Do đó, tố cáo phản ánh ý thức và trách nhiệm của mọi công dân trong việc đấu tranh chống lại hành vi vi phạm pháp luật trong xã hội. Giải quyết tố cáo Giải quyết tố cáo được hiểu là việc chủ thể có thẩm quyền tiến hành xử lý một vụ việc tố cáo cụ thể bằng các biện pháp xác minh nội dung tố cáo và đưa ra kết luận rằng nội dung tố cáo đó là đúng hay là sai, để tiến hành xử lý theo quy định của pháp 6 luật. Căn cứ vào quy định tại khoản 7 Điều 2 của Luật Tố cáo năm 2018 thì: “Giải quyết tố cáo là việc thụ lý, xác minh, kết luận về nội dung tố cáo và xử lý kết luận nội dung tố cáo của người giải quyết tố cáo”.
[1] Tuy không có quy định cụ thể về giải quyết tố cáo của Chủ tịch UBND quận nhưng từ những quy định của pháp luật về giải quyết tố cáo nói chung có thể rút ra được quan niệm về giải quyết tố cáo của chủ tịch UBND quận đó là việc Chủ tịch UBND có thẩm quyền giải quyết tố cáo tiến hành thụ lý tố cáo; xác minh nội dung tố cáo; đưa ra kết luận về nội dung tố cáo và xử lý kết luận tố cáo theo quy định của pháp luật đồng thời phải công khai kết luận xử lý tố cáo một cách công khai, minh bạch. Quá trình này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của các bên trong vụ việc tố cáo, nhất là người bị tố cáo và ảnh hưởng của các hành vi vi phạm pháp luật có thể xảy ra từ nội dung tố cáo. Bên cạnh đó, việc giải quyết tố cáo cũng giúp nâng cao chất lượng quản lý và uy tín của Chủ tịch UBND quận đối với người dân và xã hội. Đặc điểm Việc giải quyết tố cáo của Chủ tịch UBND quận có các đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, giải quyết tố cáo của Chủ tịch UBND quận là hoạt động mang tính quyền lực: Giải quyết tố cáo được thực hiện bởi các chủ thể nhà nước có thẩm quyền dựa trên các quy định của pháp luật về tố cáo và giải quyết tố cáo.
Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết tố cáo như UBND quận nhân danh nhà nước sử dụng quyền lực trong phạm vi thẩm quyền của mình để tổ chức và giải quyết tố cáo theo trình tự, thủ tục được pháp luật quy định. Tùy vào tính chất, mức độ của từng hành vi vi phạm bị phát hiện trong quá trình giải quyết tố cáo, chủ thể có thẩm quyền áp dụng các quy định của pháp luật để ban hành các quyết định xử lý vi phạm phù hợp. Đồng thời, các đối tượng bị tác động bởi quyết định xử lý tố cáo do chủ thể có thẩm quyền ban hành phải tuân thủ thực hiện dưới sự theo dõi, giám sát của chủ thể mang quyền lực nhà nước. Thứ hai, quá trình giải quyết tố cáo của Chủ tịch UBND quận phải được tuân thủ theo trình tự, thủ tục pháp luật quy định.
Trình tự, thủ tục giải quyết tố cáo được quy định cụ thể trong luật tố cáo năm 2018, bắt buộc các chủ thể liên quan việc giải quyết tố cáo phải tuân thủ. Vì giải quyết tố cáo mang tính quyền lực nhà nước, trong quá trình thực hiện khó tránh khỏi những sai lầm và sự mâu thuẫn giữa các cá nhân 7 (không mang quyền lực) với chủ thể có thẩm quyền giải quyết tố cáo. Đồng thời phải căn cứ vào các quy định pháp luật để xác định tính chất, mức độ của hành vi bị tố cáo, kịp thời ngăn chặn các hành vi đe đọa hoặc xâm phâm đến lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, hạn chế sự lộng quyền. Thứ ba, phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể có thẩm quyền trong giải quyết tố cáo.
Qúa trình phối hợp trong giải quyết tố cáo có vai trò quan trọng, ảnh hưỡng đến thời hạn và độ chính xác của kết quả giải quyết tố cáo. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể có thẩm quyền trong quá trình giải quyết tố cáo nhằm thực hiện theo đúng quy định pháp luật, đảm bảo lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tránh gây ra các vụ oan sai và bỏ lọt tội phạm. Đồng thời sự phối hợp giữa các cơ quan tạo ra môi trường làm việc gắn kết chặt chẽ, có sự giám sát lẫn nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ chung của nhà nước, tăng cường trách nhiệm của cơ quan hành chính nhà nước trong việc giải quyết tố cáo. Thứ tư, các quyết định xử lý kết luận nội dung tố cáo mang tính cá biệt.
Căn cứ vào quy định pháp luật hiện hành quyết định cá biệt là các quyết định định hành chính, được ban hành áp dụng một lần cho một đối tượng cụ thể. Mỗi vụ việc tố cáo đều có nội dung và đối tượng thực hiện khác nhau khi các chủ thể có thẩm quyền ban hành các quyết định xử lý kết luận nội dung tố cáo chỉ được áp dụng một lần cho một đối tượng cụ thể. Do vậy, các quyết định xử lý kết luận nội dung tố cáo sẽ mang tính cá biệt. Thứ năm, các quyết định xử lý kết luận nội dung tố cáo khi được các chủ thể có thẩm quyền ban hành làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ giữa các chủ thể liên quan.