CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỂN VỀ CÔNG TÁC GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG 1. Cơ sở lý luận về bồi thường giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất 1.1 Các khái niệm của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng - Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di dời nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cư trên một diện tích đất nhất định để thực hiện việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới. Quá trình giải phóng mặt bằng được tính từ khi bắt đầu thành lập Hội đồng giải phóng mặt bằng đến khi giải phóng xong và giao cho chủ đầu tư. Đây là quá trình đa dạng và phức tạp thể hiện sự khác nhau giữa các dự án và liên quan trực tiếp đến các bên tham gia và toàn xã hội.
- Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai (Khoản 11 Điều 3 Luật đất đai 2013) [14,tr2]. - Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất (Khoản 12 Điều 3 Luật đất đai 2013) [14,tr2]. - Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển (Khoản 14 Điều 3 Luật đất đai 2013) [14,tr2]. - Theo Điều 6 Nghị định 47/2014/NĐ-CP thì bồi thường, hỗ trợ cho người bị thu hồi đất ở bao gồm: [12,tr5] + Bồi thường đất ở (khu quy hoạch để bối trí tái định cư); + Bồi thường bằng tiền đối với giá trị đất ở; + Nhà ở tái định cư.
Vậy có thể thấy bản chất của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất hiện nay không chỉ đơn thuần là việc bồi thường trả lại về giá trị vật chất mà còn đảm bảo lợi ích chính đáng cho người có đất bị thu hồi. Nhà nước sẽ đảm bảo cho họ có một cuộc sống mới ổn định, một điều kiện sống tốt hơn hoặc ít nhất bằng với điều kiện sống nơi ở cũ, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm…. để họ yên tâm sinh sống, sản xuất, làm việc và cống hiến 5 cho xã hội ngày càng tốt hơn. Sự cần thiết của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý; Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất theo quy định của luật thông qua hình thức như: giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất đối với người đang sử dụng đất ổn định.
Người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất có các quyền và nghĩa vụ gắn với mảnh đất của mình. Trong đó, có quyền được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế. Mặt khác khi được giao đất để sử dụng, người dân đã thực hiện việc khai thác, sử dụng đất đai để phục vụ cho cuộc sống của mình. Con người đã chủ động lựa chọn cho mình phương thức sử dụng đất mang lại hiệu quả kinh tế cao, họ sẵn sàng đầu tư sức lao động, tiền của để cải tạo mảnh đất nhằm mang lại nhiều lợi ích, tăng giá trị của đất.
Thực tế, có nhiều hộ gia đình đã chuyển đổi mục đích sử dụng và cải tạo hàng trăm ha đất trồng lúa năng suất thấp thành đất vườn, đất trồng màu, đất trồng cây lâu năm; đất trồng lúa nhiễm mặn ven biển thành mặt nước nuôi trồng thuỷ sản; đất đồi trọc thành đất rừng, đất trồng cây ăn quả đem lại hiệu quả kinh tế cao. Vì vậy, khi Nhà nước thực hiện việc thu hồi đất của người dân cần phải bồi thường cân xứng với công đầu tư cải tạo đất và khả năng sinh lời của mảnh đất đó. Đối với các dự án thu hồi đất nông nghiệp, người dân bị thu hồi đất chủ yếu là nông dân, họ sinh sống chủ yếu dựa vào diện tích đất nông nghiệp đó. Vì vậy, khi bị mất đất sản xuất buộc phải chuyển đổi nghề nghiệp cho họ.
Tuy nhiên, đối tượng người nông dân trình độ phần lớn là thấp, khả năng chuyển đổi nghề khó khăn, do vậy cùng với việc bồi thường giải phóng mặt bằng phải thực hiện việc hỗ trợ giúp đỡ họ ổn định cuộc sống đặc biệt quan tâm đến việc hỗ trợ đào tạo nghề nghiệp mới, bố trí việc làm nhằm đảm bảo cuộc sống lâu dài cho người bị thu hồi đất. Đối với các dự án thu hồi đất ở thì việc bồi thường, giải phóng mặt bằng có khó khăn hơn do đất ở có giá trị lớn hơn, gắn bó lâu dài với đời sống và sinh hoạt của người dân gây nên tâm lý ngại di chuyển chỗ ở. Khi đó, cùng với chính sách bồi thường, hỗ trợ thoả đáng thì việc bố trí tái định cư là vô cùng quan trọng, có ảnh hưởng lớn đến công tác giải phóng mặt bằng. Yêu cầu của nơi tái định cư phải có điều kiện hơn hoặc bằng nơi ở cũ, để tránh thiệt thòi cho người bị thu hồi đất, giúp 6 họ nhanh chóng ổn định cuộc sống.
Như vậy, có thể thấy đối với bất kỳ loại đất nào khi bị thu hồi cũng tạo nên những khó khăn nhất định cho người bị thu hồi đất do vậy công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng là không thể thiếu nhằm đảm bảo ổn định cuộc sống cho người dân, đảm bảo lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất. Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng nếu được thực hiện tốt sẽ góp phần quan trọng giúp cho việc giải phóng mặt bằng được thực hiện suôn sẻ, rất cần thiết để xây dựng các công trình mới đáp ứng nhu cầu đổi mới của xã hội; nhằm sử dụng đất đai hợp lý và hiệu quả hơn. Các yêu cầu đối với công tác bồi thường giải phóng mặt bằng - Phải thực hiện theo các quy định của Nhà nước: Công tác giải phóng mặt bằng nói chung, bồi thường giải phóng mặt bằng nói riêng được thực hiện trong một khoảng thời gian tương đối dài, có nhiều dự án có thể lên đến vài năm; trải qua nhiều khâu, nhiều giai đoạn khác nhau; tác động đến nhiều đối tượng do vậy việc bồi thường, giải phóng mặt bằng cần phải tiến hành theo đúng trình tự, thủ tục pháp lý theo quy định của Nhà nước. Có như vậy mới hạn chế được sự khiếu kiện của người bị thu hồi đất, đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng; tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý, giám sát, kiểm tra và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật.
- Đảm bảo hài hoà lợi ích hợp pháp của các đối tượng liên quan Đây là yêu cầu quan trọng trong bồi thường, giải phóng mặt bằng vì công tác này tác động trực tiếp tới lợi ích của nhiều đối tượng: người bị thu hồi đất, chủ đầu tư và Nhà nước. Đối với người bị thu hồi đất tuy góp phần đóng góp cho sự phát triển chung của đất nước nhưng họ lại bị thiệt thòi do việc thu hồi đất ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống. Trong khi đó chủ đầu tư là người được Nhà nước giao đất, cho thuê đất để thực hiện dự án và họ phải chịu chi phí bồi thường, giải phóng mặt bằng theo quy định. Nhà nước là người có thẩm quyền thực hiện việc thu hồi đất, tiến hành bồi thường, giải phóng mặt bằng, ban hành các quy định có tính chất pháp lý cho việc bồi thường giải phóng mặt bằng.
Do vậy, việc bồi thường, giải phóng mặt bằng cần thực hiện đảm bảo sự cân đối, hài hoà lợi ích giữa các bên, tránh tình trạng mất cân đối lợi ích ảnh hưởng tới tiến độ thực hiện dự án gây ra những thiệt hại lớn cho cá nhân và xã hội. - Đảm bảo đúng tiến độ thực hiện và chính xác: 7 Tiến độ thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng quyết định phần lớn tiến độ giải phóng mặt bằng; tiến độ thực hiện dự án dó đó ảnh hưởng tới lợi ích kinh tế, xã hội của dự án đầu tư. Công tác bồi thường thiệt hại được thực hiện nhanh chóng, kịp thời sẽ đảm bảo tiến độ bàn giao mặt bằng cho chủ dự án, tránh lãng phí, đẩy nhanh việc thực hiện xây dựng công trình và đưa vào khai thác sử dụng theo đúng kế hoạch. Ngoài ra cần đảm bảo tính chính xác, đầy đủ của số liệu thống kê đất đai và các tài sản trên đất vì đó là cơ sở thực hiện việc bồi thường, giải phóng mặt bằng, đảm bảo quyền lợi cho người có đất bị thu hồi.
- Đảm bảo thực hiện dân chủ, công khai, công bằng: Dân chủ trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng có nghĩa là tạo điều kiện thuận lợi để người dân phát huy quyền làm chủ của mình, được tham gia nhiều khâu của quá trình bồi thường giải phóng mặt bằng, đóng góp ý kiến và được trả lời các vấn đề còn chưa rõ nhằm tạo sự đồng thuận và thống nhất cao với những người bị thu hồi đất. Quá trình thực hiện bồi thường thiệt hại khi giải phóng mặt bằng cần phải tiến hành công khai; các văn bản pháp lý, các chế độ chính sách bồi thường và hỗ trợ, phương án bồi thường và hỗ trợ phải niêm yết công khai để người dân biết và tin tưởng vào chủ trương thu hồi đất của cấp có thẩm quyền. Có như vậy mới tạo được niềm tin trong nhân dân và khiến người bị thu hồi đất tự giác thực hiện. Việc bồi thường, giải phóng mặt bằng được thực hiện với nhiều đối tượng, do đó phải đảm bảo công bằng giữa tất cả các đối tượng; không thiên vị, ưu tiên đối tượng nào; tránh tình trạng khiếu kiện gây bất bình trong nhân dân.
Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường giải phóng mặt bằng Trong thời gian vừa qua công tác bồi thường giải phóng mặt bằng ở nước ta có nhiều vấn đề bất cập, Nhà nước đã có nhiều chính sách và giải pháp để tháo gỡ các khó khăn vướng mắc trong khâu bồi thường cho người bị thu hồi đất tuy nhiên đây vẫn là vấn đề hết sức nhạy cảm và phức tạp, tác động tới mọi mặt đời sống kinh tế, xã hội, tới mỗi người dân và cộng đồng dân cư.