CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY ĐỐI VỚI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM 1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY 1.1 Khái niệm Cho vay là một trong những hoạt động cơ bản của ngân hàng thương mại nói chung được hiểu là việc ngân hàng cấp cho khách hàng - có thể là tổ chức hoặc cá nhân một số tiền nhất định phục vụ mục đích xác định trong một thời hạn nhất định theo nguyên tắc có hoàn trả đầy đủ gốc lẫn lãi. Đây được xem là một trong những hoạt động kinh doanh chính của ngân hàng và là nguồn thu chủ yếu trong báo cáo tài chính thường niên của tổ chức tài chính này. Theo quy định của Luật các tổ chức tín dụng hiện hành, cho vay được định nghĩa như sau: "Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi."1 Như vậy, ta hiểu rằng cho vay là một hình thức tín dụng mà theo đó phát sinh một mối quan hệ vay mượn giữa một bên là ngân hàng và một bên là các cá nhân, tổ chức khác có nhu cầu vay vốn, quan hệ vay vốn được phát sinh dựa trên sự thoả thuận của các bên và với mục đích chính là sinh lời. Theo quan điểm của Mác, tín dụng (cho vay) là sự dịch chuyển vốn một cách tạm thời mà không dịch chuyển quyền sở hữu với đối tượng là vốn vay của bên cho vay đối với bên đi vay trên cơ sở bên đi vay trao trả toàn bộ lượng vốn bao gồm phần vốn ban đầu và một khoản chênh 1 Khoản 16 Điều 4 Luật các Tổ chức Tín dụng 2010 sửa đổi bổ sung 2017 8 lệch với giá trị ban đầu (khoản chênh lệch này được xem là giá trị thặng dư của việc sử dụng vốn hay nói cách khác đây là chi phí sử dụng vốn hoặc lợi tức)2.
Có thể thấy rằng hoạt động cho vay là trung tâm của nghiệp vụ ngân hàng và chỉ có ngân hàng hoặc các định chế tài chính được phép mới có thể thực hiện việc kinh doanh tiền tệ thông qua việc cho vay và hưởng lợi nhuận từ lãi phát sinh. Xuất phát bởi vì việc giao tiền cho khách hàng là một trong những hoạt động rủi ro và do đó cần có sự kiểm tra và thẩm định một cách thận trọng và chính xác, nếu như rủi ro xảy ra nguồn vốn bị mất sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh và chất lượng vốn vay của ngân hàng. Do đó chất lượng cho vay sẽ luôn đi kèm với hiệu quả công tác đánh giá và thẩm định khách hàng.2 Nguyên tắc trong hoạt động cho vay Về cơ bản, hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại được thực hiện dựa trên những tiêu chí và nguyên tắc nhất định mà buộc các tổ chức này phải tuân thủ. Theo quy định tại Điều 4 Thông tư 39/2016/TT-NHNN, các nguyên tắc cho vay đối với ngân hàng thương mại bao gồm: Thứ nhất, việc thực hiện cho vay phải đúng mục đích.
Điều này được giải thích rằng, việc ngân hàng tài trợ cho vốn vay cho khách hàng phải đảm bảo được việc khách hàng sử dụng nguồn vốn này đúng mục đích ban đầu như cam kết (ví dụ: mua nhà, mua xe, phục vụ phát triển sản xuất kinh doanh,. Nguyên tắc này có ý nghĩa trong việc bảo đảm dòng vốn của ngân hàng sẽ được sử dụng một cách đúng mục đích qua đó duy trì khả năng thu hồi vốn. Trên thực tế, Ngân hàng thường kiểm soát các hoạt động cho vay này dựa trên tài sản thế chấp hoặc đối với các chứng từ giải ngân của các khoản vay vốn lưu động. Điển hình như việc khách hàng chỉ được phép thế chấp nhà ở hình thành trong tương lai để mua chính căn nhà đó tại tổ chức tín dụng 2 Giáo trình Kinh tế học Chính trị Mác – Lê nin (tái bản), Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình Quốc gia các bộ môn khoa học Mác – Lê nin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, năm 2005, trang 47.
9 hoặc thế chấp xe để mua chính chiếc xe đó. Đối với các khoản vay ngắn hạn (vay luân chuyển, vay bổ sung vốn lưu động, chi trả nguyên vật liệu, chi lương cho nhân viên,.) thì cần phải bổ sung được các hoá đơn chứng từ (hoặc bảng lương) đầy đủ mới có thể tiến hành giải ngân theo quy định của pháp luật. Thứ hai, vốn vay phải được hoàn trả đúng hạn và đầy đủ nợ gốc và lãi. Như đã nói, bản chất của quan hệ vay vốn hoặc tín dụng ngân hàng là việc bên đi vay sử dụng vốn của bên cho vay trong một thời gian nhất định và sau đó có trách nhiệm hoàn trả một cách đầy đủ gốc và lãi, phần chênh lệch giữa số tiền đi vay và số tiền hoàn trả được xem là lợi tức tín dụng hoặc chi phí cho việc sử dụng vốn.
Thứ ba, cơ sở xác lập hoạt động vay vốn dựa trên sự thoả thuận của các bên dưới sự quản lý của Nhà nước, cụ thể là hợp đồng tín dụng (thoả thuận cấp tín dụng). Theo đó, các bên thực hiện giao kết hợp đồng vay vốn với đối tượng là số tiền vay của ngân hàng, việc giải quyết các tranh chấp sẽ được thực hiện thông qua thoả thuận của các bên và theo quy định của pháp luật hiện hành.3 Đặc điểm của hoạt động cho vay Với phương thức là một trong những loại hình cấp tín dụng phổ biến ở Ngân hàng thương mại và là hoạt động mang lại nguồn thu chủ yếu, bên cạnh những điểm chung giữa các loại hình cấp tín dụng khác như bảo lãnh, bao thanh toán, chiết khấu bộ chứng từ,. thì nghiệp vụ cho vay còn có những đặc điểm riêng biệt như sau: Thứ nhất, cho vay là biện pháp sử dụng trực tiếp vốn tiền tệ của ngân hàng. Khác với các biện pháp cấp tín dụng còn lại như bảo lãnh, bao thanh toán và chiết khấu chứng từ có giá,.
vay vốn là hoạt động mà bên vay cấp một lượng tiền tệ nhất định đối với bên đi vay, do đó bên đi vay được phép sử dụng trực tiếp nguồn vốn này trong một khoảng thời gian nhất định trong khi các loại hình cấp tín dụng còn lại được thể hiện đa phần thông qua các chứng từ giao dịch, hồ sơ và biên bản. Nói cách khác, cho vay là hoạt động tác động rất lớn đến nguồn vốn của ngân hàng và là đặc điểm cơ bản của một loại hình kinh doanh tiền tệ. Nguồn vốn của ngân hàng có thể xuất phát từ vốn tự 10 có hoặc vốn từ huy động, nói cách khác hoạt động cho vay là việc ngân hàng điều chuyển vốn từ nơi có vốn lưu động nhàn rỗi tới nơi cần vốn. Thứ hai, thời hạn đối với nghiệp vụ cho vay ngân hàng thường đa dạng và kéo dài.
Điều này được minh chứng rằng khác với các nghiệp vụ cấp tín dụng khác, việc cho vay được thực hiện tuỳ theo nhu cầu của từng mục đích khác nhau (ví dụ như mua nhà, mua xe, máy móc thiết bị,.) do đó thời hạn của các khoản vay này thường kéo dài, có thể lên đến 20 năm tuỳ thuộc vào chính sách riêng của từng ngân hàng. Hiện nay tại Vietcombank đang chào bán loại hình sản phẩm vay mua nhà với thời hạn lên tới hai mươi năm hoặc khách hàng sáu mươi lăm tuổi tuỳ điều kiện nào đến trước. Ngoài ra, thời hạn cho vay cũng là căn cứ để ấn định mức gốc và lãi hàng tháng (nếu có) mà bên đi vay có nghĩa vụ phải trả cho ngân hàng, đảm bảo được việc theo dõi và thu hồi nợ của ngân hàng đối với khoản vay. Thứ ba, hoạt động cho vay là hoạt động rủi ro cao.
Trên thực tế, việc giao một tài sản cho một người khác nắm giữ đã có những rủi ro phát sinh nhất định, và cho vay cũng không phải là một trường hợp ngoại lệ, mặc dù Ngân hàng luôn có những biện pháp và nghiệp vụ khác nhau nhằm đánh giá một cách khách quan và chính xác về năng lực trả nợ của khách hàng và các biện pháp cầm cố, thế chấp tài sản nhằm thu hồi vốn vay. Tuy nhiên, việc khách hàng có thể trả nợ đúng và đầy đủ còn phụ thuộc rất nhiều yếu tố mà ta xem đó là rủi ro không thể đa dạng hoá được, do đó Ngân hàng luôn phải chấp nhận những rủi ro này, và trong trường hợp xảy ra các sự kiện làm phát sinh rủi ro tín dụng họ phải thực hiện các biện pháp trích lập dự phòng và các hoạt động nhằm thu hồi lại vốn vay ban đầu. Do đó, việc cho vay luôn ẩn chứa những rủi ro nhất định mà không thể xoá bỏ hết được, Ngân hàng và các định chế tài chính trung gian khác luôn phải chấp sự các rủi ro đó nhằm tìm kiếm lợi nhuận cho bản thân.4 Phân loại phương thức cho vay Trên thực tế, tuỳ vào các tiêu chí khác nhau các hoạt động và loại hình cho vay cũng sẽ được quy định một cách khác nhau và tính chất của mỗi loại đều có những 11 điểm đặc trưng riêng biệt. Theo đó, việc phân loại các loại hình cho vay có ý nghĩa rất quan trọng trong việc hiểu được các sản phẩm vay vốn của ngân hàng cũng như lựa chọn loại hình vay vốn phù hợp.
Thông thường có ba tiêu chí để phân loại hình thức cho vay như hiện nay. Thứ nhất, dựa trên sự bảo đảm tín dụng. Đối với tiêu chí này thì hoạt động cho vay được chia thành hai loại chính là (i) cho vay có tài sản đảm bảo và (ii) cho vay không có tài sản đảm bảo. Trong đó, cho vay có tài sản đảm bảo là việc một bên thực hiện cầm cố, ký quỹ (sổ tiết kiệm, tài khoản thanh toán, tài khoản tiết kiệm,.) thế chấp (nhà, xe) để đảm bảo cho khoản vay của mình tại ngân hàng.
Trong khi đó, hình thức cho vay không có tài sản đảm bảo là việc ngân hàng dựa trên uy tín của khách hàng mà đồng ý cho khách hàng được phép sử dụng vốn, tuy nhiên họ cũng phải có những sự chứng minh rõ ràng về mặt tài chính đáp ứng được việc hoàn trợ (ví dụ: cung cấp bảng lương hàng tháng, sao kê lương qua ngân hàng, báo cáo tài chính được kiểm toán đối với công ty,.