CHƯƠNG 1: Cơ SỞ LÝ LUẬN VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN cứu 1. Thương mại điện tử Theo Garrett & Skevington (1999) cho rằng: Thương mại điện từ đang được giao dịch bằng phương tiện cùa công nghệ truyền thông mới. Nó bao gồm tất cả các khía cạnh của kinh doanh, bao gồm cả làm thương mại thị trường, đặt hàng, quản lý chuỗi cung ứng và chuyên tiền. Công nghệ truyền thông mới là những ứng dụng dựa trên nền tảng của Internet.
Theo Turban Efraim, David R King và cộng sự (2009): Thương mại điện ữr chi đơn giản là quá trình mua, bán, chuyên nhượng và trao đôi sản phàm, dịch vụ hay thông tin qua mạng Internet. Nó có thê được phân chia ra làm bổn nhóm chính như sau: - Business-to-Business (B2B): Các hoạt động kinh doanh TMĐT diễn ra giữa các công ty hay nhà sản xuất sản phàm với các nhà phân phối. - Business-to-Consumer (B2C): Các hoạt động kinh doanh TMĐT diễn ra giữa các công ty hay nhà sản xuất sản phàm với người tiêu dùng cuối cùng. - Consumer-to-Business (C2B): Người tiêu dùng sẽ đưa ra các tiêu chuẩn kỹ thuật, giá cả hay dịch vụ mình cần và sau đó sẽ được các công ty xem xét và đáp írng một cách tốt nhất có thê.
- Consumer-to-Consumer (C2C): TMĐT giữa khách hàng tới khách hàng hay đơn giản đây là quá trình trao đôi sản phàm hay dịch vụ giữa các cá nhân và người tiêu dùng. Dựa trên những tính năng ưu việt và đặc diêm nôi trội của CNTT mang lại, các trang giao dịch trực tuyến bắt đầu hình thành. Điên hình nhất là trang Amazon.com của tỷ phú Jeff Bezos.com đã chính thức hoạt động bán hàng online vào tháng 07 năm 1995 (Ritala Paavo, Arash Golnam và cộng sự, 2014). Hay vào năm 1998, tập đoàn Alibaba đã cho ra iưắt trang TMĐT Alibaba.
Và bắt đầu từ những năm đó, TMĐT chính thức hình thành và phát triên cho đến ngày nay. Hành vi mua hàng Hành vi người tiêu dùng được hiểu là một loạt các quyết định về việc mua cái gì, tại sao, khi nào, như thế nào, nơi nào, bao nhiêu, bao lâu một lần,. mà mỗi cá nhân, nhóm người tiêu dùng phải có quyết định qua thời gian về việc chọn dùng sản phâm, dịch vụ hay ý tưởng (Wayne D. Hành vi mua sắm cùa người tiêu dùng là những hành vi mà người tiêu dùng thê hiện trong việc tìm kiếm, mua sam, sử dụng, đánh giá sản phâm và dịch vụ mà họ lưong đợi sè thỏa mãn nhu cầu cá nhân cùa họ (Peter D.
Kotler & Keller (2012) đã mô tả chi tiết mô hình ra quyết định mua hàng theo năm bước bao gồm: nhận biết nhu cầu, tìm kiếm thông tin, đánh giá sự lựa chọn, quyết định mua hàng và đánh giá sau khi mua. Trước đó, Churchill và Peter (1998) cũng đã đưa ra đề xuất về quy trình ra quyết định mua hàng cùa người tiêu dùng, quy trình cũng bao gồm các bước giống như Kotler & Keller (2012) đưa ra.1: Quy trình ra quyết định mua hàng của người tiêu dùng Nguồn: Churchill và Peter (1998) Quá trình ra quyết định mua bắt đầu hr việc nhận biết nhu cầu. Nhận biết nhu cầu này có thê đến tìr một cảm giác bên trong khách hàng hoặc bị tác động bời các yếu tố bên ngoài như văn hóa, nhóm tham khảo, gia đình,. Sau khi nhận biết được nhu cầu thì họ sẽ tiến hành tìm kiếm các thông tin liên quan đến lĩnh vực sản phẩm mà họ đang muốn mua.
Từ những thông tin có được, khách hàng sẽ ựr phát sinh phản xạ phân tích so sánh về giá, các thông số chất hrợng sản phâm,. Sau khi đã đưa ra những đánh giá, so sánh thì người tiêu dùng có thê mua. Cuối cùng, ngirời tiêu dùng sẽ đánh giá kết quả của việc sau khi mua sản phàm. Những đánh giá này có thê tốt hoặc không tốt, nó liên quan đến sự hài lòng cùa khách hàng, nếu đó là sự đánh giá tích cực thì có thê họ sẽ quay lại cửa hàng đê thực hiện việc mua lần hai.
Quá trình này sẽ lặp đi lặp lại khi người tiêu dùng có nhu cầu mua một sản phâm dịch vụ nào đó. Theo Churchill & Peter (1998) trích trong Kim (2003): Quá trình này có thể sẽ bị tác động bời các yếu tố về marketing, yếu tố tình huống và yếu tổ xã hội. Yeu tổ xã hội ờ đây nó khá đa dạng, có thê kê đến là văn hoá, gia đình, tầng lớp xã hội hay nhừng người ảnh hưởng trong cộng đồng. Ngoài ra, quá trình này cũng có thê bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như môi trường vật lý, môi trường xã hội xung quanh, thời gian, tiền bạc và tâm trạng nhất thời (Bekk, 1975; Park và cộng sự, 1989).
Hành vi mua hàng ngẫu hửng và sự thúc đay mua hàng ngẫu hứng Neu như hành vi mua hàng sẽ được diễn ra trong năm bước được nêu trên thì hành vi mua hàng ngẫu hứng lại diễn ra theo một cách khác, có thê loại bò hoàn toàn một số bước có trong mô mình đirợc Churchill & Peter (1998) nêu ra. Nghiên círu về hành vi mua hàng ngầu hứng đã được diễn ra hr rất nhiều năm trước. Cụ thê, Stem (1962) cũng đã đưa ra sự phân loại về hành vi mua hàng theo hai dạng là mua hàng có kế hoạch và mua hàng không kế hoạch hay còn gọi là mua hàng 11 ngẫu hứng. Theo đó, hành vi mua hàng có kế hoạch sè bao gồm tìm kiếm, lựa chọn thông tin, ra quyết định hợp lý và quá trình này sẽ mất một khoảng thời gian.
Còn việc mua hàng ngầu hírng nó sè diễn ra một cách nhanh chóng, thoả mãn một nhu cầu cụ thê với sự ngầu nhiên, không có kế hoạch mua sắm trước đó. Bayley & Nancarrow (1998) đã đưa ra định nghĩa về hành vi mua hàng ngầu hứng, đó là một hành vi phức hợp mang tính bất ngờ, hấp dần và hưởng thụ, trong đó tốc độ nhanh chóng của quá trình ra quyết định mua ngẫu hứng đã đây lùi sự xem xét chu đáo và thận trọng các thông tin và sự lựa chọn thay thể. Còn đối với Rook (1987) thi cho rằng mua hàng ngầu hứng là khi người tiêu dùng trải qua một cảm giác bất chợt, mang tính thúc đây mua một cái gì đó ngay lập tóc. Sự ngẫu hứng mua này thê hiện một trạng thái tỉnh cảm khá phức tạp và có thê tạo ra những mâu thuần nhất định trong suy nghĩ, tình cảm của người tiêu dùng.
Ngoài ra, khi mua hàng người tiêu dùng thường có khuynh hướng ít quan tâm tới hậu quả việc mua hàng của mình. Xem xét bản chất của mua hàng ngẫu hứng không còn phù hợp với mô hình cùa Churchill & Peter (1998), Kim (2003) đã lượt bò một sổ bước trong mô hình như nhận biết nhu cầu, tìm kiểm thông tin, đánh giá sự lựa chọn đê đưa ra mô hình về quy trình mua hàng ngầu hứng được thê hiện trong Hình 1.2: Quy trình ra quyết định mua hàng ngẫu hứng của người tiêu dùng Nguồn: Kim (2003) ơ mô hình nghiên círu này, hành vi mua hàng ngầu hírng được bắt đầu bằng sự nhận biết sản phàm. Sự nhận biết ờ đây thông qua việc lướt, truy cập vào cửa hàng trong môi trường thương mại điện tử, có thê là trên các trang web bằng máy tính hoặc thiết bị di động. Khi khách hàng lướt web, bên trong họ hoàn toàn không có ý định mua, nhưng do sự kích thích của sản phâm hoặc cữa hàng đã thúc giục họ thực hiện hành vi mua một cách ngầu hứng.
Hành vi mua này sẽ diễn ra ngay sau khi có ý định mua (Khởi tạo mong muốn) mà sẽ bò qua bước tìm kiếm thông 12 tin hay đánh giá đối với hành vi mua hàng có kế hoạch. Sau khi mua thì người tiêu dùng mới quay trở lại đánh giá sản phâm, việc đánh giá có hai hướng là tiêu cực hoặc tích cực. Thực tế, khi sản phàm họ nhận được tốt như mong muốn cùa họ thì khách hàng đánh giá tích cực, hoặc sản phâm không nằm trong mong đợi của họ, thì có thê đánh giá tiêu cực. Tuy nhiên, dù có đánh giá tiêu cực về sản phàm, nhirng khách hàng cũng cảm thấy hài lòng về hành vi mua hàng đã xảy ra.
Trong quá trình thực hiện hành vi mua hàng ngẫu hửng, người tiêu dùng sè chịu tác động bởi hai nhóm yếu tố là nhóm yếu tố bên trong và nhóm yếu tố bên ngoài. Nhóm yếu tố bên trong sè bao gồm tâm trạng, nhu cầu, mong muốn, niềm vui thích thú, nhận thức, đánh giá. Nhóm yếu tố bên ngoài sẽ bao gồm bày trí bán hàng, sự bắt mắt bên ngoài, hấp dẫn bên trong cửa hàng, hấp dẫn tức thì, khuyến mãi. Dựa vào định nghĩa về mua hàng ngầu hứng có thê thấy được rằng, việc dẫn đen hành vi mua diễn ra bất chợt, nhanh chóng và không có sự đánh giá của người tiêu dùng trước khi diễn ra hành vi.
Ngoài ra, theo Zheng và cộng sự (2018) cũng đã chi ra rằng, khi hành vi mua hàng ngẫu hứng được diễn ra thì trước đó sẽ có sự thúc đây ngẫu hứng khiến người mua đưa ra quyết định mua hàng nhanh chóng. Cũng nhiều nghiên cứu đã cho rằng phải có sự thúc đây từ bên trong cùa mỗi khách hàng dần đến hành vi này, theo Beatty (1998) thì sự thúc đây mua hàng ngẫu hứng là việc người tiêu dùng cảm thấy muốn trải nghiệm, sử dụng, mua ngay lập tóc một sân phâm hoặc một dịch vụ ngay khi tiếp xúc với sản phâm hoặc dịch vụ đó. Theo Parboteeah (2009), sự thúc đây mua hàng ngầu hứng đã được kiêm chứng là chính xác và phù hợp với hành vi mua hàng ngẫu hứng, và trong nhiều nghiên círu, người ta bỏ qua sự phân biệt cùa hai khái niệm này và sử dụng nó gần như thay thế cho nhau. Và trong nghiên crrìi này, tác giả cũng sẽ kế thìra và sử dụng thuật ngữ thúc đây mua hàng ngầu hứng đê đo lường tính ngẫu hứng trong hành vi mua hàng của người tiêu dùng.
Sự ra đòi của lý thuyết mua hàng ngẫu hứng Các nghiên cứu về mua hàng ngầu hứng đã được tồn tại hơn bảy mươi năm qua. Thời diêm đầu khái niệm về mua hàng ngầu hứng còn chung chung, nhưng càng về sau, khái niệm này đã được bao quát và cụ thê hơn. Thoạt đầu, các nghiên círu nghiêng về hình thức mua hàng ngẫu hứng trên các kênh mua sắm truyền thống, về sau khi thương mại điện tử phát triên, mua hàng ngầu hứng đã được nghiên cứu trên hình thức mua sam này. Khái niệm về mua hàng ngầu hứng được cho là ra đời lần đầu tiên bởi nhà nghiên círu Clover (1950) vào năm 1950, theo (Rook, 1987; Piron, 1991).