CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Lý thuyết về đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.1 Khái niệm Có rất nhiều định nghĩa về đầu tư trực tiếp nước ngoài. Theo Tài liệu Cán cân thanh toán (năm 1993) của Quỹ tiền tệ quốc tế (International Monetary Fund) định nghĩa đầu tư trực tiếp nước ngoài (Foreign Direct Investment) như sau: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài là một sự đầu tư được làm để thu được lợi nhuận lâu dài dựa trên hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp trong một nền kinh tế khác nền kinh tế của nhà đầu tư, mục đích của nhà đầu tư là có một tiếng nói trọng lượng trong hoạt động quản trị doanh nghiệp”. Ngoài ra theo Báo cáo hoạt động đầu tư thế giới của Liên Hiệp Quốc (United Nations) năm 1999 định nghĩa Đầu tư trực tiếp nước ngoài như sau: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài là một sự đầu tư bao gồm mối quan hệ dài hạn và phản ánh lợi tức lâu dài và sự kiểm soát của một chủ thể trong một nền kinh tế (chủ thể ở đây có thể là nhà đầu tư cá thể ở nước ngoài hoặc công ty mẹ)”. - Còn theo Luật Đầu Tư được Quốc Hội nước ta ban hành theo quyết định số 59/2005/QH11 ngày 29 tháng 11 năm 2005, thì FDI được hiểu bằng cách kết hợp 2 thuật ngữ như sau: ) Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư.
) Đầu tư nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác để tiến hành hoạt động đầu tư. Tóm lại, Đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài bỏ vốn và các tài sản hợp pháp khác vào một quốc gia để tiến hành hoạt động đầu tư và tham gia kiểm soát hoạt động đầu tư đó.2 Phân loại đầu tư trực tiếp nước ngoài Theo Imad A. - Đứng ở góc độ nhận thức của nhà đầu tư thì FDI được phân chia thành 3 loại: FDI hàng ngang, FDI hàng dọc, FDI hỗn hợp. Ba loại FDI này được hiểu như sau: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trang 6 ) FDI hàng ngang (Horizontal FDI): được hiểu là dạng FDI được thực hiện nhằm tạo ra sự mở rộng hàng ngang để sản xuất ra những loại hàng hóa giống nhau hoặc tương tự ở thị trường nước ngoài (nước nhận đầu tư) như ở nước đầu tư.
) FDI hàng dọc (Vertical FDI): được thực hiện cho mục đích khai thác nguyên liệu thô từ nước nhận đầu tư hoặc để trở nên gần hơn đối với người tiêu dùng thông qua sự sáp nhập các kênh phân phối. Ví dụ như trước đây, các nhà sản xuất xe hơi Mỹ gặp khó khăn khi tiếp thị ô tô của họ đối với thị trường Nhật Bản bởi vì hầu hết những nhà buôn bán ô tô Nhật Bản đều có mối quan hệ khắng khít với những nhà sản xuất ô tô Nhật Bản, và làm cho việc xúc tiến ô tô nước ngoài gặp khó khăn tại nước này. Để vượt qua vấn đề đó, những nhà sản xuất ô tô Mỹ đã thực hiện chiến lược là thiết lập hệ thống các nhà bán buôn ô tô Mỹ để thiết lập mạng lưới quan hệ của chính họ ở Nhật Bản để tiếp thị ô tô của mình. ) FDI hỗn hợp (Conglomerate FDI): là loại FDI kết hợp 2 loại trên.
- Ở góc độ nhận thức của nước nhận đầu tư: FDI có thể phân chia thành 3 loại: ) FDI thay thế nhập khẩu (Import-substituting FDI): là loại FDI mà bao gồm việc sản xuất hàng hóa mà trước đó những hàng hóa này được nhập khẩu bởi nước nhận đầu tư, và điểm đáng lưu ý là nhập khẩu từ nước nhận đầu tư và xuất khẩu bởi nước đang đầu tư ngày giảm dần. Loại FDI này được quyết định bởi quy mô thị trường nước nhận đầu tư, chi phí vận chuyển, hàng rào thương mại. ) FDI tăng cường xuất khẩu (Export-increasing FDI): được khuyến khích bởi sự tìm kiếm nguồn lực mới cho đầu vào, như nguyên liệu thô hay hàng hóa trung gian. Loại FDI này gia tăng xuất khẩu mà trong đó nước nhận đầu tư sẽ gia tăng sự xuất khẩu nguyên liệu thô và hàng hóa trung gian của nước họ sang các nước đang đầu tư và các nước khác.
) FDI được định hướng bởi chính phủ (Government initiated FDI): FDI được khởi động từ chính phủ trong một số trường hợp như chính phủ cần giảm sự thâm hụt cán cân thanh toán quốc tế… - Còn theo quan điểm của Kojima (1973, 1975, 1985) FDI có thể được phân chia thành 2 loại như sau: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trang 7 ) FDI khuyến khích thương mại (Trade – oriented FDI): là loại FDI mà có thể tạo ra cầu vượt trội cho nhập khẩu và cung vượt trội cho xuất khẩu. ) FDI không khuyến khích thương mại (Anti - trade oriented FDI): là loại FDI tạo ra hiệu quả ngược đối với thương mại. - Ngoài ra theo Chen & Ku (2000) FDI còn có thể được phân chia thành 2 loại: FDI mở rộng (Expansionary FDI) và FDI bảo hộ (Defensive FDI). ) FDI mở rộng: là loại FDI nhằm khai thác lợi thế đặc biệt của công ty ở nước được đầu tư.
Loại FDI này tăng thêm lợi ích đối với việc đóng góp vào sự tăng trưởng doanh số bán hàng bởi sự đầu tư của nhà máy ở nước chủ nhà và nước ngoài. Và cũng theo nghiên cứu của Chen & Ku thì loại FDI này chịu ảnh hưởng lớn bởi các lợi thế đặc biệt của công ty như là: quy mô, khả năng nghiên cứu và phát triển, lợi nhuận, và động cơ của những yêu cầu về công nghệ. ) FDI bảo hộ: là loại FDI tìm kiếm lao động rẻ ở nước được đầu tư với mục tiêu giảm chi phí sản xuất và mối quan hệ bởi những mạng lưới sản xuất.2 Khái niệm về đầu tư trực tiếp nước ngoài “sạch” Khái niệm về FDI đã có từ lâu nhưng gần đây các nước trên thế giới nhìn nhận lại các mặt tích cực cũng như tiêu cực từ hoạt động FDI mang lại, từ đó xuất hiện khái niệm mới đó là FDI “sạch” hay FDI sử dụng công nghệ “sạch”, hay FDI bền vững. Theo công trình nghiên cứu “Thu hút FDI “sạch” cho phát triển kinh tế bền vững nền kinh tế Việt Nam” của nhóm các tác giả PGS.TS Nguyễn Thị Liên Hoa, Trần Phương Hồng Hạnh, Bùi Anh Chính thì FDI “sạch” là “FDI phải hướng đến sự tăng trưởng bền vững của nền kinh tế”.
Cụ thể bao gồm: ) Lợi ích kinh tế: Nguồn vốn FDI một khi được tiến hành đầu tư thì phải đảm bảo lợi ích cho cả nước đầu tư và nước tiếp nhận đầu tư. Đối với nước đầu tư khi tiến hành đầu tư phải nhận được các lợi ích kinh tế như nguồn lao động và nguyên vật liệu rẻ hơn, tạo ra được lợi nhuận trong quá trình đầu tư. Đối với nước tiếp nhận đầu tư phải đảm bảo tăng trưởng kinh tế cao, ổn định và bền vững; phát triển sản xuất theo hướng thân thiện môi trường, công nghiệp hóa, phát triển nông nghiệp - nông thôn bền vững, phát triển công nghiệp sạch. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trang 8 ) Lợi ích xã hội: thực hiện đồng bộ các biện pháp nhằm các mục tiêu: tiến bộ và công bằng xã hội; xóa đói giảm nghèo; giải quyết việc làm, tăng thu nhập; nâng cao chất lượng giáo dục, nâng cao dân trí, trình độ nghề nghiệp, chăm sóc sức khỏe… ) Bảo vệ môi trường, xử lý, khắc phục ô nhiễm, phục hồi và cải thiện chất lượng môi trường, phòng chống cháy và chặt phá rừng; khai thác tài nguyên bừa bãi.
Theo tài liệu tác giả Serena Lillywhite báo cáo tại “Diễn đàn toàn cầu về đầu tư quốc tế” tổ chức ở Thượng Hải năm 2002 cho rằng “FDI bền vững là FDI cần thiết phải xem xét đến những tác động của hoạt động đầu tư về các mặt kinh tế, xã hội, môi trường”. Điều đó có ý nghĩa là hoạt động đầu tư cần phải được dẫn dắt bởi nhiều lao động và nguyên liệu rẻ hơn, đòi hỏi sự đầu tư cho nguồn lao động cũng như sự bảo đảm các quyền của người lao động; đòi hỏi chuyển giao công nghệ, giáo dục và đào tạo, và bảo vệ môi trường. Tóm lại, FDI “sạch” có thể được hiểu là FDI gắn liền với sự tăng trưởng bền vững của nền kinh tế, có các tác động tích cực đến kinh tế, xã hội, môi trường của nước nhận đầu tư cũng như nước đầu tư.3 Hậu quả từ thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài không “sạch” Việc thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài không “sạch” vào các địa phương, quốc gia có thể mang lại rất nhiều hậu quả không tốt như sau: ) Việc các dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các ngành khai thác tài nguyên dẫn đến gây cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên của nơi nhận đầu tư, mặt khác còn có thể tác động tiêu cực đến môi trường. Các ngành này cũng là những ngành không có sức lan tỏa, nên không tạo điều kiện cho các ngành công nghiệp phụ trợ phát triển.
) Đối với các ngành công nghiệp chủ yếu thâm dụng lao động, sử dụng công nghệ thấp không có tác động tích cực đến việc chuyển giao công nghệ, khoa học quản lý, nâng cao mặt bằng chất lượng nhân lực, mà còn gây ô nhiễm môi trường, bất ổn an ninh – xã hội. ) Việc các dự án FDI đầu tư vào lĩnh vực bất động sản sẽ làm thổi phồng quả bóng bất động sản, ảnh hưởng đến nguy cơ về đảm bảo an toàn kinh tế - tài chính quốc gia. Ngoài ra các dự án bất động sản là những dự án tiêu thụ nhiều tiền, mà đối tượng tiêu thụ sau cùng là những nhà đầu tư, cá nhân trong nước, các nhà đầu tư TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trang 9 nước ngoài bán dự án và chuyển lợi nhuận bằng ngoại tệ về nước ảnh hưởng tiêu cực đến cán cân thanh toán quốc tế của quốc gia.4 Các nhân tố tác động đến việc thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài “sạch” vào các lãnh thổ trong một quốc gia Có rất nhiều tài liệu nghiên cứu thực nghiệm và đưa ra các nhân tố tác động đến phân bổ dòng vốn FDI vào các lãnh thổ của một quốc gia. Như nghiên cứu của nhóm tác giả Lv Na (Đại học kinh tế và kinh doanh quốc tế, Bắc Kinh, Trung Quốc) và W.
Lightfoot (Đại học Quốc tế Monaco, Monaco) về đề tài “Các nhân tố quyết định đến FDI ở mức độ địa phương tại Trung Quốc”.