CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Việc nghiên cứu quản lý thu, chi ngân sách nhà nước ở nước ta trong những năm qua có rất nhiều các công trình nghiên cứu các nhà khoa học, các cơ quan trung ương và địa phương như: “Một số vấn đề về quản lý và điều hành NSNN”(2005), Đặng Văn Thanh, NXB Chính trị Quốc gia. Tác giả đã phân tích một số vấn đề về quản lý Ngân sách nhà nước trong thời gian từ 2005 trở về trước, đánh giá những mặt được và những mặt còn hạn chế trong quản lý; đề xuất một số định hướng trong quản lý và điều hành Ngân sách Nhà nước hiệu quả trong thời gian tới Luận án tiến sĩ “Sử dụng công cụ chính sách tài chính để phát triển nền kinh tế trong quá trình hội nhập” của tác giả Lê Công Toàn, trường Đại học Tài chính Kế toán Hà Nội, năm 2003. Hoàng Công Uẩn (2002), Phương hướng hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách địa phương theo đặc điểm của mỗi cấp chính quyền ở Việt Nam, Luận án tiến sĩ kinh tế, Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh. Công trình này đã nghiên cứu cơ chế phân cấp quản lý NSNN từ trung ương trở xuống.
Tuy nhiên chưa nghiên cứu cụ thể cơ chế phân cấp quản lý NSNN giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp huyện, đặc biệt tại một địa bàn cụ thể. Ở công trình này tác giả đã kế thừa về mặt cơ sở lý luận của cơ chế phân cấp quản lý NSNN áp dụng vào cơ chế phân cấp quản lý NSNN cấp tỉnh và cấp huyện cho luận văn của mình. Luận văn thạc sỹ kinh tế “Thực trạng và giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện công tác quản lý ngân sách cấp huyện ở tỉnh Thái Nguyên” năm 2007 của tác giả Hà Việt Hoàng 4 - Luận văn thạc sỹ “Hoàn thiện quản lý thu, chi ngân sách nhà nước của thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa” năm 2005 của Nguyễn Hoài Phương. Luận văn đã làm rõ và khắc hoạ những nét nổi bật sau: Khái quát lại những lý luận cơ bản về ngân sách nhà nước, quản lý thu, chi ngân sách; Khảo sát, phân tích thực trạng quản lý thu, chi ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa từ năm 2001; Nguyên nhân khách quan và chủ quan về yếu kém của công tác thu, chi ngân sách để làm cơ sở đề xuất một số quan điểm và giải pháp chủ yếu có tính thực thi nhằm hoàn thiện quản lý thu, chi NSNN của Thành phố Nha Trang trong thời gian tới.
Công trình này mặc dù cũng nghiên cứu trên một địa bàn cụ thể tuy nhiên thời gian nghiên cứu đã lâu, tác giả đã nghiên cứu đồng thời cả mảng thu và chi ngân sách. Qua đây tác giả kế thừa được một số nội dung trong công tác thu ngân sách và một số giải pháp trên một địa bàn nghiên cứu cụ thể cho luận văn của mình. Đặng Văn Thanh (2005), “Phát triển tài chính Việt Nam giai đoạn 2001 – 2005 và định hướng giai đoạn 2006 – 2010”, Tạp chí Cộng sản số 19, tháng 10/2005. Bài viết đã nêu rõ công cuộc đổi mới trong lĩnh vực tài chính sau gần 20 năm đổi mới, những thành tự đạt được của hoạt động tài chính, cũng như những hạn chế yếu kém cần khắc phục.
Quán triệt quan điểm tài chính là mạch máu của nền kinh tế, có vai trò thúc đẩy, mở đường cho phát triển kinh tế xã hội bền vững, xác định nhiệm vụ và giải pháp trong thời gian tới. Nguyễn Văn Tranh (2005), “Quản lý chi ngân sách ở các tỉnh duyên hải miền Trung”, Tạp chí Thuế. Luận văn đã làm rõ hệ thống cơ sở lý luận về thu chi ngân sách nhà nước. Đánh giá thực trạng công tác quản lý thu chi ngân sách tại các tỉnh duyên hải miền trung.
Tác giả đã đưa ra được kết quả, hạn chế và nguyên nhân từ đó đưa ra các giải pháp tích cực nhằm tăng cường quản lý thu chi ngân sách cho các tỉnh duyên hải miền trung. Tác giả đã kế thừa từ luận văn này một số cơ sở lý luận về thu ngân sách nhà nước nói 5 chung, một số phương pháp nghiên cứu, một số giải pháp quản lý cho quá trình nghiên cứu của mình. “Giải pháp thu ngân sách nhà nước năm 2013: nhìn từ bài học năm 2012” TS.Vũ Sỹ Cường - Học Viện tài chính. Tạp chí tài chính ngày 06/3/2013 Bài viết nhìn lại một số nét khái quát về tình hình thu ngân sách năm 2012, đề xuất những bài học và giải pháp cho thực hiện dự toán thu ngân sách nhà nước năm 2013.
Bài viết đã đề xuất một số giải pháp cụ thể về tăng thu ngân sách năm 2013 của cả nước. Trên cớ sở đó, tác giả nghiên cứu giải pháp cụ thể của địa bàn Huyện áp dụng trong thời gian nghiên cứu thực tế. Hội thảo khoa học bàn về vấn đề Ngân sách nhà nước như: “Nâng cao hiệu quả và tăng trưởng bền vững” ( Hà nội ngày 30 - 31/10/2013 tại Hà Nội, Viện Chiến lược phát triển (Viện CLPT) thuộc Bộ Kế hoạch & Đầu tư Việt Nam phối hợp với Viện Phát triển Hàn Quốc (KDI) tổ chức Hội nghị khu vực Châu Á trong khuôn khổ chương trình chia sẻ tri thức năm 2013). Các ý kiến trong hội nghị chỉ ra hiệu quả công tác đầu tư công tại Việt nam trong thời gian qua; Những kinh nghiệm của Hàn Quốc trong việc quản lý đầu tư công được đánh giá là gần gũi và phù hợp với nhiều nước đang phát triển ở châu Á, trong đó có Việt Nam.
Các tài liệu sử dụng trong hội thảo với phạm vi nghiên cứu rộng bao gồm thu, chi NSNN; quản lý trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, an ninh quốc phòng, xã hội. Nhìn chung các luận án, đề tài này đã tiếp cận và đi vào nghiên cứu sâu về từng vấn đề như: quản lý chi NSNN, quản lý thu chi trên nhiều địa bàn (các tỉnh duyên hải miền trung) (dự toán, kiểm soát chi, quản lý định mức chi tiêu). Các luận án, đề tài đã đưa ra những kết luận, kiến nghị chủ yếu tập trung vào giải quyết những vấn đề bức xúc, những nhiệm vụ cụ thể của giai đoạn trước năm 2010. Điều có thể nhận thấy rõ nhất là hầu như các công trình nghiên cứu, các luận án, đề tài chỉ tập trung vào vấn đề quản lý thu, chi NSNN cho các tỉnh nói chung.
Phần lớn các tác giả đều xuất phát từ mục tiêu 6 tăng cường, nâng cao hiệu quản lý chi tiêu của NSNN cho các hoạt động sự nghiệp, nên cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu chưa thật sự thoát ra khỏi tư duy bao cấp, chỉ mới nghiên cứu để tháo gỡ những vấn đề bất cập trong thực tế mà thôi; Chưa có một luận án, đề tài nào đề cập đến nghiên cứu về quản lý và hoàn thiện quản lý thu ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện. Riêng đối với quản lý thu ngân sách nhà nước của huyện Đức Thọ đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề này. Chỉ có một số bài báo của tỉnh, nhưng chưa đi sâu nghiên cứu một cách cụ thể nội dung nói trên. Điều đó cho thấy việc nghiên cứu đề tài này là vấn đề mới đang đặt ra, vừa khó khăn, đòi hỏi phải nghiên cứu những điều kiện đặc thù của huyện để quản lý thu, chi ngân sách có hiệu quả hơn, đồng thời có những giải pháp cụ thể, thiết thực, hữu ích để tăng thu NSNN trên địa bàn huyện.2 Một số vấn đề lý luận cơ bản về Ngân sách nhà nước và Thu ngân sách nhà nước 1.
Ngân sách Nhà nước 1.1 Khái niệm Thuật ngữ "NSNN " có từ lâu và ngày nay được dùng phổ biến trong đời sống kinh tế - xã hội và được diễn đạt dưới nhiều góc độ khác nhau. Song quan niệm NSNN được bao quát nhất cả về lý luận và thực tiễn của nước ta hiện nay là: NSNN là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước với các chủ thể khác nhau trong xã hội, phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nước dựa trên nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp nhằm đảm bảo thực hiện chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế - xã hội của Nhà nước theo luật định. “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.2 Đặc điểm của Ngân sách nhà nước Trong thực tế nhìn bề ngoài, hoạt động NSNN là hoạt động thu chi tài chính của Nhà nước. Hoạt động đó đa dạng, phong phú, được tiến hành hầu hết trên các lĩnh vực, tác động đến mọi chủ thể kinh tế - xã hội.
Tuy đa dạng, phong phú như vậy, nhưng chúng có những đặc điểm chung: Các hoạt động thu chi của NSNN luôn luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế - chính trị của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. Đằng sau những hoạt động thu chi tài chính đó chứa đựng nội dung kinh tế - xã hội nhất định và chứa đựng các quan hệ kinh tế, quan hệ lợi ích nhất định. Trong các quan hệ lợi ích đó, lợi ích quốc gia, lợi ích chung bao giờ cũng được đặt lên hàng đầu và chi phối các mặt lợi ích khác trong thu, chi ngân sách Nhà nước. Quá trình thực hiện các chỉ tiêu thu, chi NSNN nhằm hình thành quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước và là quá trình phân phối và phối lại giá trị tổng sản phẩm xã hội phục vụ cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trên các lĩnh vực, trong từng giai đoạn lịch sử nhất định.
Như vậy, chúng ta thấy rằng thu, chi của NSNN hoàn toàn không giống bất kỳ một hình thức thu chi của một loại quỹ nào. Thu của NSNN phần lớn đều mang tính chất bắt buộc, còn các khoản chi của NSNN lại mang tính chất không hoàn lại. Đây là đặc trưng nổi bật của NSNN trong bất cứ một Nhà nước nào. Xuất phát từ quyền lực của Nhà nước và các nhu cầu về tài chính để thực hiện chức năng quản lý và điều hành của Nhà nước đối với nền kinh tế - xã hội.