Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Cơ sở lý luận về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 1. Khái niệm về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc a. Khái niệm về bảo hiểm xã hội Bảo hiểm và BHXH đã hình thành rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội loài người và đã được nhiều nhà khoa học đề cập và nghiên cứu một cách sâu sắc dưới nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau.
BHXH đã xuất hiện và phát triển theo cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội của nhân loại. Theo tổ chức lao động quốc tế (ILO) thì nước Phổ (nay là Cộng hòa Liên bang Đức) là nước đầu tiên trên thế giới ban hành chế độ BHXH ốm đau vào năm 1883, đánh dấu sự ra đời của BHXH. Đến nay, hầu hết các nước trên thế giới đã thực hiện chính sách BHXH và coi nó là một trong những chính sách xã hội quan trọng nhất trong hệ thống chính sách bảo đảm an sinh xã hội. Mặc dù đã có quá trình phát triển tương đối dài, nhưng cho đến nay vẫn chưa một có khái niệm thống nhất về BHXH.
Theo công ước 102 năm 1952 của Tổ chức lao động quốc tế (ILO): “BHXH là sự bảo vệ xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những sự kiện không thuận lợi, những rủi ro xã hội dẫn đến việc ngừng hoặc giảm sút đáng kể về thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già và chết; đồng thời bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con”. Khái niệm này đã phản ánh được sự kết hợp hai mặt của BHXH là mặt kinh tế và mặt xã hội. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam năm 2005: “BHXH là sự đảm bảo, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội”. c 6 Để phù hợp với điều kiện cụ thể tại Việt Nam, BHXH được hiểu theo nghĩa hẹp hơn: “Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH.
Dù có nhiều cách định nghĩa khác nhau về BHXH, nhưng đều cho thấy những đặc điểm chung sau: BHXH là một chính sách xã hội được luật hóa tùy theo điều kiện cụ thể của từng nước. Người lao động tham gia BHXH và gia đình họ là những đối tượng trực tiếp được hưởng lợi từ chính sách BHXH khi có các sự kiện bảo hiểm xảy ra. Để tổ chức và thực hiện được chính sách BHXH phải dựa vào một quỹ tiền tệ do người lao động, người sử dụng lao động đóng góp, có sự bảo hộ của Nhà nước. Mục đích của BHXH đều hướng tới bảo đảm đời sống người lao động tham gia BHXH và gia đình họ, từ đó góp phần đảm bảo an sinh xã hội.
Như vậy BHXH đã trở thành một trụ cột quan trọng của Đảng và Nhà nước trong hệ thống an sinh xã hội, hướng tới việc đáp ứng nhu cầu an toàn về tính mạng sức khỏe và thu nhập của người lao động. Khái niệm về thu bảo hiểm xã hội bắt buộc Theo Khoản 2, Điều 3 Luật số 58/2014/QH13, Luật BHXH được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 20 tháng 11 năm 2014, qui định: “Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia”. Khi tham gia BHXH bắt buộc, các bên tham gia đều có trách nhiệm đóng góp vào quỹ BHXH bắt buộc. Đây là điều kiện để các đối tượng được hưởng chế độ BHXH, đảm bảo nguyên tắc có đóng BHXH, thì được hưởng chế độ BHXH.
Tổ chức BHXH có trách nhiệm tổ chức thu và quản lý tiền đóng BHXH của người tham gia theo quy định của pháp luật. Thu BHXH luôn gắn với quyền lực của Nhà nước bằng hệ thống pháp luật. Do vậy, có thể hiểu khái niệm thu BHXH bắt buộc như sau: “Thu BHXH bắt buộc là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng tham gia phải đóng BHXH theo mức quy định. Trên cơ sở đó hình thành một quỹ tiền tệ tập trung nhằm mục đích đảm bảo cho việc chi trả các chế độ BHXH và hoạt động của tổ chức sự nghiệp BHXH”.
c 7 Như vậy, trong hoạt động thu BHXH bắt buộc, mối quan hệ ba bên là người lao động, người sử dụng lao động và cơ quan BHXH được xác lập quyền và trách nhiệm của mỗi bên do pháp luật về BHXH quy định, các quy định này là những căn cứ pháp lý mà mỗi bên phải tuân thủ, thực hiện nghiêm túc. Mặt khác để thu đúng, đủ, kịp thời, không để thất thoát tiền thu, đòi hỏi cơ quan BHXH phải có phương pháp và biện pháp hữu hiệu, kể cả các biện pháp hỗ trợ. Thu BHXH bắt buộc là một khái niệm phức hợp, bao gồm các định hướng, chủ trương, phương pháp và biện pháp hữu hiệu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, chỉ đạo, khuyến khích đẩy mạnh công tác thu BHXH bắt buộc. Vai trò của thu bảo hiểm xã hội bắt buộc a.
Vai trò của thu BHXH bảo hiểm xã hội bắt buộc trong việc tạo lập quỹ bảo hiểm xã hội Công tác thu được triển khai và tiến hành tạo ra một quỹ tài chính. Đó là quỹ BHXH. Quỹ BHXH là quỹ tài chính độc lập, tập trung vào ngân sách Nhà nước. Quỹ BHXH có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự nghiệp BHXH.
Đặc biệt làm đảm bảo chi trả các chế độ cho các đối tượng hưởng BHXH và đảm bảo cho hệ thống BHXH hoạt động một cách có hiệu quả. Chính vì vậy quỹ BHXH được hình thành chủ yếu các nguồn sau: Sự đóng góp của NLĐ, đóng góp của người sử dụng lao động, đóng góp hỗ trợ của Nhà nước, thu từ các nguồn khác. Quỹ BHXH tạo ra để đảm bảo khả năng tài chính chi trả BHXH. Công tác thu được tính hành đều đặn từng quý đối với tất cả các ngành, các đơn vị có SDLĐ sẽ giúp nhà nước trong việc giảm chi từ ngân sách nhà nước trong việc chi trả chế độ BHXH.
Hàng năm khoản chi này từ ngân sách nhà nước là rất lớn. Điều này càng khẳng định vài trò của công tác thu đối với nền kinh tế nước nhà. Mặt khác, thu nhanh, thu đủ đã tạo ra một khoản tiền tạm thời nhàn rỗi chưa sử dụng tới, đây cũng là một trong những nguồn tài chính quan trọng được sử dụng để cung ứng ra nền kinh tế góp phần quan trọng đáp ứng nhu cầu vốn cho sự phát triển của đất nước. Vai trò của thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trong việc tạo lập mối quan hệ giữa các bên trong bảo hiểm xã hội: Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 của Chính Phủ về việc ban hành BHXH có quy định việc thực hiện các chế độ hưởng BHXH phải dựa trên cơ sở đóng và thời gian đóng BHXH của từng người lao động.
Theo quy định này, bên chủ sử dụng lao động phải theo dõi, ghi chép kết quả đóng BHXH của từng lao động trong cơ quan, đơn vị mình trong suốt thời gian tham gia để làm cơ sở cho việc tính mức hưởng BHXH theo quy định. Các thông tin người sử dụng lao động cần quản lý là: Danh sách, họ tên, tuổi và mức tiền lương của từng NLĐ thuộc quỹ tiền lương của đơn vị làm căn cứ đóng BHXH. Cơ quan BHXH quận, huyện có nhiệm vụ đôn đốc thu BHXH, đồng thời trực tiếp thanh quyết toán các chế độ cho NLĐ. Ngoài các thông tin mà chủ sử dụng lao động cung cấp, cơ quan BHXH phải nắm được các thông tin: Tên đơn vị sự dụng lao động, tổng số lao động đóng BHXH, tổng quỹ tiền lương làm căn cứ đóng BHXH.
Người lao động có nhiệm vụ kê khai các các thông tin trung thực và chính xác cho chủ sử dụng lao động và cơ quan quản lý BHXH. Mỗi người lao động đều có sổ theo dõi đóng BHXH, ghi rõ các thông tin cá nhân và quá trình đóng BHXH chi tiết theo từng tháng làm căn cứ để được hưởng các quyền lợi sau này. Trên cơ sở theo dõi, ghi chép và quản lý các thông tin này tạo thành mối quan hệ ba bên: NLĐ - Chủ sử dụng lao động - Cơ quan BHXH. Mối quan hệ này sẽ càng trở nên khăng khít khi công tác thu BHXH tiến hành đều đặn và chính xác.
Vai trò của thu bảo hiểm xã hội bắt buộc trong việc tạo đảm bảo công bằng trong xã hội BHXH là chính sách xã hội quan trọng, là trụ cột chính của hệ thống An sinh xã hội, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, đảm bảo ổn định chính trị - xã hội và phát triển kinh tế xã hội. Một trong các nguyên tắc của BHXH không thể không nhắc tới, đó là nguyên tắc có đóng có hưởng trong BHXH. Cụ thể của nguyên tắc này là: Có đóng góp phí BHXH thì có hưởng chế độ BHXH. Chính nhờ sự theo dõi, đôn đốc trong công tác thu BHXH đảm bảo công bằng giữa công hiến và hưởng thụ về BHXH.
Bên cạnh đó còn góp phần khắc phục các tiêu cực trong giải quyết chế độ chính sách liên quan đến BHXH. c 9 Việc mở rộng và hoàn thiện chế độ, chính sách BHXH cần có bước đi, lộ trình phù hợp với phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Phát triển hệ thống BHXH đồng bộ với phát triển các dịch vụ xã hội, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của nhân dân; tạo điều kiện thuận lợi cho người tham gia và thụ hưởng các chế độ BHXH. BHXH là một Quỹ tài chính, vì vậy cần phải tuân theo nguyên tắc có đóng, có hưởng, quyền lợi tương ứng với nghĩa vụ, có sự chia sẻ giữa các thành viên, đảm bảo công bằng và bền vững của hệ thống BHXH.
Nội dung thu bảo hiểm xã hội bắt buộc 1.