Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ, PHƯỜNG, THỊ TRẤN 1. Ngân sách Nhà nước và ngân sách Nhà nước cấp xã, phường, thị trấn 1. Ngân sách Nhà nước Ngân sách Nhà nước là một thành phần trong hệ thống Tài chính, nó phản ánh những mặt nhất định của các quan hệ kinh tế, thuộc lĩnh vực phân phối sản phẩm xã hội và được sử dụng như một công cụ thực hiện các chức năng của Nhà nước. Sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của ngân sách Nhà nước.
Điều 4, Luật Ngân sách Nhà nước 2015 của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định: "Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định để đảm bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước" (Điều 4, Luật ngân sách Nhà nước số 83/2015 QH13 ngày 25/06/2015). Về bản chất, Ngân sách Nhà nước là hệ thống những mặt quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và các chủ thể khác nhau như doanh nghiệp, hộ kinh doanh cá thể, hộ gia đình, cá nhân trong và ngoài nước gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách. Hệ thống Ngân sách Nhà nước của Việt Nam bao gồm hai cấp: Ngân sách Trung ương và Ngân sách địa phương. Ngân sách Trung ương, là các khoản Thu ngân sách Nhà nước phân cấp cho cấp Trung ương hưởng và các khoản chi ngân sách Nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp Trung ương.
Ngân sách địa phương là các khoản Thu ngân sách Nhà nước, phân cấp cho cấp địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách Trung ương cho ngân 8 sách địa phương và các khoản chi ngân sách Nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương. Ngân sách địa phương được chia làm 3 cấp: Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (được gọi là ngân sách cấp tỉnh); Ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (được gọi là ngân sách cấp huyện) và ngân sách xã, phường, thị trấn (được gọi là ngân sách cấp xã). Ngân sách Nhà nước cấp xã, phường, thị trấn 1. Khái niệm ngân sách Nhà nước cấp xã, phường, thị trấn Ngân sách Nhà nước cấp xã, phường, thị trấn (hay còn gọi là ngân sách Nhà nước cấp xã) là một cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống ngân sách Nhà nước và nó đóng vai trò hết sức quan trọng.
Nó đại diện và đảm bảo tài chính cho chính quyền xã, phường, thị trấn có thể chủ động khai thác những thế mạnh có sẵn để phát triển kinh tế, thực hiện các chính sách xã hội, đảm bảo giữ vững an ninh, chính trị, trật tự an toàn xã hội trên địa bàn xã, phường, thị trấn. Ngân sách Nhà nước cấp xã là các khoản Thu ngân sách Nhà nước phân cấp cho cấp xã, phường và thị trấn hưởng, thu bổ sung từ ngân sách Trung ương cho ngân sách địa phương và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp xã, phường và thị trấn. Đây là bộ phận ngân sách Nhà nước do Uỷ ban nhân dân xã xây dựng và quản lý; Hội đồng nhân dân xã quy định và giám sát; Ngân sách Nhà nước cấp xã có tầm quan trọng đặc biệt và cũng có đặc thù riêng. Nguồn thu được khai thác trực tiếp trên địa bàn và nhiệm vụ chi cũng được bố trí để phục vụ cho mục đích trực tiếp của cộng đồng dân cư trong xã, mà không thông qua một khâu trung gian nào.
Ngân sách xã trực tiếp gắn với người dân, trực tiếp giải quyết toàn bộ mối quan hệ về lợi ích giữa Nhà nước với người dân. Chính vì vậy, ngân sách xã là tiền đề đồng thời là hệ quả trong quá trình quản lý kinh tế - xã hội của Nhà nước. Đặc điểm ngân sách Nhà nước cấp xã, phường, thị trấn Trong công cuộc Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa đất nước, hệ thống ngân sách Nhà nước ngày càng được hoàn thiện, nền tài chính quốc gia đã được nâng cao hiệu quả; Cùng với quá trình đó, ngân sách cấp xã ngày càng chứng minh tầm quan trọng, tính hiệu quả trong hoạt động của mình, góp phần vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội. Là một cấp ngân sách trong hệ thống ngân sách nhà nước, nên ngân sách cấp xã cũng mang đầy đủ những đặc điểm chung của ngân sách các cấp chính quyền địa phương.
Trong đó được phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật. Được quản lý và điều hành theo dự toán và theo chế độ tiêu chuẩn định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định. Bên cạnh các đặc trưng chung, ngân sách xã có các đặc trưng riêng như: Một là, ngân sách Nhà nước cấp xã là một loại quỹ tiền tệ của cơ quan chính quyền Nhà nước cấp cơ sở. Hoạt động của quỹ được thể hiện trên hai phương diện như huy động nguồn thu vào quỹ gọi là thu ngân sách nhà nước cấp xã, phân phối và sử dụng quỹ gọi là chi ngân sách nhà nước cấp xã.
Hài là, các chỉ tiêu thu, chi ngân sách Nhà nước cấp xã luôn mang tính pháp lý (nghĩa là các chỉ tiêu này được quy định bằng các văn bản pháp luật và được pháp luật đảm bảo thực hiện). Mối quan hệ giữa khối lượng thu NSNN theo thời gian có ý nghĩa rất lớn trong tổ chức quản lý NSNN. Một số tiêu chí nhằm đánh giá toàn diện và chính xác hơn kết quả thu NSNN của đơn vị nhằm làm cơ sở cho việc quản lý thu. - Tổng số thu NSNN (từng kỳ và lũy kế) và phân tổ theo các tiêu thức: theo cấp ngân sách được hưởng; theo lĩnh vực; theo ngành; theo nội dung; Theo mục lục ngân sách; Số điểm thu NSNN; Số món thu NSNN (từng kỳ và lũy kế); Tỷ lệ hoàn thành dự toán thu NSNN theo từng kỳ; Tỷ lệ hoàn thành dự toán thu NSNN lũy kế; Đảm bảo tính chuẩn xác và tính khoa học, bảo đảm logic nội tại; bảo đảm sự rõ ràng, mạch lạc của các tiêu chí.
10 - Đảm bảo tính toàn diện và tính hệ thống, tiêu chí phải bao quát toàn bộ các nội dung của hoạt động quản lý thu NSNN cũng như phải phản ánh toàn bộ các phương diện từ kết quả về khối lượng, quy mô, đến chất lượng, hiệu suất và hiệu quả; Vừa phải phục vụ cho hoạt động quản lý thu NSNN của các chủ thể bên ngoài, vừa phục vụ việc quản lý thu ngân sách phường; Vừa có những tiêu chí định lượng, vừa có những tiêu chí định tính. Đảm bảo tính thực tiễn, tiêu chí phải phù hợp với thực tiễn có tính đặc thù của hoạt động quản lý thu NSNN của phường Gia Sàng. Ba là, đằng sau quan hệ thu, chi ngân sách Nhà nước cấp xã là quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu, chi ngân sách giữa hai chủ thể một bên là lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở mà đại diện là chính quyền cấp xã, một bên là các chủ thể kinh tế xã hội. Bốn là, ngân sách Nhà nước cấp xã vừa là một cấp ngân sách, vừa là một đơn vị dự toán đặc biệt (dưới nó không có đơn vị dự toán trực thuộc); đặc điểm này có ảnh hưởng chi phối lớn đến quá trình tổ chức lập, chấp hành và quyết toán ngân sách Nhà nước cấp xã.
Cấp xã là một đơn vị cơ sở trong hệ thống tổ chức bộ máy nhà nước, gắn bó trực tiếp với người dân và nền kinh tế - xã hội ở cơ sở; Chính vì vậy, nghiên cứu công tác quản lý ngân sách Nhà nước cấp xã tuy không phải là công việc mới đặt ra nhưng lại vô cùng cấp thiết để tìm ra những giải pháp hữu hiệu nhất nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách trong điều kiện hiện nay. Ngân sách Nhà nước cấp xã mang tính chất “lưỡng tính” vừa là một cấp tự cân đối thu, chi; vừa là đơn vị trực tiếp chi tiêu; hay nói cách khác, ngân sách nhà nước cấp xã vừa là một cấp ngân sách, vừa là đơn vị dự toán, nó không có đơn vị dự toán trực thuộc nào, nó vừa tạo ra nguồn thu, vừa phải phân bổ nhiệm vụ chi. Vai trò ngân sách Nhà nước cấp xã, phường, thị trấn Thứ nhất, ngân sách Nhà nước cấp xã cung cấp các phương tiện vật chất cho 11 sự tồn tại và hoạt động của bộ máy nhà nước ở cơ sở. Thông qua Thu ngân sách Nhà nước cấp xã đã tập trung nguồn lực để đáp ứng nhu cầu chi tiêu ở cấp xã như chi lương, chi sinh hoạt phí, chi cho quản lý hành chính, mua sắm các trang thiết bị văn phòng.
Thứ hai, ngân sách Nhà nước cấp xã là công cụ để điều hành, kích thích mọi hoạt động của xã đi đúng hướng, đúng chính sách, chế độ và tăng cường mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, công bằng trên địa bàn xã. Bằng việc đề ra hệ thống pháp luật, hệ thống thuế đã kiểm tra, kiểm soát, điều chỉnh lại các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ trên địa bàn xã, chống lại các hoạt động kinh tế phi pháp, chốn thuế và các nghĩa vụ đóng góp khác. Thứ ba, ngân sách Nhà nước cấp xã góp phần quan trọng trong việc xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn mới với phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”, hệ thống giao thông liên thôn, liên xã được xây dựng mới và nâng cấp thường xuyên, nhờ đó các cụm dân dần dần được hình thành tác động đến sự phát triển và giao lưu kinh tế, kinh tế nông thôn từng bước có sự chuyển dịch. Thu ngân sách Nhà nước cấp xã, phường, thị trấn 1.
Khái niệm Thu ngân sách cấp xã, phường, thị trấn Thu ngân sách Nhà nước cấp xã, phường, thị trấn (hay còn gọi là thu ngân sách Nhà nước cấp xã) là toàn bộ các khoản thu mà chính quyền địa phương cấp xã, phường, thị trấn huy động vào quỹ ngân sách trong một thời kỳ để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước cấp xã. Nó chỉ bao gồm những khoản thu mà chính quyền địa phương huy động vào ngân sách, không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả cho đối tượng nộp. Thu ngân sách Nhà nước cấp xã là toàn bộ các khoản thu trong dự toán Hội đồng nhân dân cấp xã quyết định và được thực hiện trong một năm để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của chính quyền xã.