CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1Cơ sở lý luận về sử dụng đất 1.1 Khái niệm sử dụng đất a. Khái niệm về đất đai Theo Hiến pháp năm 2013 có đề cập : " Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, nguồn lực quan trọng phát triển đất nước, được quản lý theo pháp luật" [23]. Đất đai không chỉ giới hạn là bề mặt trái đất, mà còn được hiểu như là khái niệm pháp lý về bất động sản.Tài sản hợp pháp được định nghĩa là không gian bên trên, dưới hoặc trên mặt đất và bao gồm một số công trình xây dựng về mặt vật chất hoặc pháp lý gắn với tài sản đó, ví dụ một tòa nhà. Khái niệm đất đai cũng bao gồm các khu vực có nước bao phủ [36].
Đất đai là một tổ hợp các dạng tài nguyên thiên nhiên được đặc trưng bởi một lãnh thổ, một chất lượng của các loại đất (soil), bởi một kiểu khí hậu, một dạng địa hình, một chế độ thủy văn, một kiểu thảm thực vật.Là cơ sở không gian (đơn vị lãnh thổ) của việc bố trí các đối tượng sản xuất, định cư và là phương tiện sản xuất mà trước hết và rõ nhất là kinh tế nông - lâm - ngư nghiệp với dân cư và xây dựng dân dụng. Đất đai với nghĩa tổng quát là lớp phủ bề mặt của vỏ trái đất mà đặc tính của nó được xem như bao gồm những đặc tính tự nhiên quyết định khả năng khai thác được hay không và ở mức độ nào của vùng đất đó. Đất đai là một thực thể sống hình thành trong thời gian dài, là một trong thành phần quan trọng làm nhiệm vụ nuôi sống tất cả các sinh vật trên trái đất [5]. Thổ nhưỡng Đất đai được nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học tự nhiên còn được gọi là thổ nhưỡng (soil).
Đất là lớp mỏng trên cùng của bề mặt lớp vỏ trái đất ( từ vài chục cetimet đến 1,5-2 mét), phần lớn được phủ bởi một kiểu thảm thực vật và có thuộc tính về độ phì tự nhiên được hình thành từ lớp vỏ phong hóa dưới sự tác động đồng bộ và tổng 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hợp của không khí ( khí quyển và khí trong vỏ phong hóa), khí hậu ( đại, trung và tiểu khí hậu), nước (nước mặt, nước ngầm và độ ẩm đất) và sinh vật. Theo Dokuchaev "Đất như là một thực thể tự nhiên có nguồn gốc và lịch sử phát triển riêng, là thực thể với những quá trình phức tạp và đa dạng diễn ra trong nó. Đất được coi là khác biệt với đá". Đá cùng các nhân tố: khí hậu - thủy văn, sinh vật, địa hình và dưới tác động của con người theo theo gian để hình thành nên đất [18].Sử dụng đất nông nghiệp Đất đai là nguồn tài nguyên cơ bản cho nhiều kiểu sử dụng: - Sử dụng trên cơ sở sản xuất trực tiếp (cây trồng, đồng cỏ và gỗ rừng) - Sử dụng trên cơ sở sản xuất thứ yếu/gián tiếp (chăn nuôi).
- Sử dụng vì muc đích bảo vệ (chống suy thoái đất, bảo tồn đa dạng hóa loài sinh vật, bảo vệ các loài quý hiếm). - Sử dụng đất theo các chức năng đặc biệt như đường sá, dân cư, công nghiệp, an dưỡng [29]. Sử dụng đất nông nghiệp: Sử dụng đất nông nghiệp là hành vi lấy đất kết hợp với sức lao động, vốn, để sản xuất nông nghiệp tạo ra lợi ích, tuỳ vào mức độ phát triển kinh tế, xã hội, ý thức của loài người về môi trường sinh thái được nâng cao, phạm vi sử dụng đất nông nghiệp được mở rộng ra các mặt sản xuất, sinh hoạt, sinh thái [45]. Đơn vị đất (LMU) là khoanh đất có những đặc điểm, tính chất riêng biệt.
Loại hình sử dụng đất là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phương thức quản lý sản xuất trong các điều kiện kinh tế - xã hội và kỹ thuật được xác định. Những loại hình sử dụng đất này có thể hiểu rộng là các loại hình sử dụng đất chính [29]. Loại hình sử dụng đất chính (LUT): là sự phân nhỏ của sử dụng đất trong khu vực hoặc vùng nông lâm nghiệp, chủ yếu dựa trên cơ sở sản xuất các cây trồng hàng năm, lâu năm, lúa đồng cỏ, rừng, khu giari trí nghỉ ngơi, động vật hoang dã hoặc /và của công nghệ được dùng đến như tưới nước, cải thiện đồng cỏ. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1: Các loại hình sử dụng đất và các kiểu sử dụng đất[29] Loại hình sử dụng đất Loại hình sử dụng Các kiểu sử dụng đất chính đất (Hệ thống cây trồng) Nông nghiệp được tưới Chuyên lúa 1.Lúa + Cây trồng cạn 2.1 Lúa + Lúa+ Đậu được tưới tương 2.2 Lúa + Đậu tương + Rau 2.
Chuyên cây trồng cạn 3.1 Đậu tương + Ngô được tưới 3.3 Rau + Đậu tương Đặc điểm sử dụng đất nông nghiệp Sử dụng đất nông nghiệp đặc biệt coi trọng bảo vệ độ phì nhiêu của đất. Nghề trồng trọt gắn liền mật thiết với việc sử dụng đất nông nghiệp, vì vậy cây trồng trực tiếp hấp thu nước và thức ăn trong đất để sinh trưởng, trổ cành đâm lá làm tiêu hao một lượng lớn chất hữu cơ trong đất, coi trọng việc duy trì độ phì nhiêu trong đất là có lợi cho sản xuất. Cái gọi là “địa lực” thường là nói về sức sản xuất của đất hay gọi là độ phì nhiêu của đất, bao gồm cả các tính chất vật lý đất như: kết cấu thổ nhưỡng ảnh hưởng đến tính thoát nước và thông khí, tầng đất dày mỏng ảnh hưởng đến hàm lượng chất hữu cơ; tính chất hoá học đất như: hàm lượng các chất chua, kiềm. đều làm cho đất có độ phì cao thấp khác nhau.
Mặt khác, độ phì nhiêu của đất không phải là không thay đổi, nếu dùng quá liều lượng phân hoá 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com học sẽ làm cho chất đất đanh lại, nếu dùng phương pháp canh tác kiểu cướp đoạt sẽ làm cho độ phì nhiêu bị tổn thất, biến ruộng tốt thành đất cằn. Do đó duy trì và làm tăng độ phì nhiêu của đất là nhiệm vụ cấp bách trước mắt của kinh doanh nông nghiệp [32] Sử dụng đất nông nghiệp là khác nhau theo vùng. Do việc sử dụng đất nông nghiệp chịu sự chi phối của môi trường tự nhiên và xu thế phát triển kinh tế xã hội, nên sự khác biệt theo khu vực là rất rõ ràng. Có thể thấy rõ sự khác nhau giữa các khu vực về mức độ tác động của các yếu tố nhiệt độ, lượng mưa, gió, địa hình, vị trí với việc sử dụng đất nông nghiệp ở mức độ nào [32] Hiệu quả kinh tế của quy mô sử dụng đất nông nghiệp không lớn.
Nông nghiệp là ngành sản xuất hữu cơ hoặc sinh vật bị hạn chế bởi điều kiện tự nhiên, lợi nhuận thấp tác dụng của quy luật khấu hao tương đối nhanh nếu đem so sánh với công nghiệp thì hiệu quả kinh tế về quy mô tương đối không rõ ràng [32] Quan điểm sử dụng đất nông nghiệp bền vững Theo Tôn Gia Huyên, sử dụng đất bền vững là khái niệm động và tổng hợp. Nó quan hệ đến các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hoá và môi trường, hiện tại và tương lai. Sử dụng đất bền vững là làm giảm suy thoái đất và nước đến mức tối thiểu, giảm chi phí sản xuất bằng cách sử dụng thông minh các nguồn tài nguyên bên trong và áp dụng hệ thống quản lý phù hợp. Sử dụng đất bền vững trong nông nghiệp liên quan trực tiếp đến các hệ thống canh tác cụ thể nhằm duy trì và nâng cao thu nhập, đồng thời bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên và thúc đẩy phát triển nông thôn, hiện tại và tương lai.[18] Cho dù tỷ trọng giá trị sản phẩm nông nghiệp có giảm dần trong tổng giá trị của sản phẩm xã hội theo quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế thì sản xuất nông nghiệp vẫn giữ nguyên vai trò quan trọng và quyết định của nó trong nền kinh tế.
Dưới sức ép của quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá thì nhiệm vụ sử dụng đất nông nghiệp bền vững và hiệu quả là vấn đề được quan tâm hàng đầu không phải chỉ vì bản thân của nền nông nghiệp mà còn là vì sự ổn định và bền vững của sự 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phát triển đồng bộ về kinh tế - xã hội. [18] Đối tượng sản xuất nông nghiệp là cây trồng, cây rừng và cây làm thức ăn gia súc. Đất là đối tượng đất với sinh vật có những yêu cầu riêng. Về mặt này đất là vật sống gắn với độ phì nhiêu.
Làm mất độ phì nhiêu, làm đảo lộn các tầng A, B, phá huỷ bề mặt của đất, hàng trăm năm cũng chưa phục hồi lại được. Về mặt sử dụng cần tiết kiệm toàn bộ quỹ đất cho nền kinh tế quốc dân, tính toán toàn diện cho ngành nông nghiệp và phi nông nghiệp [7] Để phát triển nông nghiệp bền vững phải loại bỏ ý nghĩ đơn giản, nông nghiệp công nghiệp hóa sẽ đầu tư từ bên ngoài vào [18] Có 3 điều kiện để tạo nông nghiệp bền vững, đó là: công nghệ bảo tồn tài nguyên, những tổ chức từ bên ngoài và những tổ chức các nhóm địa phương. Trong nông nghiệp bền vững việc chọn cây gì, con gì trong một hệ sinh thái tương ứng không thể áp đặt theo ý muốn chủ quan mà phải điều tra, nghiên cứu để hiểu biết thiên nhiên [28] Vì vậy, sử dụng đất thông minh là cơ sở mấu chốt đối với con người để có một tương lai giàu có và lành mạnh [2] Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp Hiệu quả phải được xem xét trên 3 mặt: hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường Ngày nay nhiều nhà khoa học cho rằng: xác định đúng khái niệm, bản chất hiệu quả sử dụng phải xuất phát từ luận điểm triết học của Mác và những nhận thức lý luận của lý thuyết hệ thống [47] nghĩa là hiệu quả phải được xem xét trên 3 mặt: hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả môi trường. Sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả cao thông qua việc bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi là một trong những vấn đề bức thiết hiện nay của hầu hết các nước trên thế giới.
Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là sự mong muốn 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.