Chương 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về tái định cư Theo Peter R.Bubridge, tái định cư chỉ là “Việc lập cư của các cá nhân, các nhóm hộ gia đình hoặc toàn bộ một làng, một xã”.
Việc TĐC, không phải chỉ di chuyển dân mà bao hàm cả “đền bù” cho các thiệt hại do các dự án phát triển gây ra, mà Phan Mộng Hoa và Lâm Mai Lan đề cập ở “TĐC trong các dự án phát triển: Chính sách và thực tiễn”; được hiểu theo nghĩa rộng thì hai tác giả cho rằng: TĐC là cả quá trình đền bù cho các tài sản bị thiệt hại đến các biện pháp hỗ trợ hộ tái tạo các tài sản bị mất hoặc hỗ trợ di chuyển trong trường hợp hộ bị di chuyển và cuối cùng là toàn bộ các chương trình, biện pháp nhằm giúp những người bị ảnh hưởng khôi phục lại cuộc sống và nguồn thu nhập của hộ”. Với quan điểm trên, hai tác giả đứng trên góc độ chính sách, khi dự án phát triển ảnh hưởng, tác động đến tài sản và tới cuộc sống của những người bị mất tài sản hoặc nguồn thu nhập do dự án phát triển gây ra, bất kể họ phải di chuyển hay không. Tuy nhiên hai tác giả trên cũng đưa ra quan điểm hẹp hơn “TĐC chỉ sự di chuyển của các hộ bị ảnh hưởng tới định cư ở nơi ở mới” [9]. Và một tác giả đưa quan điểm hẹp nữa là Lê Văn Thành, khi nghiên cứu “đời sống các hộ gia đình TĐC” ở thành phố Hồ Chí Minh, đưa ra “TĐC là việc di dời một cộng đồng dân cư từ nơi ở này sang nơi ở khác” [10].
Với quan điểm này chỉ đề cập tới sự di chuyển của hộ mà chưa đề cập đến chính sách đền bù cho hộ khi hộ mất tài sản như đất đai, nhà cửa, cây lâm nghiệp, cây ăn quả và nông nghiệp. và hỗ trợ hay giúp hộ di chuyển các chính sách và biện pháp ở nơi ở mới. Việc giải toả, di dời, TĐC nó không chỉ dừng lại ở việc đưa một bộ phận cư dân từ nơi này sang nơi khác, mà TĐC liên quan tới rất nhiều vấn đề như việc làm, học hành, sự tiếp cận các dịch vụ, quan hệ xã hội. nên TĐC được nhìn nhận là một quá trình thay đổi về kinh tế, văn hoá và xã hội của một bộ phận dân cư chứ không chỉ xem xét thay đổi chỗ ở.
Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 Như vậy, TĐC theo chúng ta được hiểu là các cá nhân, hộ, hay toàn bộ một làng (bản), một xã họ đã sản xuất và sống ổn định, lâu dài rồi nay phải di chuyển đến ở một nơi ở mới để lập nghiệp, xây dựng cuộc sống mới. - Hộ TĐC, hộ sở tại: Hộ TĐC là hộ di dời từ nơi ở này sang nơi ở mới; Hộ sở tại là hộ dân trong địa bàn xã có tiếp nhận dân TĐC; Nông hộ TĐC: Nông hộ TĐC là hộ TĐC, có lao động trực tiếp và sử dụng đất sản xuất nông nghiệp. - Điểm, khu và vùng TĐC: Điểm TĐC là điểm dân cư được xây dựng theo quy hoạch, bao gồm đất ở, đất sản xuất, đất chuyên dùng, đất xây dựng cơ sở hạ tầng, công trình công cộng để bố trí dân TĐC. Điểm TĐC thường là một thôn, bản, xóm.
Khu TĐC là địa bàn được quy hoạch để bố trí các điểm TĐC, hệ thống cơ sở hạ tầng, công trình công cộng, vùng sản xuất, và trong khu TĐC có ít nhất một điểm TĐC. Khu TĐC thường từ một thôn, bản trở lên trong một khu vực nào đó, nó có thể nằm ở trong từ 1-2 xã, phường. Vùng TĐC là các địa bàn các huyện, thị xã được quy hoạch để tiếp nhận dân TĐC, và trong vùng TĐC có ít nhất một khu TĐC [9], [14]. Hình thức, điều kiện và ưu, nhược điểm của các hình thức tái định cư * Tái định cư tập trung - Hình thức TĐC tập trung: Tái định cư tập trung là các đối tượng TĐC (các cá nhân, hộ, tố chức) được quy hoạch tới một nơi mới tạo thành điểm TĐC mới, chỉ có dân TĐC.
- Điều kiện để áp dụng TĐC tập trung: i) Do di cư một khối lượng hộ lớn nên xác định để áp dụng tái định cư tập trung cần phải có nguồn đất đai lớn với các loại đất khác nhau, quy hoạch chi tiết từng địa bàn bao gồm xây dựng cơ sở vật chất của cộng đồng (giao thông, thuỷ lợi, điện, công trình cấp nước sinh hoạt, trường học, trạm y tế). và các loại đất đai ii) Cộng đồng bản, làng, dòng tộc khi di chuyển để TĐC không muốn các quan hệ bị phá vỡ. - Ưu, nhược điểm của hình thức TĐC tập trung: Ưu điểm: Tất cả hộ TĐC đều có mối quan hệ cộng đồng từ trước, quan hệ làng bản, dòng tộc nên hình thức này tránh bị phá vỡ mối quan hệ cộng đồng, Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 dòng tộc; các truyền thống văn hoá dân tộc có thể vẫn được duy trì. Nhược điểm: Vì TĐC với số lượng hộ lớn tập trung nên cần phải có diện tích đất đai cho sản xuất và thổ cư lớn, tổ chức ổn định sản xuất, ổn định đời sống khó khăn, nếu xây dựng các điểm TĐC tập trung thì thường chỉ cải thiện cơ sở hạ tầng cho một số vùng nhỏ, không tạo điều kiện cho phát triển cả vùng [9], [14].
* Tái định cư xen ghép - Hình thức TĐC xen ghép: Tái định cư xen ghép là các đối tượng TĐC (các cá nhân, hộ, tổ chức) được quy hoạch đến ở xen ghép với hộ dân sở tại trong một điểm dân cư đã có trước. - Điều kiện để áp dụng TĐC xen ghép + Khi các hộ TĐC chấp nhận bị mất mát các quan hệ xã hội, dòng tộc. + Quy mô của dòng họ nhỏ, khi đó họ có thể ở xen ghép. + Diện tích các loại đất đai tại thôn, bản phải nhiều có thể chia cho các hộ TĐC.
+ Được sự chấp nhận, chia sẻ của cộng đồng các hộ sở tại. + Dân sở tại và dân TĐC có những nét tương đồng về các yếu tố truyền thống, văn hoá. - Ưu, nhược điểm của hình thức TĐC xen ghép + Ưu điểm: Có thể ổn định sản xuất ngay, nhanh chóng ổn định đời sống hộ dân TĐC, suất đầu tư cho một hộ thấp, tổ chức thực hiện thuận lợi. + Nhược điểm: mối quan hệ cộng đồng bị mất mát, và phải xây dựng lại mối quan hệ; mối quan hệ họ hàng cũng bị ảnh hưởng; nếu hộ TĐC tới nơi mà lại có đặc điểm dân tộc, các yếu tố truyền thống, văn hoá không tưong đồng thì đặc thù bản sắc văn hoá của dân TĐC và dân sở tại có thể bị thay đổi, mất đi.
Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 * Tái định cư tự nguyện phân tán - Hình thức TĐC tự nguyện phân tán: Là các đối tượng tái định cư di chuyển không theo quy hoạch TĐC, mà tự thu xếp nơi ở mới. - Điều kiện để áp dụng TĐC tự nguyện phân tán. Căn cứ vào sự tự nguyện của đối tượng TĐC, hộ muốn đến một nơi ở mới theo ý hộ. Tình hình nơi đến có đủ nhà ở, đất, việc làm, thu nhập.
Bản thân đối tượng TĐC phải hiểu và quen biết nơi TĐC. -Ưu, nhược điểm của hình thức TĐC tự nguyện phân tán. + Ưu điểm: khả năng ổn định sản xuất và đời sống cao, giảm áp lực cho hình thức TĐC tập trung về đất đai, giảm chi phí về đầu tư hạ tầng. + Nhược điểm: Do các hộ phân tán nên khó quản lý tình hình TĐC, ổn định sản xuất và đời sống sau TĐC [9], [14].
Phân loại tái định cư Theo các góc độ khác nhau và tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu thì có cách phân loại TĐC khác nhau: Nếu theo loại hình địa bàn cư trú: i) Di dân, TĐC nông thôn-đô thị; ii) Di dân, TĐC nông thôn nông thôn; iii) Di dân, TĐC đô thị-nông thôn và iv) Di dân, TĐC đô thị - đô thị. Nếu quá trình TĐC xảy ra dựa theo ý muốn của cá nhân hay cộng đồng thì TĐC có 2 loại: i) TĐC tự nguyện, xảy ra chủ yếu do người đi TĐC muốn thoát khỏi điều kiện bất lợi nào đó ở nơi định cư cũ và hướng tới một nơi mới có điều kiện sản xuất và điều kiện sống tốt hơn, thu nhập hơn và ii) TĐC bắt buộc, xảy ra ngoài ý muốn của người đi TĐC do nhiều nguyên nhân. Những nguyên nhân có thể là: i) Do chiến tranh hoặc các lý do chính trị; ii) Do các thảm hoạ tự nhiên như động đất, núi lửa, hạn hán. và iii) Do triển khai các dự án phát triển như khai thác hầm mỏ, mở rộng thành phố, xây dựng công trình thuỷ điện, đường sá.
Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 8 Nếu căn cứ vào kế hoạch thì có TĐC tự phát và TĐC có kế hoạch: i) TĐC tự phát là quá trình chuyển cư, định cư một cách tự phát của các cá nhân hay cộng đồng không có sự trợ giúp của các cơ quan Nhà nước; ii) TĐC có kế hoạch là được tiến hành dựa trên các chương trình, các dự án Nhà nước quản lý và cấp phí [14]. Vai trò của tái định cư TĐC là vấn đề tất yếu, khách quan, song hành với các công trình phục vụ cho phát triển kinh tế-xã hội, an ninh, quốc phòng và lợi ích quốc gia khác. TĐC tạo điều kiện có mặt bằng để những công trình đi vào hoạt động thuận lợi, tạo đà phát triển kinh tế của đất nước đối với các dự án phát triển kinh tế. Đặc biệt di dân, TĐC để thực hiện xây dựng các KCN, khu kinh tế.
Phân bố lại dân cư trên địa bàn, giảm áp lực dân số ở một số vùng đông dân nhưng ít đất. Tạo ra sự phân bố hợp lý giữa lao động và tài nguyên đất đai của vùng. TĐC là cơ hội chuyển từ sản xuất tự cấp, tự túc sang sản xuất hàng hoá, chuyên môn hoá, đẩy mạnh phát triển kinh tế của vùng, tăng thu nhập cho người dân. TĐC là cơ hội cho người lao động chuyển ngành nghề từ lao động nông nghiệp sang ngành công nghiệp, dịch vụ.
Cơ sơ hạ tầng, giáo dục, y tế, văn hoá. được quan tâm đầu tư nên có thể là cơ hội tốt cho các hộ dân TĐC và hộ sở tại được tiếp cận, được hưởng lợi ích từ các chương trình này [14].