Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý thực vật xâm hại trên địa bàn huyện văn quan tỉnh lạng sơn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý thực vật xâm hại trên địa bàn huyện văn quan, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý thực vật xâm hại trên địa bàn huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về sinh vật ngoại lai – Thực vật ngoại lai xâm hại
• 1.2. Đặc điểm chung của các SVNLXH
• 1.3. Một số đặc điểm sinh thái khác
• 1.4. Tác động của SVNLXH rất đa dạng
• 1.5. Các hệ sinh thái mẫn cảm đối với SVNLXH
• 1.6. Tình hình sinh vật (thực vật) ngoại lai xâm hại trên thế giới
• 1.7. Khu vực Châu Úc – Thái Bình Dương
• 1.8. Khu vực Nam và Đông Nam Á
• 1.9. Tình hình các loài sinh vật (thực vật) ngoại lai xâm hại trong nước
• 1.10. Hiện trạng công tác quản lý, kiểm soát và ngăn ngừa các loài sinh vật ngoại lai xâm hại ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu tổng quát
• 2.3. Mục tiêu cụ thể
• 2.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.5. Nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI
• 3.1. Vị trí địa lý, diện tích, ranh giới
• 3.2. Địa hình, khí hậu
• 3.3. Các nguồn tài nguyên thiên nhiên
• 3.4. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.5. Tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 3.6. Dân số, lao động
• 3.7. Cơ sở hạ tầng
• 3.8. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thành phần loài và đặc điểm nhận dạng của một số loài thực vật xâm hại tại huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• 4.2. Thành phần loài thực vật xâm hại khu vực huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• 4.3. Đặc điểm sinh vật học của các loài thực vật xâm hại tại khu vực huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• 4.4. Đặc điểm sinh cảnh nơi các loài thực vật xâm hại xuất hiện
• 4.5. Bước đầu đánh giá khả năng xâm hại của loài
• 4.6. Hình thức xâm hại và quá trình xâm hại của loài
• 4.7. Tác động ảnh hưởng của TVNLXH
• 4.8. Đề xuất giải pháp quản lý thực vật ngoại lai xâm hại tại Văn Quan
• 4.8.1. Cơ sở khoa học của đề xuất giải pháp
• 4.8.2. Một số giải pháp đề xuất
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý thực vật xâm hại tại huyện Văn Quan

Huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn, là một khu vực có đa dạng sinh học phong phú. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các loài thực vật xâm hại đang gây ra nhiều vấn đề nghiêm trọng. Việc quản lý thực vật xâm hại là cần thiết để bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học. Các giải pháp quản lý hiệu quả sẽ giúp hạn chế sự phát triển của các loài này.

1.1. Đặc điểm sinh thái và tình hình thực vật xâm hại

Tình hình thực vật xâm hại tại huyện Văn Quan đang gia tăng. Các loài như Cỏ lào, Mai dương đã xâm lấn mạnh mẽ, gây ảnh hưởng đến các loài thực vật bản địa. Đặc điểm sinh thái của khu vực này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài xâm hại.

1.2. Tác động của thực vật xâm hại đến môi trường

Thực vật xâm hại không chỉ làm giảm đa dạng sinh học mà còn ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Chúng cạnh tranh với các loài bản địa về nguồn nước, dinh dưỡng, và không gian sống, dẫn đến sự suy giảm chất lượng môi trường.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý thực vật xâm hại

Quản lý thực vật xâm hại tại huyện Văn Quan gặp nhiều thách thức. Sự thiếu hụt nguồn lực và nhận thức của cộng đồng là những vấn đề chính. Ngoài ra, việc xác định các loài xâm hại và mức độ ảnh hưởng của chúng cũng là một thách thức lớn.

2.1. Thiếu hụt nguồn lực và chính sách

Nhiều chính sách hiện hành chưa đủ mạnh để kiểm soát thực vật xâm hại. Thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực cũng làm giảm hiệu quả của các biện pháp quản lý.

2.2. Nhận thức cộng đồng về thực vật xâm hại

Cộng đồng địa phương chưa nhận thức đầy đủ về tác hại của thực vật xâm hại. Việc nâng cao nhận thức và giáo dục cộng đồng là rất cần thiết để tăng cường sự tham gia trong quản lý.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp quản lý thực vật xâm hại

Để quản lý thực vật xâm hại hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học. Các giải pháp như kiểm soát sinh học, quản lý sinh thái và giáo dục cộng đồng sẽ được đề xuất.

3.1. Kiểm soát sinh học các loài xâm hại

Kiểm soát sinh học là một trong những phương pháp hiệu quả để giảm thiểu sự phát triển của thực vật xâm hại. Sử dụng thiên địch tự nhiên có thể giúp kiểm soát quần thể của các loài xâm hại mà không gây hại cho môi trường.

3.2. Quản lý sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học

Quản lý sinh thái bao gồm việc bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên và khôi phục các khu vực bị xâm hại. Điều này không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn tạo ra môi trường sống bền vững cho các loài bản địa.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Văn Quan

Nghiên cứu về thực vật xâm hại tại huyện Văn Quan đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Các biện pháp quản lý đã được áp dụng và cho thấy hiệu quả trong việc giảm thiểu sự phát triển của các loài xâm hại.

4.1. Kết quả từ các biện pháp quản lý

Các biện pháp quản lý thực vật xâm hại đã giúp giảm thiểu sự phát triển của các loài như Cỏ lào và Mai dương. Sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động bảo vệ môi trường cũng đã tăng lên.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Bài học từ thực tiễn cho thấy rằng sự kết hợp giữa các biện pháp khoa học và sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng. Điều này giúp nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ đa dạng sinh học.

V. Kết luận và tương lai của quản lý thực vật xâm hại

Quản lý thực vật xâm hại tại huyện Văn Quan cần được tiếp tục chú trọng. Các giải pháp bền vững và sự tham gia của cộng đồng sẽ là chìa khóa cho thành công trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của quản lý bền vững

Quản lý bền vững không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo sự phát triển kinh tế xã hội. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và quản lý

Nghiên cứu và quản lý thực vật xâm hại cần được tiếp tục phát triển. Việc áp dụng công nghệ mới và các phương pháp quản lý hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo vệ đa dạng sinh học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự bùng nổ của các loài sinh vật ngoại lai xâm hại (SVNLXH) đang trở thành một trong những mối đe dọa sinh thái nghiêm trọng nhất trên phạm vi toàn cầu, đe dọa trực tiếp tới hơn 22.000 loài thực vật trong tổng số 250.000 loài thực vật trên thế giới (chiếm tỷ lệ trên 11%). Tại Việt Nam, thống kê của Cục Bảo tồn Đa dạng sinh học chỉ ra có đến 94 loài thực vật và 48 loài động vật thủy sinh ngoại lai xâm hại đang hiện diện. Áp lực từ các loài xâm lấn cùng các tác động nhân sinh đã khiến danh lục đỏ Việt Nam năm 2007 ghi nhận tới 882 loài động, thực vật hoang dã bị đe dọa, tăng thêm 161 loài so với giai đoạn 1992 - 1996.

Huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn là địa bàn miền núi có tổng diện tích tự nhiên đạt 54.951,3 ha, trong đó đất có rừng chiếm tới 36.759,1 ha (tương đương 67,13% diện tích tự nhiên) với tỷ lệ che phủ rừng đạt mức cao. Nơi đây sở hữu nhiều thảm thực vật đặc trưng của vùng núi đá Đông Bắc cùng các loại lâm sản giá trị cao, tiêu biểu như diện tích cây Hồi đạt 12.527 ha với sản lượng quả tươi đạt trên 22.000 tấn mỗi năm. Tuy nhiên, sự phát tán không kiểm soát của các loài thực vật ngoại lai xâm hại trong những năm gần đây đã và đang cạnh tranh sinh thái gay gắt, chèn ép các thảm thực vật bản địa, làm biến đổi cấu trúc rừng tự nhiên và gây suy giảm nghiêm trọng giá trị đa dạng sinh học địa phương.

Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi toàn bộ 24 đơn vị hành chính của huyện Văn Quan trong giai đoạn 2015 - 2018 nhằm giải quyết các mục tiêu trọng tâm: xác định chính xác thành phần loài và phân bố sinh cảnh của thực vật xâm hại; làm rõ các đặc tính sinh vật học, khả năng sinh trưởng, phát triển và tái sinh; phân tích hình thức, mức độ xâm hại tới hệ sinh thái bản địa; từ đó xây dựng hệ thống giải pháp quản lý đồng bộ, khoa học, góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học và thúc đẩy phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của hai lý thuyết sinh thái học kinh điển kết hợp các khung pháp lý chuyên ngành:

• Lý thuyết giải phóng sinh thái (Enemy Release Hypothesis): Giải thích hiện tượng các loài thực vật khi di thực tới môi trường sống mới không bị kìm hãm bởi các loài thiên địch tự nhiên bản địa (như sâu bệnh, động vật ăn cỏ chuyên biệt), tạo điều kiện cho chúng bùng nổ sinh khối và chiếm lĩnh nơi ở vượt trội so với vùng phân bố gốc.
• Lý thuyết xáo động hệ sinh thái (Disturbance Hypothesis): Phân tích mối quan hệ giữa mức độ can thiệp nhân sinh (như làm đường giao thông, khai thác gỗ, canh tác nương rẫy) với khả năng xâm nhập của các loài ngoại lai, cho thấy các hệ sinh thái bị phân mảnh luôn có độ mẫn cảm sinh thái cao hơn.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa theo quy định tại Điều 50 đến 54 của Luật Đa dạng sinh học năm 2008 và Công ước Đa dạng sinh học (CBD), bao gồm: Loài ngoại lai (Alien species), Thực vật ngoại lai xâm hại (Invasive Alien Plant Species), Sức chống chịu của hệ sinh thái (Ecosystem Resilience) và Vật hậu học thực vật (Plant Phenology).

[Các tác nhân gây xáo động nhân sinh & tự nhiên] 
[Cơ hội xâm nhập & Phát tán của Thực vật ngoại lai]
[Tạo lập quần thể qua Giải phóng sinh thái] 
[Suy thoái thảm thực vật bản địa & Giảm đa dạng sinh học]

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa thu thập số liệu thứ cấp và điều tra thực địa sơ cấp với quy trình khoa học chuẩn mực:

• Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu: Áp dụng phương pháp điều tra tuyến của Nguyễn Nghĩa Thìn kết hợp lập ô tiêu chuẩn (OTC) theo tiêu chuẩn lâm nghiệp của Vũ Tiến Hinh. Thiết lập 4 tuyến điều tra trọng điểm có dải quan sát rộng 10m về mỗi phía, cắt ngang qua các sinh cảnh đặc trưng (rừng trồng, ven khe suối, vườn cây ăn quả, đất ven đường giao thông và trảng cỏ cây bụi). Trên các tuyến, lập 20 ô tiêu chuẩn hình vuông diện tích 400 m² (20m x 20m) để định danh và đo đếm chỉ tiêu tầng cây gỗ. Trong mỗi OTC, bố trí 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 4 m² (2m x 2m) tại 4 góc và vị trí trung tâm để điều tra mật độ cây con tái sinh từ hạt và chồi của các loài cây bụi, trinh nữ thân gỗ.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Mô hình kết hợp tuyến điều tra và OTC phân tầng đảm bảo tính đại diện thống kê cao trên địa hình đồi núi dốc phức tạp của huyện Văn Quan (độ cao trung bình 400m so với mực nước biển), giúp phản ánh trung thực mức độ phân bố theo sinh cảnh.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp giám định hình thái học so sánh đối chiếu mẫu vật thực địa với tài liệu thực vật chí; theo dõi chỉ tiêu vật hậu (lá non, chồi hoa, quả non, hạt chín); ứng dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) kết hợp phát phiếu phỏng vấn cán bộ lâm nghiệp, kiểm lâm và cộng đồng dân cư địa phương.
• Thời gian thực hiện: Toàn bộ dữ liệu thực địa được điều tra, chuẩn hóa và tổng hợp trong năm 2018 trên nền tảng chuỗi số liệu theo dõi diễn biến tài nguyên rừng giai đoạn 2015 - 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa tại huyện Văn Quan đã ghi nhận những kết quả nổi bật về thực trạng xâm lấn của thảm thực vật ngoại lai:

• Ghi nhận 12 loài thực vật xâm hại chủ đạo: Các loài này thuộc 6 bộ thực vật khác nhau. Trong đó, bộ Cúc (Asterales) chiếm ưu thế lớn nhất với 4 loài (chiếm 33,3% tổng số loài xâm hại, gồm Cỏ lào, Cúc liên chi, Xuyến chi, Cỏ hôi); bộ Đậu (Fabales) gồm 3 loài (chiếm 25,0%, tiêu biểu là Mai dương, Keo gai, Vuốt hùm); bộ Lúa (Poaceae) gồm 2 loài (chiếm 16,7%, gồm Cỏ tranh và Lau); các bộ còn lại như Hoa môi (Lamiales - cây Ngũ sắc), Cà (Solanales - Bìm bôi hoa vàng) và Nho (Vitales - Nho dại) mỗi bộ đóng góp 1 loài (chiếm 8,3%).
• Tốc độ sinh trưởng vô tính và phát tán áp đảo: Điển hình như loài Cỏ lào (Chromolaena odorata) có khả năng tái sinh chồi cực mạnh, thân nhánh bị bẻ trụi lá có thể ra rễ mới chỉ sau khoảng 7 ngày tiếp xúc đất ẩm, cây trưởng thành cao trên 2m tạo thành các vành đai khép tán cản trở tuyệt đối sự nảy mầm của các loài cây gỗ bản địa.
• Mật độ xâm hại phân hóa theo sinh cảnh: Tại các sinh cảnh bị xáo động mạnh như ven các trục đường giao thông (Quốc lộ 1B, Quốc lộ 279) và ven hệ thống sông Kỳ Cùng, sông Môpya, tần suất bắt gặp các loài nguy hại lên tới trên 75%. Trong các ô dạng bản 4 m² tại khu vực đất bán ngập, mật độ cây con tái sinh của loài Mai dương (Mimosa pigra) và Keo gai ghi nhận mật độ dày đặc, lấn át hoàn toàn các loài cỏ tự nhiên.
• Tác động tiêu cực của các loài dây leo che phủ tán: Loài Bìm bôi hoa vàng (Merremia boisiana) và Nho dại phân bố nhiều ở các bìa rừng tự nhiên và rừng trồng thoái hóa, tạo thành các thảm dây leo chằng chịt phủ kín tầng tán của cây gỗ cao từ 5 - 10m, làm giảm tới 60 - 80% lượng bức xạ quang hợp của tầng cây dưới, khiến cây gỗ bản địa sinh trưởng còi cọc và chết khô từng phần.

Tỷ lệ thành phần loài thực vật xâm hại theo Bộ thực vật tại Văn Quan:

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự bùng phát của 12 loài thực vật xâm hại tại huyện Văn Quan xuất phát từ sự tương tác giữa điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi (lượng mưa bình quân tháng mùa mưa đạt 212 mm, nhiệt độ và số giờ nắng hàng năm đạt 1.466 giờ) với các hoạt động phát triển hạ tầng và tập quán canh tác. Mạng lưới giao thông với 95,95 km đường ô tô liên xã được cứng hóa (đạt tỷ lệ 75,34%) cùng các hoạt động vận tải hàng hóa liên vùng qua Quốc lộ 1B đã trở thành con đường phát tán thụ động cực kỳ hiệu quả cho các loại quả và hạt thực vật xâm hại có móc bám hoặc lông tơ.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (như công trình nghiên cứu về loài Mai dương của các nhà khoa học lâm nghiệp), nếu như ở vùng đất ngập nước phía Nam loài Mai dương chủ yếu xâm lấn theo dòng chảy thủy văn, thì tại địa bàn vùng núi cao Văn Quan, các loài cây bụi họ Cúc và dây leo nhiệt đới lại chiếm ưu thế xâm lấn trên các sườn đồi, nương rẫy bỏ hoang và rừng trồng kinh tế. Đặc biệt, việc người dân mở rộng canh tác nương rẫy và chuyển đổi cơ cấu cây lâm nghiệp (với diện tích rừng sản xuất chiếm tới 27.825,3 ha) nhưng thiếu các biện pháp bảo vệ đất đã tạo ra các "khoảng trống sinh thái" lý tưởng cho các loài ưa sáng như Cỏ lào và Xuyến chi độc chiếm sinh cảnh.

Dữ liệu nghiên cứu về sự phân bố của 12 loài thực vật xâm lấn trên các dạng sinh cảnh có thể được cấu trúc thành bảng ma trận rủi ro sinh thái và biểu đồ phân cấp mật độ xâm hại. Việc phân cấp thành các mức độ xâm lấn (từ mức 1: xuất hiện đơn lẻ đến mức 3: tạo thành quần thụ thuần loại chiếm ưu thế) giúp các cơ quan quản lý dễ dàng nhận diện và ưu tiên nguồn lực dập dịch tại các vùng đệm rừng phòng hộ và lưu vực đầu nguồn sông Kỳ Cùng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên cơ sở khoa học và thực trạng xâm hại tại huyện Văn Quan, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

• Thiết lập mạng lưới quan trắc và hệ sinh thái cảnh báo sớm: Ứng dụng công nghệ định vị vệ tinh GPS kết hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS) để số hóa bản đồ phân bố 12 loài thực vật xâm hại trên toàn bộ 24 xã, thị trấn. Mục tiêu đặt ra là kiểm soát và rà soát định kỳ 100% diện tích rừng phòng hộ (7.844,65 ha) và đất lâm nghiệp trọng điểm; tiến độ thực hiện từ năm 2020 đến 2022; cơ quan chủ trì là Hạt Kiểm lâm huyện Văn Quan phối hợp với Phòng Tài nguyên và Môi trường.
• Triển khai quy trình kỹ thuật cơ - sinh học tổng hợp để loại trừ sinh khối: Áp dụng triệt để biện pháp cắt gốc, đào rễ củ và thu gom tiêu hủy hạt đối với các loài dây leo nguy hại (Bìm bôi hoa vàng, Nho dại) và cây bụi phân tán mạnh (Cỏ lào, Mai dương) trước thời điểm ra hoa kết hạt (khoảng tháng 10 - 12 hàng năm). Mục tiêu giảm thiểu ít nhất 40 - 50% mật độ che phủ của các loài này trên diện tích đất nương rẫy và rừng sản xuất; hoàn thành giai đoạn 1 trong vòng 24 tháng; chủ thể thực hiện là UBND cấp xã, các chủ rừng và tổ đội bảo vệ rừng thôn bản.
• Thực hiện giải pháp lâm sinh phục hồi rừng bằng các loài cây bản địa: Tiến hành trồng dặm, làm giàu rừng sau khi dọn sạch thực vật xâm hại bằng các loài cây bản địa có ưu thế tầng tán cao, chịu bóng tốt giai đoạn đầu như Sau sau, Dẻ, Lát, Kháo. Mục tiêu phục hồi thảm thực vật bản địa khép tán trên 300 ha rừng thoái hóa hàng năm, triệt tiêu nguồn sáng tự nhiên nhằm ngăn chặn sự nảy mầm của hạt cỏ dại ngoại lai; thời gian triển khai liên tục từ 2021 đến 2025; đơn vị đầu mối là Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng các ban quản lý rừng địa phương.
• Tăng cường năng lực quản lý và phổ biến pháp luật đa dạng sinh học: Tổ chức tối thiểu 15 lớp tập huấn chuyên đề cho trên 1.000 lượt cán bộ kiểm lâm cơ sở, trưởng thôn và hộ gia đình nhận khoán rừng; tuyên truyền sâu rộng các quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo tồn sinh thái theo Luật Đa dạng sinh học 2008 và các Thông tư liên tịch của Bộ Tài nguyên & Môi trường, Bộ Nông nghiệp & PTNT; lộ trình duy trì hàng quý trong suốt chu kỳ quản lý lâm nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp hệ thống dẫn liệu thực chứng phong phú, có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lạng Sơn, Sở TN&MT, UBND huyện Văn Quan): Khai thác danh mục phân loại, đặc điểm sinh cảnh và bản đồ phân bố 12 loài thực vật xâm hại làm căn cứ thực tiễn để xây dựng kế hoạch hành động đa dạng sinh học cấp tỉnh, quy chế quản lý thực bì và phân bổ ngân sách phòng trừ dịch hại rừng hàng năm.
• Nhà khoa học, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Sinh thái và Môi trường: Kế thừa phương pháp luận kết hợp điều tra tuyến, ô tiêu chuẩn (OTC) và ô dạng bản (ODB) trong nghiên cứu sinh thái học thực vật vùng núi đá vôi Đông Bắc; làm tài liệu tham khảo để phát triển các mô hình dự báo lan truyền sinh vật ngoại lai dưới tác động của biến đổi khí hậu.
• Ban quản lý rừng phòng hộ, công ty lâm nghiệp và các chủ rừng quy mô lớn: Áp dụng trực tiếp hướng dẫn nhận dạng thực vật và chu kỳ vật hậu học của từng loài để xác định chính xác "thời điểm vàng" xử lý thực bì cơ học, hạn chế tối đa chi phí nhân công và ngăn chặn nguy cơ xâm lấn phá hoại cây trồng chính như cây Hồi hay Thông.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và tổ chức bảo tồn quốc tế hoạt động tại Việt Nam: Sử dụng số liệu nghiên cứu tại Văn Quan như một nghiên cứu điển hình (case study) về tác động của sinh vật ngoại lai đối với sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao, từ đó thiết kế các chương trình tài trợ phục hồi cảnh quan rừng và phát triển sinh kế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao địa bàn huyện Văn Quan lại có nguy cơ cao bùng phát các loài thực vật xâm hại?

Huyện Văn Quan có địa hình đồi núi chia cắt phức tạp với tỷ lệ che phủ rừng đạt 67,13% diện tích tự nhiên, kết hợp điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa có lượng mưa tập trung đạt 212 mm/tháng vào mùa mưa. Đồng thời, mạng lưới giao thông đường bộ với Quốc lộ 1B, Quốc lộ 279 chạy qua tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát tán cơ học của hạt giống ngoại lai từ các phương tiện vận tải và hoạt động giao thương.

Những loài thực vật xâm hại nào đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng nhất tới thảm thực vật bản địa tại Văn Quan?

Nghiên cứu xác định có 12 loài thực vật xâm hại, trong đó nguy hiểm nhất là Cỏ lào (Chromolaena odorata), Mai dương (Mimosa pigra), Cúc liên chi (Parthenium hysterophorus) và Bìm bôi hoa vàng (Merremia boisiana). Những loài này sở hữu khả năng tái sinh chồi vượt trội, phát tán hạt qua gió hoặc tiết độc tố ức chế sinh trưởng của các loài cây gỗ bản địa như Đinh, Nghiến, Lát.

Phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn và ô dạng bản trong luận văn được tiến hành cụ thể ra sao?

Tác giả đã thiết lập 4 tuyến điều tra thực địa cắt ngang các dạng địa hình, bố trí 20 ô tiêu chuẩn (OTC) diện tích 400 m² đại diện cho 5 kiểu sinh cảnh chính. Trong mỗi OTC, thiết lập tiếp 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 4 m² tại 4 góc và tâm ô để đo đếm chính xác mật độ, tỷ lệ tái sinh chồi và hạt của các loài cây trinh nữ thân gỗ và cây bụi xâm lấn.

Thực vật xâm hại gây ra những thiệt hại kinh tế cụ thể nào đối với sản xuất nông lâm nghiệp của huyện?

Thực vật xâm hại lấn chiếm đất canh tác nương rẫy, làm tăng 25 - 35% chi phí công lao động dọn cỏ và xử lý thực bì cho các hộ trồng cây ăn quả và cây Hồi (vốn đạt sản lượng 22.000 tấn tươi/năm). Ngoài ra, các thảm dây leo như Bìm bôi hoa vàng bao phủ làm gãy đổ, nghẹt thở cây gỗ non tái sinh, làm suy thoái chất lượng 36.759,1 ha đất có rừng của huyện.

Có nên áp dụng đại trà biện pháp hóa học để diệt trừ các loài thực vật xâm hại này không?

Không nên áp dụng đại trà thuốc hóa học trừ cỏ vì địa hình Văn Quan có mạng lưới sông Môpya và sông Kỳ Cùng dày đặc, đất feralit dễ bị xói mòn rửa trôi gây ô nhiễm nguồn nước ngầm và ảnh hưởng xấu tới sức khỏe cộng đồng. Nghiên cứu khuyến nghị ưu tiên biện pháp cơ học thủ công kết hợp các giải pháp lâm sinh sinh thái như trồng cây bản địa che bóng để triệt tiêu nguồn sáng của cỏ dại.

Kết luận

• Luận văn đã định danh và lập danh lục chi tiết 12 loài thực vật ngoại lai xâm hại thuộc 6 bộ thực vật tại địa bàn huyện Văn Quan, trong đó họ Cúc (Asteraceae) chiếm tỷ lệ cao nhất với 33,3% tổng số loài.
• Làm rõ đặc tính sinh học, quy luật vật hậu và cơ chế lấn chiếm của các loài nguy hại hàng đầu như Cỏ lào, Mai dương, Bìm bôi hoa vàng trong việc làm suy thoái cấu trúc rừng tự nhiên và đất canh tác.
• Đánh giá toàn diện mối tương quan giữa sự phân mảnh sinh thái, các trục giao thông huyết mạch và tập quán canh tác nông lâm nghiệp với tốc độ phát tán của thực vật ngoại lai.
• Đề xuất đồng bộ hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi từ quan trắc số hóa, xử lý cơ học - sinh thái học đến phục hồi rừng bằng cây bản địa, có sự tham gia tích cực của cộng đồng.
• Cung cấp cơ sở khoa học thực tiễn vững chắc, đóng góp trực tiếp vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên rừng bền vững cho tỉnh Lạng Sơn và khu vực Đông Bắc.

Trong giai đoạn 2021 - 2025, các cơ quan chức năng và ban quản lý rừng cần sớm đưa bộ tiêu chí nhận dạng và hướng dẫn xử lý thực vật ngoại lai của luận văn vào thực tế quản lý lâm phận. Việc chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và loại bỏ triệt để các loài xâm hại ngay từ giai đoạn bùng phát ban đầu chính là giải pháp kinh tế và bền vững nhất để bảo vệ nguồn tài nguyên rừng quý giá của huyện Văn Quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sự suy giảm đa dạng sinh học đã và đang là mối lo chung của toàn nhân loại. Trong nhiều nguyên nhân gây tổn thất đa dạng sinh học thì các loài SVNLXH đƣợc coi là một trong những mối đe dọa nguy hiểm nhất. Chúng đang ngày càng mở rộng khu phân bố, cạnh tranh gay gắt đến mức hủy diệt các loài bản địa, làm mất cân bằng sinh thái tự nhiên. Các loài SVNLXH có mặt trong hầu hết các nhóm sinh vật, từ vi sinh vật, nấm, thực vật bậc cao đến các loài động vật.

Trong các loài ngoại lai xâm hại thì thực vật ngoại lai là một trong những nhóm có mức nguy hại lớn do chúng có khả năng phát tán nhanh chóng và gây xâm lấn, hủy diệt các loài bản địa. Việt Nam đƣợc đánh giá là một trong 15 nƣớc có đa dạng sinh học (ÐDSH) cao trên thế giới. Nhƣng do tác động của nhiều yếu tố tự nhiên, ô nhiễm môi trƣờng, sinh vật ngoại lai xâm nhập, nhất là tác động của con ngƣời qua các hình thức nhƣ phá rừng, khai thác quá mức. đƣợc coi là những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng suy giảm ÐDSH ngày một gia tăng.

Thống kê cho thấy, cả nƣớc hiện có hơn 21 nghìn loài thực vật; gần 16 nghìn loài động vật; 3.000 loài vi sinh vật và nấm tập trung chủ yếu tại một số khu vực có ÐDSH cao, nhƣ: Dãy núi Hoàng Liên Sơn, Bắc Trƣờng Sơn, Tây Nguyên, vùng Ðông Nam Bộ. Tuy nhiên, Việt Nam cũng nhƣ nhiều nƣớc trên thế giới, đang phải đối mặt tình trạng suy giảm trầm trọng các hệ sinh thái giàu ÐDSH. Tổng số các loài động vật, thực vật hoang dã trong thiên nhiên của nƣớc ta đang bị đe dọa hiện nay là 882 loài (đƣợc ghi trong Sách Ðỏ năm 2007), tăng 161 loài so với lần xuất bản Sách Ðỏ trƣớc đây (năm 1992 - 1996). Ðáng lo ngại, hiện có chín loài động vật (tê giác hai sừng, bò xám, heo vòi, cầy rái cá, cá chép gốc, cá chình Nhật, cá lợ thân thấp, hƣơu sao, cá sấu hoa cà) và hai loài lan hài đƣợc xem là đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Số liệu thống kê của Cục Bảo tồn ÐDSH (Tổng cục Môi trƣờng) cho thấy: Có 94 loài thực vật và 48 loài động vật thủy sinh ngoại lai xâm hại. Ðặc biệt, có những loài thủy sinh vật ngoại lai vào Việt Nam với số lƣợng lớn, nhƣ Ốc bƣơu vàng, loài Mai dƣơng., do không đƣợc kiểm soát, kiểm tra chặt chẽ cho nên đã xảy ra tình trạng bùng phát trong tự nhiên. Hậu quả, các loài ngoại lai này lấn át, làm suy giảm các loài sinh vật, nguồn gien, phá vỡ cấu trúc, chức năng của hệ sinh thái. Phá hại mùa màng, giảm năng suất cây trồng, vật nuôi, thậm chí ảnh hƣởng sức khỏe con ngƣời.

Văn Quan là một huyện miền núi nằm ở phía tây cách thành phố Lạng Sơn 30 km trên trục đƣờng quốc lộ 1B từ Lạng Sơn đi Thái Nguyên. Diện tích rừng chiếm phần lớn với nhiều loài cây gỗ quý nhƣ: Đinh, Nghiến, Lát…Tuy nhiên trong những năm gần đây sự phát triển nhanh chóng của thực vật ngoại lai đã có ảnh hƣởng không nhỏ đến các loài thực vật bản địa, gây suy giảm đa dạng sinh học, mất cân bằng sinh thái. Xuất phát từ những lý do đó, đề tài “Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp quản lý thực vật xâm hại trên địa bàn huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn” đƣợc thực hiện nhằm đánh giá sơ bộ đƣợc thực trạng về tình hình phát triển, những ảnh hƣởng của các loài thực vật xâm hại đến đa dạng thực vật và đề xuất quản lý thực vật xâm hại trên địa bàn huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn góp phần hạn chế sự phát triển của thực vật xâm hại, bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ môi trƣờng và phát triển bền vững. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Tổng quan về sinh vật ngoại lai – Thực vật ngoại lai xâm hại Khái niệm về sinh vật ngoại lai xâm hại (Invasive Alien Species) đã đƣợc nhiều tác giả định ngh a và sử dụng với nhiều tên gọi khác nhau nhƣ sinh vật ngoại lai xâm hại, sinh vật gây hại lạ 21. Sinh vật xâm hại trƣớc hết nó là loài sinh vật ngoại lai đƣợc du nhập tới hệ sinh thái nhất định, gây ra những tổn hại về kinh tế, môi trƣờng và sức khỏe con ngƣời[27]. Sinh vật ngoại lai: Trong một hệ sinh thái nhất định, bất kể một loài nào dù là cây con, trứng, bào tử hoặc cơ quan sinh dƣỡng của loài đó mà không có nguồn gốc tự nhiên từ hệ sinh thái đó 27. Nhƣ vậy, thực vật ngoại lai xâm hại có thể đƣợc định ngh a nhƣ sau: Trƣớc hết nó là loài thực vật ngoại lai đƣợc du nhập tới hệ sinh thái mới, gây ra những tổn hại về kinh tế, môi trƣờng và sức khỏe con ngƣời.

Khái niệm này đã đƣợc quy định tại Luật Đa dạng sinh học năm 2008 nhƣ sau: Loài ngoại lai là loài sinh vật xuất hiện và phát triển ở khu vực vốn không phải là môi trƣờng sống tự nhiên của chúng. Loài ngoại lai xâm hại là loài ngoại lai lấn chiếm nơi sinh sống hoặc gây hại đối với các loài sinh vật bản địa, làm mất cân bằng sinh thái tại nơi chúng xuất hiện và phát triển. Ngoài ra, các khái niệm trên cũng đã đƣợc Công ƣớc Đa dạng sinh học (CBD) đề cập nhƣ sau: Sinh vật ngoại lai là loài, phân loài hay đơn vị phân loại thấp hơn đƣợc đƣa ra khỏi vùng phân bố tự nhiên của chúng, kể cả các bộ phận bất kỳ của sinh vật nhƣ các giao tử (gametes), hạt thực vật, trứng động vật hay chồi mầm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 của những loài này có thể sống sót và sau đó sinh sản đƣợc. SVNLXH là loài sinh vật ngoại lai đã tạo lập đƣợc quần thể và phát tán, đe dọa các hệ sinh thái, nơi ở hoặc loài sinh vật khác, gây ra những tác hại về kinh tế và môi trƣờng [31].

Tất cả các nhóm sinh vật (virus, nấm, tảo, rêu, dƣơng xỉ, thực vật bậc cao, động vật không xƣơng sống, cá, lƣỡng cƣ, b sát, chim, thú) đều có nguy cơ trở thành sinh vật ngoại lai xâm hại 31. Phần lớn sinh vật xâm hại là loài ngoại lai nhƣng không phải loài ngoại lai nào cũng trở thành loài xâm hại. Nhiều loài sinh vật ngoại lai đang là nguồn lƣơng thực cần thiết trong đời sống của chúng ta (thí dụ nhƣ khoai tây, ngô,…). Mặt khác, loài bản địa cũng có thể trở thành loài xâm hại trong những điều kiện có sự thay đổi của môi trƣờng (nhƣ sự chăn thả quá mức, cháy rừng, thay đổi chế độ dinh dƣỡng, sự chiếm nơi ở của một số loài xâm hại,.

Thí dụ, loài keo bản địa của Uganda là Acacia học trở thành loài xâm hại ở nhiều vùng đồng cỏ sau sự giảm số lƣợng các động vật lớn là những tác nhân tự nhiên kìm hãm loài keo này 27. Theo số liệu của Chƣơng trình sinh vật ngoại lai xâm hại toàn cầu (GISP), trên thế giới có khoảng 22.000 loài thực vật xâm hại trên tổng số 250.000 loài thực vật, có ngh a là chiếm tỷ lệ hơn 11%. Theo Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế - IUCN, 2001: SVNLXH là một loài sinh vật ngoại lai đã thích nghi và phát triển trong một hệ sinh thái hoặc nơi sống tự nhiên hoặc nửa tự nhiên mới là nguyên nhân gây ra sự thay đổi và đe dọa đa dạng sinh học bản địa. Ở Việt Nam hiện tƣợng loài ngoại lai xâm hại đã xuất hiện từ những năm 1990 và gây những hậu quả nghiêm trọng.

Điều 8, khoản 8 của Công ƣớc Đa dạng sinh học đã kêu gọi các bên cùng tham gia công ƣớc: “Ngăn chặn sự du nhập, kiểm soát hoặc diệt trừ các loài ngoại LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 lai gây hại cho các hệ sinh thái, nơi sống hoặc các loài sinh vật bản địa”. Điển hình nhƣ loài Mai dƣơng (Mimosa pigra) xâm lấn dày đặc, tạo thành những vùng tập trung với diện tích khá lớn, mật độ dày ở nhiều vùng đất bán ngập dọc các đƣờng lộ hay các mƣơng nƣớc tại khu vực đồng bằng ven biển phía Nam tỉnh Thừa Thiên Huế. Loài Mai dƣơng còn cạnh trạnh với các loại thực vật bản địa về chỗ ở và thức ăn nên dẫn đến nguy cơ làm thay đổi thành phần của thảm thực vật bản địa, giảm sút tính đa dạng sinh học, thậm chí tiêu diệt các loài bản địa. Nơi loài cây này phát triển thì mật độ các loài chim, bò sát, thực vật thân thảo… giảm nhiều so với thảm thực vật bản địa.

Bên cạnh đó, loài Mai dƣơng có chứa độc tố minosine với hàm lƣợng 0,2% so với trọng lƣợng khô của lá, có thể gây nguy hiểm cho động vật bản địa. Đặc điểm chung của các SVNLXH *Loài SVNLXH là tác nhân chính gây ra những xáo động trong các hệ sinh thái Thành phần các loài sinh vật của một hệ sinh thái (HST) cụ thể tại bất cứ mọi địa điểm và từng thời gian nhất định sẽ tùy thuộc vào điều kiện hiện tại của môi trƣờng, vào mức độ và dạng xáo động đang xảy ra, sự xuất hiện và biến mất của các loài sinh vật trong HST đó và vào thành phần của nguồn cung cấp các loài sinh vật trong khu vực. Con ngƣời thƣờng có nhiều tác động và gây ra những biến đổi trong các HST trong việc thúc đẩy sự tạo thành của các loài SVNLXH các tác động của con ngƣời thể hiện trên các phƣơng diện: - Đẩy nhanh sự thay đổi môi trƣờng sống, các điều kiện tồn tại của các loài sinh vật. - Tăng trƣởng mạnh mẽ việc vận chuyển có chủ định và không có chủ định các loài sinh vật trên khắp thế giới.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 - Làm tăng các loài sinh vật ở các khu vực, đồng thời làm giảm loài bản địa và dẫn đến làm giảm số lƣợng các loài trên thế giới. Sự tổ hợp tác động của các nhân tố trên đây tạo nên những biến đổi cơ bản trong các HST. Những loài sinh vật có đặc điểm phù hợp giành đƣợc lợi thế từ những xáo động trong HST, thƣờng có đƣợc khả năng tồn tại và phát triển mạnh.