Đề xuất giải pháp phục hồi rừng thứ sinh nghèo trên núi đá vôi tại vùng đệm vườn quốc gia Cát Bà

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích hay đề xuất một số giải pháp kỹ thuật phục hồi rừng thứ sinh nghèo trên núi đá vôi tại vùng đệm, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Giải Pháp Phục Hồi Rừng Thứ Sinh Nghèo Trên Núi Đá Vôi Tại Cát Bà
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Quan niệm về rừng thứ sinh nghèo và phục hồi rừng thứ sinh nghèo

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Cát Bà

Rừng thứ sinh nghèo trên núi đá vôi tại Cát Bà đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Việc phục hồi rừng không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển bền vững khu vực. Giải pháp phục hồi rừng thứ sinh nghèo cần được nghiên cứu và áp dụng một cách đồng bộ và hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái của rừng thứ sinh nghèo tại Cát Bà

Rừng thứ sinh nghèo tại Cát Bà có cấu trúc sinh thái đa dạng nhưng đang bị suy giảm nghiêm trọng. Các loài thực vật quý hiếm như Nghiên, Kim Giao đang có nguy cơ tuyệt chủng do tác động của con người và biến đổi khí hậu.

1.2. Vai trò của rừng thứ sinh trong hệ sinh thái

Rừng thứ sinh đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, bảo vệ nguồn nước và giảm thiểu thiên tai. Việc phục hồi rừng sẽ giúp cải thiện chất lượng môi trường sống cho các loài động thực vật.

II. Thách thức trong việc phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Cát Bà

Việc phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Cát Bà gặp nhiều thách thức như sự xâm lấn của các hoạt động kinh tế, biến đổi khí hậu và thiếu nguồn lực cho công tác bảo tồn. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết kịp thời.

2.1. Tác động của con người đến rừng thứ sinh

Các hoạt động khai thác gỗ, du lịch không bền vững và nông nghiệp đã làm suy giảm diện tích rừng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học mà còn làm mất đi các dịch vụ sinh thái mà rừng cung cấp.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến rừng

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện khí hậu tại Cát Bà, gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phục hồi của rừng thứ sinh nghèo.

III. Phương pháp phục hồi rừng thứ sinh nghèo hiệu quả tại Cát Bà

Để phục hồi rừng thứ sinh nghèo, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Các giải pháp như khoanh nuôi, trồng cây bản địa và quản lý bền vững sẽ giúp phục hồi hệ sinh thái rừng.

3.1. Khoanh nuôi và bảo vệ rừng

Khoanh nuôi là phương pháp hiệu quả để bảo vệ và phục hồi rừng. Việc này giúp tạo điều kiện cho các loài thực vật phát triển tự nhiên, từ đó phục hồi đa dạng sinh học.

3.2. Trồng cây bản địa và cải tạo đất

Trồng cây bản địa không chỉ giúp phục hồi rừng mà còn cải thiện chất lượng đất. Các loài cây bản địa có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và đất đai tại Cát Bà.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về phục hồi rừng

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Cát Bà đã mang lại kết quả tích cực. Các mô hình phục hồi đã được triển khai và cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện môi trường.

4.1. Mô hình phục hồi rừng thành công

Một số mô hình phục hồi rừng tại Cát Bà đã thành công trong việc tăng cường độ che phủ rừng và phục hồi đa dạng sinh học. Các mô hình này có thể được nhân rộng ra các khu vực khác.

4.2. Đánh giá tác động của phục hồi rừng

Đánh giá tác động của các giải pháp phục hồi rừng cho thấy sự cải thiện rõ rệt về chất lượng môi trường sống và sự gia tăng số lượng loài thực vật và động vật trong khu vực.

V. Kết luận và tương lai của phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Cát Bà

Phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Cát Bà là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Các giải pháp đã được đề xuất cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn rừng

Bảo tồn rừng không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển kinh tế bền vững. Rừng là nguồn tài nguyên quý giá cần được bảo vệ và phát huy.

5.2. Hướng đi tương lai cho phục hồi rừng

Tương lai của phục hồi rừng thứ sinh nghèo tại Cát Bà phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan, từ chính quyền đến cộng đồng địa phương. Cần có các chính sách hỗ trợ và nguồn lực để thực hiện hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hơn 18,77 triệu hecta đất lâm nghiệp, chiếm 56,67% tổng diện tích tự nhiên, đóng vai trò sống còn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phòng hộ đầu nguồn. Tuy nhiên, hệ sinh thái rừng nhiệt đới, đặc biệt là hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi (chiếm khoảng 1,15 triệu hecta, tương đương 3,5% diện tích cả nước), đang đối mặt với sự suy thoái nghiêm trọng do tác động nhân sinh và khai thác quá mức. Quần đảo Cát Bà với tổng diện tích hơn 204 km² là mẫu hình đặc trưng cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vôi ven biển. Mặc dù thảm thực vật rừng tại đây bao phủ khoảng 15.510 ha (chiếm 52% diện tích tự nhiên), song diện tích rừng thứ sinh nghèo kiệt và trảng cây bụi tái sinh chiếm tới hơn 12.916 ha (khoảng 83% diện tích thảm thực vật), trong khi rừng nguyên sinh chỉ còn lại khoảng 1.045,2 ha (chiếm 6%).

Vấn đề then chốt của nghiên cứu tập trung vào sự suy thoái trầm trọng về cấu trúc và trữ lượng của kiểu rừng thứ sinh trên đất đá vôi xương xẩu. Khác với núi đất, rừng núi đá vôi khi bị phá vỡ tầng tán sẽ đối mặt với nguy cơ rửa trôi tầng đất mặt, xói mòn mạnh và biến động nhiệt độ gay gắt, khiến khả năng tự phục hồi diễn ra vô cùng chậm chạp.

Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm đánh giá toàn diện các nhân tố lập địa, đặc điểm cấu trúc tầng cây cao và tầng cây tái sinh; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh hoàn chỉnh nhằm phục hồi trạng thái rừng thứ sinh nghèo tại vùng đệm Vườn Quốc gia Cát Bà. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc bảo tồn nguồn gen quý hiếm như Nghiến, Trai lý, Kim giao, Lát hoa, đồng thời hỗ trợ cải thiện sinh kế cho hơn 1.250 hộ dân sinh sống tại các xã vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết hệ sinh thái của Tansley (1935) và học thuyết sinh địa quần lạc của Sukachev (1957), kết hợp với trường phái "sinh thái phát sinh thảm thực vật" của Thái Văn Trừng (1978). Theo khung lý thuyết này, thảm thực vật rừng trên núi đá vôi Cát Bà thuộc kiểu phụ thổ nhưỡng kiệt nước trên đất đá vôi xương xẩu, phản ánh mối tương tác khép kín giữa điều kiện vi khí hậu, đất feralit và quần xã sinh vật. Bên cạnh đó, luận văn áp dụng quan điểm phục hồi hệ sinh thái của IUCN (2003) và Tổ chức Gỗ Nhiệt đới Quốc tế ITTO (2002), tiếp cận phục hồi rừng thông qua việc nhận diện và triệt tiêu các "yếu tố gây căng thẳng" (stress factors), hướng tới trạng thái bền vững về cấu trúc và chức năng sinh thái.

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

• Rừng thứ sinh nghèo: Trạng thái rừng bị suy thoái mạnh về trữ lượng, tầng tán bị phá vỡ, nghèo nàn về loài cây mục đích và khả năng tự tái sinh suy giảm.
• Diễn thế sinh thái: Quá trình biến đổi có quy luật của quần xã sinh vật qua các giai đoạn thay thế loài theo thời gian.
• Độ tàn che: Tỷ lệ che phủ của vòm tán cây rừng đối với mặt đất, quyết định chế độ ánh sáng và ẩm độ dưới tán.
• Cây mục đích: Những loài cây gỗ bản địa có giá trị kinh tế cao, ý nghĩa sinh thái vượt trội và khả năng thích nghi bền vững với điều kiện lập địa karst.

Mô hình nghiên cứu định lượng cấu trúc quần xã dựa trên chỉ số giá trị quan trọng (Important Value - IV%) của Daniel Marmillod, kết hợp chỉ số phân bố không gian U của Clark và Evans nhằm xác định cấu trúc phân bố cá thể thực vật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp về tự nhiên, kinh tế - xã hội tại huyện Cát Hải và dữ liệu sơ cấp thu thập thực địa trong giai đoạn 2007 - 2008.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Hệ thống mẫu gồm 18 ô tiêu chuẩn (OTC) được thiết lập đại diện cho 3 trạng thái rừng: IC (đất trống có cây gỗ rải rác và cây bụi), IIA (rừng thứ sinh phục hồi sau nương rẫy), và IIIA1 (rừng thứ sinh nghèo). Mỗi OTC sơ cấp có diện tích 2.500 m² (50m x 50m) chứa 1 OTC bán định vị 1.000 m² (50m x 20m) bố trí cạnh dài song song với đường đồng mức. Để điều tra tầng cây tái sinh, bố trí các ô dạng bản 9 m² (3m x 3m) theo phương pháp hệ thống bên trong OTC.

Phương pháp phân tích:

• Thổ nhưỡng: Lấy 2 mẫu đất/OTC (gồm 1 mẫu tổng hợp 9 điểm tầng mặt 0 - 10 cm và 1 mẫu dung trọng) để phân tích dung trọng, tỷ trọng, độ xốp, mùn tổng số, độ pH và hàm lượng N-P-K dễ tiêu tại phòng thí nghiệm chuyên ngành của Trường Đại học Lâm nghiệp.
• Lâm học: Đo đếm đường kính thân (D1.3), chiều cao vút ngọn (Hvn), đường kính tán (Dt), phẩm chất cây và xác định độ tàn che qua mạng lưới 100 điểm.
• Xử lý thống kê: Sử dụng phần mềm SPSS và Excel để phân tích phương sai, tính toán hệ số tổ thành và kiểm định tiêu chuẩn phân bố Clark - Evans.

Phương pháp lấy mẫu tầng và phân tích thống kê chuyên biệt được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cao trong điều kiện địa hình karst bị chia cắt phức tạp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa trên 18 ô tiêu chuẩn tại vùng đệm Vườn Quốc gia Cát Bà mang lại các kết quả định lượng cụ thể:

• Điều kiện lập địa và thổ nhưỡng: Địa hình có độ cao tuyệt đối từ 45 m đến 98 m, độ dốc phổ biến từ 20° đến 30° (chiếm 50% tổng số OTC). Đất thuộc nhóm Feralit đỏ nâu và nâu đỏ dốc tụ, tầng đất mỏng dưới 50 cm chiếm 44,4% (8/18 OTC). Tỷ trọng đất dao động từ 2,47 đến 2,65 g/cm³, dung trọng từ 0,87 đến 1,13 g/cm³, độ xốp trung bình từ 23,87% đến 44,34%, và độ pH đạt mức trung tính (6,71 - 6,78). Hàm lượng mùn ở trạng thái IIA và IIIA1 đạt 2,16% - 3,65%, cao hơn rõ rệt so với trạng thái IC (1,28% - 2,22%). Hàm lượng lân dễ tiêu nghèo kiệt, dao động từ 0,22 đến 0,89 ldl/100g đất.

• Cấu trúc tầng cây cao:

  • Trạng thái IC có mật độ cây tầng cao rất thấp, trung bình chỉ 46 cây/ha với đường kính D1.3 trung bình 10,1 cm, chiều cao Hvn đạt 6,4 m, chủ yếu là các loài tiên phong ưa sáng như Ô rô, Mạy tèo, Lòng mang, Gạo.
  • Trạng thái IIA đạt mật độ 220 - 304 cây/ha, độ tàn che 0,3 - 0,4; tỷ lệ cây phẩm chất xấu từ 10% đến 25%.
  • Trạng thái IIIA1 có mật độ dao động từ 240 đến 476 cây/ha, độ tàn che 0,3 - 0,45; tỷ lệ cây phẩm chất xấu tăng vọt lên 25% - 55% (điển hình OTC 17 có tỷ lệ cây xấu lên tới 55%). Đáng chú ý, tỷ lệ cây mục đích ở tất cả 18 OTC chỉ đạt 8,8% - 42,1% (khoảng 24 - 128 cây/ha), chưa đạt ngưỡng tiêu chuẩn 150 cây/ha theo Quy phạm kỹ thuật lâm sinh QPN 14-92.

• Đặc điểm tầng cây tái sinh: Mật độ cây tái sinh tương đối dồi dào, biến động từ 1.500 đến 3.375 cây/ha (trạng thái IC), từ 3.500 đến 6.750 cây/ha (trạng thái IIA), và từ 3.375 đến 4.375 cây/ha (trạng thái IIIA1). Ở trạng thái IC, cây tái sinh có nguồn gốc từ hạt chiếm ưu thế (65,7% - 83,6%). Ngược lại, tại trạng thái IIA và IIIA1, cây tái sinh từ chồi chiếm tới 55,5% - 87,8%. Tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng chỉ chiếm từ 9,3% đến 31,5%. Kiểm định phân bố U của Clark & Evans chỉ ra rằng cây tái sinh tại trạng thái IIA và IIIA1 chủ yếu phân bố dạng cụm, trong khi ở trạng thái IC phân bố ngẫu nhiên hoặc phân bố đều.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy thoái của rừng thứ sinh Cát Bà bắt nguồn từ áp lực khai thác chọn lọc trong quá khứ đối với các loài gỗ quý (Nghiến, Trai lý, Kim giao) kết hợp với chăn thả tự do của cộng đồng địa phương. Cấu trúc tầng cây cao bị phân mảnh khiến độ tàn che giảm xuống dưới 0,4, tạo điều kiện cho các loài cây bụi, cây ưa sáng cạnh tranh gay gắt nguồn dinh dưỡng. Khi thể hiện mối quan hệ giữa độ che phủ và tính chất lý hóa của đất qua bảng so sánh, dữ liệu chứng minh rằng độ xốp và hàm lượng mùn giảm dần tỷ lệ thuận với mức độ thoái hóa của tầng tán cây cao (từ IIIA1 xuống IC).

So sánh với các nghiên cứu tại Vườn Quốc gia Cúc Phương và Khu bảo tồn Na Hang, thảm thực vật karst Cát Bà chịu thêm tác động bất lợi của gió biển và khô hạn cục bộ trong mùa đông. Việc cây tái sinh phân bố dạng cụm và có tỷ lệ tái sinh chồi cao (lên đến 87,8%) phản ánh khả năng chống chịu sinh thái của thảm thực vật bản địa, nhưng đồng thời cảnh báo nguy cơ suy thoái gen nếu không có biện pháp tỉa chồi, xúc tiến tái sinh hạt và trồng bổ sung loài mục đích kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát lập địa và cấu trúc quần xã, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật lâm sinh đồng bộ:

• Khoanh nuôi bảo vệ kết hợp xúc tiến tái sinh tự nhiên: Áp dụng cho các lập địa thuộc trạng thái IIIA1 có mật độ tái sinh mục đích đạt trên 700 cây/ha. Cơ quan thực hiện là Ban Quản lý Vườn Quốc gia Cát Bà phối hợp cùng Hạt Kiểm lâm Cát Hải. Mục tiêu nâng độ tàn che từ 0,4 lên 0,65 và giảm tỷ lệ cây xấu xuống dưới 15% trong lộ trình 5 năm (2009 - 2014). Các biện pháp bao gồm: phát dọn dây leo, cây bụi chèn ép, tỉa chồi chỉ giữ lại 1 - 2 thân khỏe mạnh, bảo vệ nghiêm ngặt chống chặt phá và cháy rừng.

• Làm giàu rừng và trồng bổ sung loài cây bản địa: Áp dụng đối với trạng thái IIA và các lô IIIA1 nghèo kiệt có số cây mục đích dưới 100 cây/ha. Tiến hành trồng bổ sung theo rạch hoặc theo đám với mật độ 200 - 300 cây/ha. Tập đoàn cây trồng ưu tiên gồm: Nghiến, Lát hoa, Kim giao, Re hương, Trám đen. Sử dụng cây con có bầu 12 - 18 tháng tuổi, trồng vào đầu mùa mưa (tháng 4 - tháng 6) để đảm bảo tỷ lệ sống đạt trên 85%.

• Cải tạo thảm cây bụi và trảng cây tái sinh nghèo: Áp dụng cho trạng thái IC gần khu dân cư. Thực hiện trồng phục hồi rừng kết hợp giữa cây tiên phong cải tạo đất và cây gỗ lớn bản địa, đào hố cục bộ trong các hốc đá có bổ sung phân vi sinh nhằm tăng khả năng giữ ẩm. Mục tiêu đạt độ che phủ mặt đất trên 60% sau 3 năm can thiệp kỹ thuật.

• Xây dựng quy chế đồng quản lý rừng và sinh kế bền vững: Ủy ban nhân dân huyện Cát Hải cùng các xã vùng đệm (Gia Luận, Trân Châu, Phù Long) cần giao khoán đất rừng ổn định cho khoảng 600 hộ dân, gắn nghĩa vụ bảo vệ rừng với quyền lợi phát triển du lịch sinh thái và nuôi trồng thủy sản bền vững, giảm thiểu 50% áp lực chặt củi và khai thác lâm sản phụ trái phép.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý và bảo tồn thiên nhiên: Lãnh đạo các Ban quản lý Vườn Quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên trên núi đá vôi (Cát Bà, Ba Bể, Cúc Phương, Phong Nha - Kẻ Bàng, Pù Mát). Luận văn cung cấp khung tiêu chí phân loại trạng thái rừng và hệ thống giải pháp kỹ thuật khoanh nuôi tái sinh cụ thể theo từng tiểu khu.

• Kỹ sư lâm sinh và cán bộ khuyến lâm: Các kỹ sư tại Chi cục Kiểm lâm và Trung tâm Khuyến nông - Lâm nghiệp các tỉnh miền núi phía Bắc. Tài liệu cung cấp quy trình kỹ thuật chọn loài cây mục đích, tiêu chuẩn xử lý cây chồi và phương pháp trồng bổ sung cây bản địa trên lập địa núi đá vôi khô cằn.

• Nhà khoa học, giảng viên và sinh viên ngành Lâm học, Sinh thái học: Tài liệu tham khảo hữu ích phục vụ nghiên cứu và giảng dạy các học phần Lâm sinh học, Điều tra quy hoạch rừng, Sinh thái môi trường rừng và Quản lý tài nguyên thiên nhiên.

• Chuyên gia hoạch định chính sách và tổ chức phát triển (NGOs): Các chuyên gia thiết kế dự án phục hồi rừng ngập mặn, rừng karst, phát triển chương trình lâm nghiệp cộng đồng và bảo tồn đa dạng sinh học thích ứng với biến đổi khí hậu.

Câu hỏi thường gặp

• Rừng thứ sinh nghèo trên núi đá vôi có đặc trưng sinh thái gì khác biệt so với núi đất?
  Đặc thù lớn nhất là tầng đất mặt rất mỏng (phần lớn dưới 50 cm), nằm xen kẽ trong các hốc đá vôi kiệt nước. Biên độ dao động nhiệt độ bề mặt rất lớn và đất dễ bị rửa trôi khi mất thảm phủ thực vật, khiến chu trình phục hồi tự nhiên khó khăn gấp nhiều lần so với núi đất feralit sâu dày.

• Tại sao mật độ cây tái sinh tại Cát Bà khá cao nhưng rừng vẫn khó tự phục hồi?
  Mặc dù mật độ tái sinh đạt từ 1.500 đến hơn 6.700 cây/ha, song phần lớn là các loài cây bụi, cây gỗ tạp ưa sáng kém giá trị. Hơn nữa, trên 65% cây tái sinh ở trạng thái IIA và IIIA1 xuất phát từ nguồn gốc chồi yếu ớt và phân bố dạng cụm, thiếu hụt nghiêm trọng cây tái sinh từ hạt của các loài mục đích gỗ lớn.

• Quy chuẩn nào được dùng để xác định sự cần thiết phải trồng bổ sung làm giàu rừng?
  Nghiên cứu căn cứ theo Quy phạm kỹ thuật lâm sinh QPN 14-92. Tiêu chuẩn quy định nếu mật độ cây mục đích đạt phẩm chất tốt trên 150 cây/ha thì chỉ cần khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên. Tại 18 OTC khảo sát ở Cát Bà, số lượng cây mục đích chỉ đạt từ 24 đến 128 cây/ha, do đó bắt buộc phải áp dụng biện pháp trồng bổ sung.

• Chỉ số giá trị quan trọng (IV%) đóng vai trò gì trong việc chọn loài phục hồi rừng?
  Chỉ số IV% tổng hợp từ tỷ lệ số cây và tỷ lệ tiết diện ngang của loài trong quần xã. Các loài có IV% lớn hơn 5% và xuất hiện lặp lại ở nhiều ô tiêu chuẩn như Kim giao, Lát hoa, Re hương, Trám đen được xác định là loài cây mục đích có khả năng thích nghi cao nhất để đưa vào tập đoàn cây trồng phục hồi.

• Vì sao phương pháp lấy mẫu đất 9 điểm được áp dụng trong nghiên cứu này?
  Địa hình karst có độ phân hóa vi tiểu hình cực kỳ phức tạp và phân tán không đều giữa các khe đá. Phương pháp lấy mẫu đất hỗn hợp 9 điểm ở tầng mặt (0 - 10 cm) giúp loại trừ sai số ngẫu nhiên cục bộ, đảm bảo tính đại diện chính xác cho các chỉ tiêu lý hóa như độ xốp, mùn và N-P-K dễ tiêu.

Kết luận

• Luận văn đã cung cấp hệ thống cơ sở dữ liệu định lượng khoa học và toàn diện về điều kiện thổ nhưỡng, cấu trúc tầng tán và quy luật tái sinh của 3 trạng thái rừng thứ sinh nghèo trên núi đá vôi tại vùng đệm Vườn Quốc gia Cát Bà.
• Xác định nguyên nhân chính cản trở phục hồi rừng là sự suy giảm mật độ cây mục đích (chỉ đạt 24 - 128 cây/ha), tỷ lệ cây phẩm chất xấu cao (lên tới 55%) và cây tái sinh phân bố không đều dạng cụm.
• Khẳng định tính khả thi của hệ thống giải pháp kỹ thuật kết hợp giữa khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, tỉa thưa nuôi dưỡng và trồng bổ sung các loài cây bản địa có giá trị kinh tế - sinh thái vượt trội như Nghiến, Kim giao, Lát hoa, Re hương.
• Đề xuất lộ trình theo dõi, đánh giá định kỳ các mô hình phục hồi thử nghiệm trong giai đoạn 3 - 5 năm, kết hợp hoàn thiện chính sách giao khoán đất rừng và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng địa phương.
• Kêu gọi các cấp quản lý, nhà khoa học và chính quyền địa phương khẩn trương triển khai đồng bộ các giải pháp lâm sinh nhằm bảo tồn bền vững di sản đa dạng sinh học độc đáo của quần đảo Cát Bà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP HOÀNG VĂN THẬP ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP KỸ THUẬT PHỤC HỒI RỪNG THỨ SINH NGHÈO TRÊN NÚI ĐÁ VÔI TẠI VÙNG ĐỆM VƯỜN QUỐC GIA CÁT BÀ LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP HÀ NỘI, 2008 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 §Æt vÊn ®Ò ViÖt Nam cã diÖn tÝch tù nhiªn 33,12 triÖu hecta, trong ®ã diÖn tÝch ®Êt l©m nghiÖp 18,77 triÖu hecta, chiÕm 56,67%. N»m trªn b¸n ®¶o §«ng D­¬ng, chÞu ¶nh h­ëng cña khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa, ®Þa h×nh chia c¾t phøc t¹p, tr¶i dµi qua nhiÒu vïng sinh th¸i kh¸c nhau, ViÖt Nam cã nguån tµi nguyªn phong phó, cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc vµ ®Æc h÷u cao. Tuy nhiªn, do chiÕn tranh kÐo dµi dÉn ®Õn sù ®ãi nghÌo, céng víi c¬ chÕ chÝnh s¸ch ch­a phï hîp dÉn ®Õn rõng bÞ tµn ph¸ nÆng nÒ, nhiÒu nguån tµi nguyªn ®éng, thùc vËt rõng quý hiÕm bÞ tuyÖt chñng (n¨m 1943 diÖn tÝch rõng lµ 14,3 triÖu hecta vµ sau 50 n¨m diÖn tÝch rõng hiÖn nay chØ cßn xÊp xØ 13 triÖu hecta). Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, §¶ng vµ Nhµ n­íc ta ®· kh«ng ngõng quan t©m tíi ph¸t triÓn l©m nghiÖp, th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch hç trî b»ng c¸c ch­¬ng tr×nh dù ¸n nh­ ch­¬ng tr×nh 327, ch­¬ng tr×nh 661, v.v, do ®ã diÖn tÝch rõng ®· ®­îc t¨ng lªn nh­ng kh«ng ®¸ng kÓ, bªn c¹nh ®ã c¸c loµi ®éng thùc vËt quý hiÕm cã nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng vÉn cßn tiÕp diÔn.

§Æc biÖt rõng trªn nói ®¸ v«i ®· bÞ gi¶m sót nhanh chãng c¶ vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng. Nh÷ng t¸c ®éng nµy ®· ¶nh h­ëng lín ®Õn kh¶ n¨ng tån t¹i cña rõng, lµm mÊt c©n b»ng hÖ sinh th¸i, diÔn thÕ rõng ®i theo chiÒu tiªu cùc [31]. §¶o C¸t Bµ lµ ®¶o ®Æc tr­ng cho hÖ sinh th¸i rõng - biÓn. N¬i ®©y cã V­ên Quèc gia danh tiÕng, lµ ®Þa chØ du lÞch hÊp dÉn ®èi víi du kh¸ch trong vµ ngoµi n­íc.

§Þa danh nµy kh«ng chØ cã vÎ ®Ñp hÊp dÉn mµ cßn lµ mét kho tµi nguyªn thiªn nhiªn phong phó, ®a d¹ng. V× vËy, viÖc nghiªn cøu qu¶n lý vµ sö dông bÒn v÷ng nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn nãi chung vµ tµi nguyªn rõng trªn nói ®¸ v«i nãi riªng cã ý nghÜa to lín vµ thiÕt thùc vÒ c¸c mÆt kinh tÕ, x· héi, v¨n ho¸, khoa häc vµ m«i tr­êng. Rõng trªn nói ®¸ v«i ë C¸t Bµ cã cÊu tróc vµ tæ thµnh phong phó trªn ®Þa h×nh phøc t¹p. Tuy nhiªn, hiÖn nay phÇn lín kiÓu rõng nµy ®· trë nªn nghÌo kiÖt, nhiÒu loµi c©y quý trong rõng nh­; §inh, NghiÕn, Hoµng §µn, Kim Giao, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Cä H¹ Long ®· khan hiÕm vµ ®ang bÞ ®e do¹ biÕn mÊt.

Mét khi hÖ sinh th¸i rõng trªn nói ®¸ v«i bÞ tµn ph¸ th× kh¶ n¨ng tù phôc håi gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n, ®Æc ®iÓm nµy kh¸c h¼n víi hÖ sinh th¸i rõng nói ®Êt. MÆc dï vËy, cho ®Õn nay chóng ta vÉn ch­a x¸c ®Þnh ®­îc nh÷ng gi¶i ph¸p ®ång bé cho ho¹t ®éng phôc håi vµ ph¸t triÓn rõng trªn nói ®¸ v«i t¹i VQG C¸t Bµ, cô thÓ lµ: - Ch­a x¸c ®Þnh ®­îc tiªu chuÈn ph©n lo¹i ®èi t­îng cÇn t¸c ®éng cho tõng ®iÒu kiÖn cô thÓ. - Ch­a x©y dùng ®­îc hÖ thèng biÖn ph¸p kü thuËt hoµn chØnh, nh÷ng quy tr×nh c«ng nghÖ cã hiÖu qu¶ cao cho ho¹t ®éng phôc håi vµ ph¸t triÓn rõng trong tõng ®iÒu kiÖn cô thÓ. - Ch­a x¸c ®Þnh ®­îc tËp ®oµn c©y phï hîp ®Ó ph¸t huy tiÒm lùc kinh tÕ vµ sinh th¸i cao cña rõng trªn nói ®¸ v«i.

§Ó gãp phÇn gi¶i quyÕt nh÷ng tån t¹i trªn, ®Ò tµi "§Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p kü thuËt phôc håi rõng thø sinh nghÌo trªn nói ®¸ v«i t¹i vïng ®Öm V­ên Quèc Gia C¸t Bµ" ®· ®­îc thùc hiÖn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Quan niÖm vÒ rõng thø sinh nghÌo vµ phôc håi rõng thø sinh nghÌo Tuy kh¸c nhau vÒ ng«n tõ hay c¸ch diÔn ®¹t, nh­ng cho ®Õn nay thuËt ng÷ rõng thø sinh nghÌo (Degraded secondary forest) ®· ®­îc nhËn thøc thèng nhÊt trªn ph¹m vi toµn thÕ giíi. Rõng thø sinh nghÌo lµ rõng n»m trong lo¹t diÔn thÕ thø sinh, tiÒm n¨ng vµ c¸c chøc n¨ng cã lîi cña rõng ®· bÞ suy gi¶m d­íi t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè tù nhiªn, kinh tÕ, x· héi, ®Æc biÖt lµ t¸c ®éng cña con ng­êi (A.

Quan ®iÓm hiÖn nay vÒ phôc håi rõng thø sinh nghÌo ®­îc chia thµnh ba nhãm chÝnh nh­ sau: Mét lµ, phôc håi rõng lµ ®­a rõng ®Õn tr¹ng th¸i hoµn chØnh, tiÕp cËn víi tr¹ng th¸i tr­íc khi bÞ t¸c ®éng. Theo quan ®iÓm nµy cã c¸c t¸c gi¶ Cairns (1995), Jordan (1995) vµ Egan (1996). Hai lµ, nhÊn m¹nh hÖ sinh th¸i rõng ph¶i ®­îc phôc håi tíi møc ®é bÒn v÷ng nµo ®ã b»ng con ®­êng tù nhiªn hoÆc nh©n t¹o mµ kh«ng nhÊt thiÕt gièng nh­ hÖ sinh th¸i ban ®Çu. §©y lµ quan ®iÓm nhËn ®­îc nhiÒu sù t¸n ®ång nhÊt.

§iÓn h×nh cña quan ®iÓm nµy lµ: Harrington, 1999; Kumar, 1999; Bradshaw, 2002; IUCN, 2003; David Lamb, 2003). Ba lµ, tËp trung vµo viÖc x¸c ®Þnh c¸c nguyªn nh©n vµ yÕu tè rµo c¶n cña qu¸ tr×nh phôc håi rõng. §iÓn h×nh lµ nghiªn cøu cña ITTO (2002) khi nhÊn m¹nh, nh÷ng khu vùc ®Êt rõng ®· bÞ tho¸i ho¸, hµm l­îng chÊt dinh d­ìng trong ®Êt thÊp, kÕt cÊu kh«ng tèt, nhiÒu mÇm bÖnh, xãi mßn m¹nh vµ löa rõng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 §Ó phôc håi rõng cÇn ph¶i x¸c ®Þnh c¸c nh©n tè ¶nh h­ëng tíi sù mÊt rõng (stress factors), tõ ®ã h¹n chÕ hoÆc lo¹i bá chóng.

§©y ®­îc coi nh­ mét quan ®iÓm, mét sù nh×n nhËn míi vÒ phôc håi rõng, v× ®· b­íc ®Çu g¾n kÕt phôc håi rõng víi c¸c yÕu tè x· héi, khi nguyªn nh©n chÝnh g©y nªn mÊt rõng t¹i c¸c n­íc nhiÖt ®íi chÝnh lµ con ng­êi. Thµnh tùu nghiªn cøu phôc håi rõng thø sinh nghÌo trªn nói ®¸ v«i Khi nghiªn cøu th¶m thùc vËt trªn nói ®¸, ®Æc biÖt trªn nói ®¸ v«i ë nhiÖt ®íi, nhiÒu chuyªn gia vÒ thùc vËt, ®Þa lý thùc vËt, thæ nh­ìng ®· rÊt ng¹c nhiªn tr­íc hÖ sinh th¸i hïng vÜ cã vÎ ®Ñp kú diÖu vµ cho nhiÒu s¶n phÈm quý gi¸. Nói ®¸ cã ®Êt Ýt vµ máng, v¸ch nói gÇn nh­ dùng ®øng, sau thêi gian kh«ng l©u phÇn lín ®Êt sÏ bÞ gét röa xuèng ch©n nói. H¬n n÷a nói ®¸ khi kh«ng cã t¸n rõng che phñ, biªn ®é nhiÖt cao, phong ho¸ sÏ rÊt m¹nh, ®¸ nøt thµnh tõng t¶ng vµ s¹t lë r¬i xuèng.

Nh÷ng nghiªn cøu nµy còng khuyÕn c¸o r»ng: Mét khi rõng nói ®¸ v«i bÞ tµn ph¸ nÆng nÒ th× rõng rÊt khã cã thÓ tù phôc håi trë l¹i, ®Æc ®iÓm nµy kh¸c h¼n víi hÖ sinh th¸i nói ®Êt. Sau khi th¶m thùc vËt nói ®¸ v«i bÞ mÊt, d­íi c¸c trËn m­a lín vµ c­êng ®é m¹nh ë vïng khÝ hËu nhiÖt ®íi Èm (nh­ ë ViÖt Nam), ch©n nói bÞ thiÖt h¹i, ®e do¹ ®êi sèng vµ s¶n xuÊt cña con ng­êi (dÉn theo TrÇn H÷u Viªn, 2004 [40]). ViÖn l©m nghiÖp Qu¶ng T©y vµ Qu¶ng §«ng - Trung Quèc ®· nghiªn cøu ®Æc ®iÓm sinh tr­ëng cña mét sè loµi c©y trªn nói ®¸ v«i nh­: Toona sinensis, Delavaya toxocarpa, Chukrasia tabularis, Excentrodendron tonkinensis. Nh÷ng nghiªn cøu ®ã ®· ®­îc tæng kÕt s¬ bé sau nhiÒu héi th¶o khoa häc ë Häc viÖn L©m nghiÖp B¾c Kinh víi sù tham gia cña nhiÒu nhµ khoa häc l©m nghiÖp ®Çu ngµnh cña n­íc nµy vµ nh÷ng h­íng dÉn t¹m thêi vÒ kü thuËt phôc håi rõng trªn nói ®¸ v«i ®· ®­îc x©y dùng.

Tuy nhiªn, nh÷ng nguyªn lý vÒ phôc håi vµ ph¸t triÓn rõng trªn nói ®¸ v«i ch­a ®­îc tæng kÕt mét c¸ch cã hÖ thèng nªn viÖc ¸p dông nh÷ng h­íng dÉn nµy cho LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 nhiÒu quèc gia kh¸c, trong ®ã cã ViÖt Nam cßn khiªm tèn vµ ®ang trong giai ®o¹n thö nghiÖm. Tån t¹i nghiªn cøu phôc håi rõng thø sinh nghÌo trªn nói ®¸ v«i Nh×n chung trªn thÕ giíi nh÷ng nghiªn cøu vÒ phôc håi rõng míi chØ tËp trung vµo phôc håi rõng trªn nói ®Êt, nh÷ng nghiªn cøu phôc håi rõng trªn nói ®¸ v«i rÊt Ýt. C¸c nghiªn cøu míi chØ tËp trung vµo c¸c lÜnh vùc nh­: ph©n chia th¶m thùc vËt trªn nói ®¸ v«i, nghiªn cøu ®a d¹ng loµi trªn nói ®¸ v«i, ph©n vïng sinh th¸i trªn nói ®¸ v«i. MÆt kh¸c, nh÷ng nguyªn lý vÒ phôc håi vµ ph¸t triÓn rõng trªn nói ®¸ v«i ch­a ®­îc tæng kÕt mét c¸ch hÖ thèng, nªn viÖc ¸p dông nh÷ng h­íng dÉn nµy cho nhiÒu quèc gia kh¸c, trong ®ã cã ViÖt Nam cßn khiªm tèn vµ ®ang trong giai ®o¹n thö nghiÖm.

Quan ®iÓm vÒ rõng thø sinh nghÌo vµ phôc håi rõng thø sinh nghÌo Th¸i V¨n Trõng (1970, 1978) vµ TrÇn Ngò Ph­¬ng (1970) cho r»ng, rõng thø sinh nghÌo lµ rõng thø sinh ®ang ë trong lo¹t diÔn thÕ theo chiÒu h­íng tho¸i ho¸. TrÇn Ngò Ph­¬ng (2000) cßn kh¼ng ®Þnh tÊt c¶ c¸c kiÓu rõng giµu nguyªn sinh hay thø sinh, d­íi t¸c ®éng ph¸ ho¹i liªn tiÕp cña con ng­êi, cuèi cïng vÉn biÕn thµnh tr¶ng cá, víi ph­¬ng thøc chÆt tØa th­a vµ t¸i sinh tù nhiªn tõ rõng nguyªn liÖu ban ®Çu sÏ trë thµnh rõng h¹t hay rõng chåi, rõng nµy sÏ tho¸i ho¸ thµnh rõng chåi vµ cuèi cïng rõng chåi sÏ tho¸i ho¸ thµnh tr¶ng cá [27], [28]. Theo Ph¹m V¨n §iÓn (2006): (1) Rõng thø sinh nghÌo lµ rõng nghÌo vÒ tr÷ l­îng vµ tµi nguyªn sinh häc, nghÌo nµn vÒ loµi c©y môc ®Ých, vÒ chñng lo¹i, sè l­îng vµ chÊt l­îng l©m s¶n. (2) Rõng thø sinh nghÌo lµ rõng nghÌo c¶ vÒ gi¸ trÞ kinh tÕ, vÒ kh¶ n¨ng ®¸p øng nhu cÇu kinh tÕ – x· héi cña con ng­êi.

(3) Rõng thø sinh nghÌo cßn lµ rõng nghÌo vÒ n¨ng lùc tù phôc håi, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 biÓu hiÖn râ nhÊt th«ng qua n¨ng lùc t¸i sinh. Ngoµi ra, rõng thø sinh nghÌo cßn lµ rõng nghÌo vÒ kh¶ n¨ng dÞch vô, nghÌo vÒ vai trß b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i, nh­ ®iÒu hoµ khÝ hËu, gi÷ vµ ®iÒu tiÕt n­íc, h¹n chÕ xãi mßn ®Êt, v. Phôc håi rõng tr­íc hÕt lµ phôc håi l¹i thµnh phÇn chñ yÕu cña rõng lµ th¶m thùc vËt c©y gç. Phôc håi rõng lµ mét qu¸ tr×nh sinh häc gåm nhiÒu giai ®o¹n vµ kÕt thóc b»ng sù xuÊt hiÖn mét thÕ hÖ míi th¶m c©y gç b¾t ®Çu khÐp t¸n.

Qu¸ tr×nh phôc håi rõng sÏ t¹o ®iÒu kiÖn cho sù c©n b»ng sinh häc xuÊt hiÖn, ®¶m b¶o chi sù c©n b»ng nµy tån t¹i liªn tôc vµ còng v× thÕ mµ chóng ta sö dông chóng liªn tôc ®­îc (Vâ §¹i H¶i vµ céng sù, 2003) [14].