Đặt vấn đề Yên Bái là tỉnh thuộc vùng tây bắc của đất nước có nhiều xã vùng cao có chè Shan tuyết cổ thụ như: Sùng Đô, Suối Quyền, Nậm Lành, Nậm Mười. (huyện Văn Chấn), Phình Hồ, Xà Hồ. Nhưng chỉ ở Suối Giàng của huyện Văn Chấn là có chè Shan tuyết cổ thụ ngon hơn cả. Cây chè Shan tuyết hợp với khí hậu, đất đai và nguồn nước ở đây nên xanh tốt, đồng bào Mông không bao giờ phải bón phân hay phun thuốc trừ sâu.
Bởi vậy chè cổ thụ rất được thị trường ưa chuộng, vì ngoài chất lượng tuyệt hảo thì chè Shan tuyết còn là chè sạch tuyệt đối. Rừng trà cổ thụ Shan tuyết ở Suối Giàng có hàng vạn cây theo các nhà nghiên cứu cho biết, cây ít tuổi nhất cũng trên trăm năm, có cây có tuổi thọ trên 300 năm, cao gần chục mét, tán xoè rộng hàng chục mét vuông. Chính vì cây chè Shan tuyết có tuổi thọ lâu năm và sống trên vùng đất màu mỡ nên đã tạo điều kiện thuận lợi cho các loài mối tập trung và phát triển ồ ạt. Qua khảo sát thực tế cho thấy hiện nay các loài mối đã sâm nhập và tấn công được 10 năm trở lại đây.
Tuy chưa có thống kê đầy đủ nhưng diện tích chè bị mối xông khoanh vùng khoảng 30 ha, tập trung nhiều ở khu Bản Mới, Giàng A, Giàng B còn các khu khác thì rải rác. Được sự giúp đỡ của các thầy cô trong khoa Lâm Nghiệp trường đại học Nông lâm Thái Nguyên đã định hướng cho tôi nghiên cứu về các loài mối tại đồi chè Suối Giàng tỉnh Yên Bái. Đây là một loài côn trùng sinh trưởng và phát triển nhanh đã và đang sâm hại đến cây chè Shan tuyết làm giảm khả năng sinh trưởng và phát triển, mất dần giá trị kinh tế cho đồng bào Mông nơi đây. Để góp phần vào việc phát triển loài cây này phục vụ cho việc bảo tồn nét văn hoá của dân tộc, bảo vệ môi trường và làm tăng thêm giá trị kinh tế từ cây Shan tuyết đem lại.
Chúng tôi tiến hành thực hiện nghiên cứu một đề tài mang tên : Dự báo và đề xuất giải pháp phòng trừ mối hại chè Shan tuyết tại xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Mục đích nghiên cứu của đề tài - Bảo tồn và phát triển chè Shan tuyết xã Suối Giàng gắn với phát triển du lịch sinh thái, bảo vệ môi trường cảnh quan thiên nhiên. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Đánh giá được thực trạng mối hại cây chè Shan tuyết ở xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. - Dự báo được mức độ mối hại chè Shan tuyết trong 3-5 năm tới.
- Đề xuất được các giải pháp phòng trừ và lập kế hoạch phòng trừ mối. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Qua quá trình nghiên cứu giúp chúng tôi tìm hiểu thêm về mối một cách đầy đủ hơn về thức ăn, tập quán ăn mồi cũng như mức độ gây hại của chúng đối với cây chè Shan tuyết và hiểu thêm về các biện pháp phòng trừ chúng. Giúp chúng tôi học tập được phương pháp nguyên cứu khoa học, cụ thể là phương pháp quan sát thực hành, khả năng phân tích và tổng hợp tài liệu.
Phát huy tốt tinh thần độc lập sáng tạo trong học tập và nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả nghiên cứu là cơ sở thực tiễn quan trọng trong việc khoanh vùng gây hại, dự báo mức độ gây hại của mối từ đó đề xuất các giải pháp phòng trừ mối cho cây chè Shan tuyết và khắc phục các hậu quả do mối gây ra để giảm thiểu thiệt hại cho đồng bào dân tộc Mông tại xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. c 3 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.1 Đặc điểm sinh học của Mối Mối được xếp vào nhóm “côn trùng xã hội”. Khác với nhiều loài côn trùng đơn sinh, mỗi tổ mối là một “đơn vị sống” hoặc được coi là một “xã hội” riêng biệt.
Đôi khi người ta còn gọi Mối là “Kiến trắng” nhưng thật ra chúng không có họ hàng gì với nhau (thậm chí chúng còn tấn công nhau), chúng chỉ có mối quan hệ: đều là côn trùng. Mối được phân loại như là bộ cánh đều (danh pháp khoa học: Isoptera), tuy nhiên, dựa trên chứng cứ ADN, người ta thấy có sự ủng hộ cho một giả thuyết gần 120 năm trước, nguyên thủy dựa trên hình thái học, rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ (chi Cryptocercus). Gần đây, điều này đã dẫn tới việc một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại lại như là một họ duy nhất, gọi là Termitidae, trong phạm vi bộ Blattodea, một bộ chứa các loài gián. Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối vẫn là nhóm có tên gọi khoa học Isoptera, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối.
Quần thể mối Trên thế giới có khoảng 2700 loài mối, riêng ở Việt Nam có khoảng 100 loài thuộc 6 giống, giữa các loài chỉ có sự khác nhau về hình thái, số lượng cá thể, về c 4 cấu trúc tổ,…song đều giống nhau là sống quần thể. Mỗi quần thể đều có sự phân công theo chức năng [8]. Tổ mối Tổ là nơi sinh hoạt tập trung của Mối. Mối sống trong đất nên tổ của chúng hầu như không tách rời với đất.
Tổ của họ mối này có thể ở trong thân cây (Cototermes, Prototermes, Matermes) hoặc có thể là những ụ đất thuộc những loại phá hoại cây rừng (Macrotermes, Odontotermes) (Bộ NN & PTNT, 2006; Trần Công Loanh, 1997) [2]; [6]. Thức ăn của Mối Mối sử dụng rất nhiều loại thức ăn nhưng chủ yếu là thực vật. Khi khan hiếm thức ăn, mối ăn cả da, xác động vật, len, dạ, có khi ăn cả trứng mối thậm chí cả mối non (Bộ NN & PTNT, 2006; Trần Công Loanh, 1997) [10]. Việc nuôi dưỡng quần thể mối chủ yếu do mối thợ đảm nhiệm.
Thoạt tiên thức ăn qua miệng vào ruột mối thợ, sau đó mối thợ đem thể dịch thức ăn có trong cơ thể nó đã được tiêu hóa hoặc tiêu hóa một phần ứa ra đường mồm hoặc bài tiết ra từ cuối đường tiêu hóa để mớm cho mối vua, mối chúa, mối lính, mối non mà tự chúng không thể lấy thức ăn được, chất bã dạng viên được tống ra ngoài, những chất này thường được sử dụng để xây tổ. Hình thái và chức năng của Mối Mối là loại côn trùng có kích thước thân thể nhỏ, mềm, râu đầu hình chuỗi hạt, miệng gặm nhai, bàn chân có 4 đốt, lông đuôi ngắn. Mối có cánh hoặc không cánh. Trong một tổ mối trưởng thành của các loài mối điển hình bao gồm các thành phần; mối vua, mối chúa, mối cánh, mối lính, mối thợ.
Mỗi thành phần lại có các đặc điểm, hình thái và đảm nhận các chức năng khác nhau. Mối vua Trong tổ Mối chỉ có một Mối vua, cá biệt có 2-3 Mối vua. Mối vua làm nhiệm vụ thụ tinh cho Mối chúa. Nó cũng được Mối thợ chăm sóc chu đáo nhưng hình thái không biến đổi mà giống như Mối cánh đực bình thường (Phạm Ngọc Anh, 1967) [1].
Mối vua Mối chúa Mỗi tổ Mối chỉ có một Mối chúa, cá biệt có 2-3 Mối chúa. Mối chúa làm nhiệm vụ sinh sản, giao phối với Mối vua để duy trì nòi giống. Do được chăm sóc chu đáo nên hình thái của nó biến đổi nhiều, bụng có thể lớn gấp 250- 300 lần đầu. Mối chúa có thể đẻ hàng triệu trứng một ngày đêm.
Trứng Mối màu trắng, chiều dài từ 0,4- 2mm, tuỳ loại Mối mà trứng Mối có hình dạng khác nhau (Trần Công Loanh và Cs, 1997) [6]. Mối chúa Mối giống Bao gồm Mối giống có cánh và Mối giống không cánh (Trần Công Loanh và Cs, 1997) [6]: + Mối giống có cánh: Đây là thành phần chiếm số luợng đông trong quần thể. Hình thái ít biến đổi có 2 đôi cánh màng dài hơn thân thể, cánh trước và cánh sau có hình dạng và kích thước giống nhau, gốc cánh có ngấn rụng cánh. Khi không bay cánh sẽ xếp bằng trên mặt lưng.
Mối giống có tính xu quang mạnh. c 6 + Mối giống không có cánh: Loại này chiếm tỷ lệ ít trong quần thể. Chức năng của chúng là các mối vua hoặc mối chúa đề phòng trong trường hợp Mối vua hoặc Mối chúa bị chết do già hoặc bệnh thì chúng sẽ được chăm sóc đặc biệt để thay thế. Mối cánh Mối lính Mối lính phân hóa từ mối thợ.
Mối lính chiếm tỷ lệ không nhiều trong tập đoàn mối, nhiệm vụ của chúng là bảo vệ và tấn công. Nhiều mối lính có hàm rất to khiến chúng không thể tự kiếm ăn, thay vào đó chúng được mối thợ nuôi giống như ấu trùng. Ở tuyến hàm đấy có thể tiết ra dịch nhũ trắng gây mê đối phương (Dương Văn Đoàn, 2012) [3] Hình 2. Mối lính Mối thợ c 7 Mối thợ làm rất nhiều nhiệm vụ: xây tổ , đắp đường mui, vận chuyển nước, thức ăn, chăm sóc mối vua, mối chúa, mối lính, mối non…do vậy chúng chiếm số lượng nhiều nhất trong tổ Mối.
Cơ quan sinh dục của Mối thợ không phát triển. Về hình thái, Mối thợ gần giống Mối con, miệng gặm nhai hướng xuống dưới, màu sắc sẫm hơn ( Bộ NN & PTNT, 2006; Trần Công Loanh và Cs, 1997) [2]; [6]. Sự chia đàn và hình thành tổ Mối Hằng năm, Mối thường chia đàn vào tháng 3 đến tháng 8. Mối thường chia đàn vào thời gian khoảng từ 16-22h, đặc biệt vào những ngày trời mưa giông.
Khi bay ra khỏi tổ chúng bay theo hướng gió, bay cao và co tính hướng quang rất mạnh. Sau đó Mối giống có cánh cái phát ra tín hiệu dụ Mối giống đực, Mối giống đực bay đến dùng râu môi cọ vào lưng Mối cái. Nhận được tín hiệu Mối giống cái rụng cánh, Mối giống đực rụng cánh, chúng cắn đuôi nhau đi tìm xây tổ mới (Trần Công Loanh, Nguyễn Thế Nhã, 1997) [6]. Cách thức xâm nhập của Mối đối với cây trồng Mối xâm nhập vào cây trồng thường bằng những đường sau: 1.
Xâm nhập từ dưới đất lên và từ các vùng lân cận vào cây trồng: Đây là cách xâm nhập phổ biến nhất và hay gặp nhất. Theo cách xâm nhập này, mối sẽ từ các tổ mối có sẵn dưới đất hoặc từ các khu vực xung quanh xâm nhập vào cây trồng thông qua các hệ thống đường đất liên tục nối từ tổ mối đến nơi có nguồn ăn thức.