phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn được kết cấu thành 4 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển các khu công nghiệp; Chƣơng 2: Phương pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng phát triển các KCN trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc Chƣơng 4: Giải pháp phát triển các KCN tỉnh Vĩnh Phúc đến năm 2020 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KHU CÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm, phân loại, đặc điểm khu công nghiệp 1. Khái niệm khu công nghiệp Khu công nghiệp (KCN) được hình thành và phát triển ở các nước tư bản phát triển vào những năm cuối của thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Năm 1896, xuất hiện KCN đầu tiên ở Traffort Park thành phố Manchester (Anh).
Sau đó, KCN lần lượt được thành lập ở các nước khác như Mỹ (1899), Italia (1904); và kể từ những năm 50 thế kỷ XX thì KCN thực sự bùng nổ, trở thành phổ biến ở các nước. Ngày nay, KCN xuất hiện ở hầu hết các quốc gia trên thế giới. Theo số liệu của Hội đồng nghiên cứu phát triển Quốc tế (IDRC), đến năm 2005 đã có 12.600 KCN nằm rải rác ở 90 quốc gia. Trong đó: Hoa Kỳ là 8800, Canada: 1.200, Đức: 300, Anh 200 và Hà Lan 130, Malaixia có 166 KCN, Hàn Quốc 147, Indonesia 117 và Nhật Bản 95.
[20] Mặc dù KCN đã phát triển từ rất lâu, nhưng cho tới nay, vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về KCN. Theo quan điểm của Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hợp quốc UNIDO (1990): KCN là khu vực tương đối nhỏ, phân cách về mặt địa lý trong một quốc gia nhằm mục tiêu thu hút đầu tư vào các ngành công nghiệp hướng về xuất khẩu bằng cách cung cấp cho các ngành công nghiệp này những điều kiện về đầu tư mậu dịch thuận lợi đặc biệt so với phần lãnh thổ còn lại của nước chủ nhà.48] Ở Thái Lan và Philippin, KCN được quan niệm như một thành phố công nghiệp và thực tế nó là một cộng đồng tự túc và độc lập. Ngoài việc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 6 cung cấp kết cấu hạ tầng, các tiện nghi, tiện ích công cộng hoàn chỉnh và xử lý chất thải, KCN cũng bao gồm khu thương mại, dịch vụ ngân hàng, trường học, bệnh viện, các khu vui chơi giải trí, khu nhà ở cho công nhân… Các KCN ở Thái Lan và Philippin thường tồn tại các hình thức: khu sản xuất hàng tiêu thụ nội địa, khu sản xuất hàng xuất khẩu và khu thương mại dịch vụ. Tại Việt Nam, các KCN trước đây thường được hiểu là nơi tập trung nhiều doanh nghiệp sản xuất công nghiệp.
Sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII (năm 1991), Đảng có chủ trương “Quy hoạch các vùng, trước hết là các địa bàn trọng điểm, các KCX, KKT đặc biệt, KCN tập trung”. Tiếp đó, Nghị quyết Đại hội VIII của Đảng năm 1996 xác định rõ thêm: “Cần hình thành các KCN tập trung (bao gồm cả KCN và KCNC) tạo địa bàn thuận lợi cho việc xây dựng các cơ sở công nghiệp mới. Phát triển đẩy mạnh công nghiệp nông thôn và ven đô thị. Ở các thành phố, thị xã nâng cấp, cải tạo các cơ sở công nghiệp hiện có, đưa các cơ sở không có khả năng xử lý ô nhiễm ra ngoài thành phố, hạn chế việc xây dựng các cơ sở công nghiệp mới xen lẫn với khu dân cư”.
[24] Cùng với quá trình đổi mới nền kinh tế cách hiểu về KCN cũng có những sự thay đổi. Chẳng hạn theo Nghị định 36/NĐ - CP ngày 24/4/1997 của Chính phủ ban hành quy chế KCN, KCX, KCNC, khái niệm KCN được nêu ra như sau: KCN là khu tập trung các DN chuyên sản xuất hàng CN và thực hiện các DV cho sản xuất CN, có ranh giới địa lý xác định, không có dân cư sinh sống; nhưng tại Nghị định số 29/2008/NĐ - CP ngày 14/3/2008 của Chính phủ đã không đề cập đến vấn đề dân cư trong KCN. Cụ thể, Nghị đinh 29/2008/NĐ - CP quy định KCN là: “Khu chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý rõ ràng”. Theo TS Nguyễn Đình Quản, KCN là một khu có ranh giới địa lý xác định, có những điều kiện thuận lợi về kết cấu hạ tầng kỹ thuật, về chính sách, cơ chế ưu đãi và chế độ quản lý riêng dành cho sự phát triển Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 7 của các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh công nghiệp và thực hiện các dịch vụ công nghiệp.
Theo Luật Đầu tư năm 2005, KCN là khu chuyên sản xuất hàng CN và thực hiện các DV cho sản xuất CN, có ranh giới địa lý xác định. [37] Các quan niệm trên tuy diễn đạt khác nhau, nhưng đều thống nhất ở một số điểm chủ yếu: Thứ nhất: KCN là khu chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định, có hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật đồng bộ đảm bảo cho hoạt động sản xuất kinh doanh, được thành lập theo quyết định của Chính phủ. Trong khu công nghiệp có thể có doanh nghiệp chế xuất và doanh nghiệp công nghệ cao. Về thực chất, đây là khu kinh tế đặc biệt như KCN Batam (Indonesia), công viên công nghiệp ở Đài Loan, Thái Lan và một số nước Tây Âu, khu kinh tế mở Chu Lai, Dung Quất ở Việt Nam.
Thứ hai: KCN là lãnh thổ có giới hạn nhất định, tập trung các doanh nghiệp công nghiệp, doanh nghiệp dịch vụ sản xuất công nghiệp, không có dân cư sinh sống. Mô hình này được xây dựng ở một số nước như Malaixia, Indonesia, Thái Lan, Đài Loan, Trung Quốc và Việt Nam. Từ đó, có thể khái quát lại: KCN là một lãnh thổ có ranh giới địa lý xác định, có những điều hiện tương ứng với phát triển công nghiệp về tự nhiên, hạ tầng kỹ thuật, quản lý nhà nước, tập trung các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp, các doanh nghiệp dịch vụ có liên quan đến hoạt động công nghiệp 1. Phân loại khu công nghiệp Khu công nghiệp có thể phân loại theo nhiều cách khác nhau: - Theo tính chất ngành nghề, KCN được chia thành các loại sau: + KCN chuyên ngành: là KCN được hình thành từ các xí nghiệp công nghiệp cùng một loại ngành hoặc một ít ngành CN khác nhau nhưng cùng sản Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 8 xuất ra một số loại sản phẩm.
Ví dụ như khu gang thép Thái Nguyên, Hóa chất Việt Trì, Lọc dầu Dung Quất. + KCN đa ngành: là KCN bao gồm nhiều xí nghiệp thuộc nhiều ngành công nghiệp khác nhau. KCN đa ngành cho phép thoả mãn được yêu cầu về lãnh thổ cho sản xuất công nghiệp, tiết kiệm đầu tư hạ tầng, song rất dễ gây ra tác động xấu giữa các xí nghiệp khác nhau. - Dựa vào đặc điểm, KCN được chia thành: + KCN tập trung: Là một quần thể liên hoàn các xí nghiệp, có thể là đa ngành, chuyên ngành; được xây dựng trên một vùng có thuận lợi về mặt địa lý, điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội, có cơ sở hạ tầng tốt.
+ Khu công nghệ cao: Khu công nghệ cao là KCN trong đó tập trung các doanh nghiệp có công nghệ kỹ thuật cao và các đơn vị hoạt động phục vụ cho phát triển công nghệ cao bao gồm nghiên cứu, triển khai khoa học, công nghệ, đào tạo và các dịch vụ liên quan. + Cụm công nghiệp: là tên gọi chung cho các cụm công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, thực chất là KCN tập trung nhưng có quy mô nhỏ, do Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định thành lập (hoặc phân cấp quyết định thành lập) theo quy hoạch phát triển công nghiệp trên địa bàn để bố trí các cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và ngành nghề truyền thống trong diện di dời khỏi nội thành, nội thị hoặc các khu dân cư tập trung, và thu hút các dự án đầu tư với quy mô vừa và nhỏ. + KCN chế xuất: là một dạng đặc biệt của KCN (còn gọi là KCX). Tại đó, chuyên sản xuất hàng xuất khẩu, thực hiện các dịch vụ cho sản xuất hàng xuất khẩu và các loại hoạt động xuất khẩu.
Trong KCX, doanh nghiệp được tạo điều kiện thương mại và hoạt động trong môi trường thông thoáng. KCX là một dạng đặc biệt của KCN, nhưng giữa KCX và KCN có sự khác nhau nhất định, xuất phát từ sự khác nhau về mục đích, đối tượng tham gia hay mối liên kết của chúng đối với nền kinh tế. Đối với KCN thường Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 9 được thành lập ở những vùng mà kinh tế chưa phát triển, nguồn lao động dư thừa nhưng có một số yếu tố thuận lợi như tài nguyên thiên nhiên, vị trí địa lý … KCN được nhận một sự ưu tiên nhất định từ phía chính phủ và chính quyền địa phương với một vai trò nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế vùng. KCN bao gồm các doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp nước ngoài.
Như vậy, so với KCN thì KCX cũng được xác định là KCN nhưng tập trung những doanh nghiệp chuyên sản xuất chế biến các hàng xuất khẩu, được sự ưu tiên đặc biệt của Chính phủ. KCX có vai trò then chốt trong việc chuyển từ nền kinh tế khép kín sang nền kinh tế mở. - Theo đặc điểm và cấp quản lý, KCN gồm 3 loại: (1) KCN do chính phủ quyết định thành lập: đó là các khu công nghiệp, khu chế xuất và khu công nghệ cao; (2) KCN do UBND tỉnh, thành phố quyết định thành lập: đó là các cụm công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp; (3) KCN do UBND huyện, thị quyết định thành lập. Đặc điểm khu công nghiệp Thứ nhất: KCN là nơi tập trung nhiều nhà máy, xí nghiệp sản xuất ra các sản phẩm công nghiệp khác nhau, đồng thời cũng sử dụng lượng lớn nguyên, nhiên liệu, năng lượng và thải ra lượng chất thải khổng lồ.
Do tính tập trung sản xuất CN ở mật độ cao như vậy nên các vấn đề kinh tế - kỹ thuật của KCN trở nên rất khác biệt. Thể hiện: - Việc bố trí các doanh nghiệp trong KCN vừa phải đảm bảo tính hiệu quả trong sử dụng đất đai và cơ sở hạ tầng, vừa không ảnh hưởng xấu đến nhau. Để làm được như vậy, quy hoạch trong các KCN phải được tính toán và giải quyết bằng các giải pháp kỹ thuật tối ưu.
