Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái quát về nông nghiệp và nông nghiệp bền vững 1. Khái quát về nông nghiệp 1. Khái niệm nông nghiệp Nông nghiệp là ngành có lịch sử phát triển lâu đời, các hoạt động nông nghiệp đã có từ hàng ngàn năm nay kể từ khi con người từ bỏ nghề săn bắn và hái lượm.
Do lịch sử lâu đời này mà nông nghiệp thương được nói đến như là nền kinh tế truyền thống. Ngày nay mặc dù với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật con người đã sản xuất được những máy móc thiết bị hiện đại nhưng người nông dân vẩn thường áp dụng những kỹ thuật đã phát triển từ hàng trăm nghìn năm trước để trồng trọt Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội, sử dụng đất đai để trồng trọt chăn nuôi, khai thác cây trồng và vật nuôi làm tư liệu và nguyên liệu lao động chủ yếu để tao ra lương thực thực phẩm và một số nguyên liệu cho công nghiệp. Nông nghiệp là một ngành sản xuất lớn, bao gồm nhiều chuyên ngành như trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế nông sản, và hiểu theo nghĩa rộng thì nông nghiệp còn bao gồm cả lâm nghiệp và thủy sản. Đặc điểm - Sản xuất nông nghiệp có tính vùng sản xuất nông nghiệp được tiến hành trên địa bàn rộng lớn, phức tạp, phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên nên mang tính khu vực rõ rệt.
Đặc điểm này cho thấy ở đâu có đất và lao động thì có thể tiến hành sản xuất nông nghiệp. Do điều kiện đất đai, khí hậu không giống nhau giữa các vùng đã làm cho nông nghiệp mang tính khu vực rất rõ nét. Vì vậy phát triển nông nghiệp phải có những đường lối chủ trương thích hợp với từng vùng. - Ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu trong nông nghiệp, ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu không thể thay thế được.
Đất đai là điều kiện cần thiết cho tất cả các ngành sản xuất nhưng nội dung kinh tế của nó lại rất khác nhau. Ruộng đất bị giới hạn về mặt diện tích, con người không thể tăng thêm theo ý muốn chủ quan nhưng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 sức sản xuất ruộng đất chưa có giới hạn, nghĩa là con người có thể khai thác chiều sâu của ruộng đất nhằm thỏa mãn nhu cầu tăng lên của loài người về nông sản phẩm. Chính vì vậy cần sử dụng đất một cách hợp lý,có những biện pháp cải tạo và bồi dưỡng đất để làm cho ruộng đất ngày càng màu mỡ hơn. - Đối tượng sản xuất nông nghiệp là cây trồng vật nuôi đối tượng của sản xuất nông nghiệp là cơ thể sống: cây trồng và vật nuôi.
Các loại cây trồng và vật nuôi phát triển theo quy luật sinh học nhất định. Những yếu tố về thời tiết khí hậu đều tác động trực tiếp đến sự phát triển và diệt vong của chúng. Cây trồng và vật nuôi với tư cách là tư liệu sản xuất đặc biệt, được sản xuất trong bản thân nông nghiệp bằng cách sử dụng trực tiếp sản phẩm thu được ở chu trình sản xuất trước làm tư liệu sản xuất cho chu trình sản xuất sau. - Sản xuất nông nghiệp mang tính thời vụ cao quá trình sản xuất nông nghiệp là quá trình tái sản xuất kinh tế gắn bó chặt chẽ với quá trình tái sản xuất tự nhiên, thời gian hoạt động và thời gian sản xuất xen kẽ nhau, song lại không hoàn toàn trùng hợp nhau, sinh ra tính thời vụ cao trong nông nghiệp.
Tính thời vụ trong nông nghiệp là vĩnh cửu không thể xóa bỏ được, trong quá trình sản xuất chỉ tìm cách hạn chế nó. Để khai thác và lợi dụng nhiều nhất những thuận lợi của tự nhiên đối với nông nghiệp đòi hỏi phải thực hiện nghiêm khắc những khâu công việc ở thời vụ tốt nhất như thời vụ gieo trồng, bón phân, làm cỏ, tưới tiêu…(Nguyễn Hữu Ngoan, 2005) 1. Vai trò của sản xuất nông nghiệp - Nông nghiệp cung cấp lương thực thực phẩm cho nhu cầu xã hội Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản, giữ vai trò to lớn trong việc phát triển kinh tế ở hầu hết các nước, nhất là các nước đang phát triển. Ở những nước này còn nghèo, đại bộ phận sống bằng nghề nông.
Tuy nhiên ngay cả ở những nước có nền công nghiệp phát triển cao, mặc dù tỷ trọng trong GDP của nông nghiệp không lớn nhưng khối lượng nông sản của các nước này khá lớn và không ngừng tăng lên, đảm bảo cung cấp đủ cho đời sống con người những sản phẩm tối cần thiết đó là lương thực thực phẩm. Những sản phẩm này cho dù trình độ khoa học công nghệ như hiện nay vẫn chưa có ngành nào thay thế được. Lương thực thực phẩm là yếu tố đầu tiên có LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 tính chất quyết định sự tồn tại phát triển của con người và phát triển kinh tế xã hội của đất nước - Cung cấp các yếu tố đầu vào cho phát triển công nghiệp và khu vực đô thị Nông nghiệp đặc biệt là nông nghiệp của các nước đang phát triển là khu vực dự trữ và cung cấp lao động cho phát triển công nghiệp và đô thị - Khu vực nông nghiệp còn cung cấp nguồn nguyên liệu to lớn và quý cho công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp chế biến - Khu vực nông nghiệp là nguồn cung cấp vốn lớn nhất cho sự phát triển kinh tế trong đó có công nghiệp, nhất là giai đoạn đầu của công nghiệp hóa, bởi vì đây là khu vực lớn nhất xét cả về lao động và sản phẩm quốc dân. - Làm thị trường tiêu thụ của công nghiệp và dịch vụ nông nghiệp và nông thôn là thị trường tiêu thụ lớn của công nghiệp.
Ở hầu hết các nước đang phát triển, sản phẩm công nghiệp bao gồm tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng được tiêu thụ chủ yếu dựa vào thị trường trrong nước mà trước hết là khu vực nông nghiệp và nông thôn. Phát triển mạnh nông nghiệp nâng cao thu nhập của cư dân nông nghiệp làm tăng sức mua từ khu vực nông thôn sẽ làm cho nhu cầu về sản phẩm nông nghiệp tăng, thúc đẩy công nghiệp phát triển, từng bước nâng cao chất lượng sản phẩm của nông nghiệp và cạnh tranh với thị trường thế giới. - Nông nghiệp tham gia vào xuất khẩu nông nghiệp được coi là ngành đem lại nguồn thu nhập ngoại tệ lớn. Các loại nông, lâm thủy sản dễ dàng gia nhập thị trường quốc tế hơn so với các hàng hóa công nghiệp.
Vì thế, ở các nước đang phát triển, nguồn xuất khẩu để có ngoại tệ chủ yếu dựa vào các loại nông lâm thủy sản. Xuất khẩu nông lâm thủy sản thường gặp bất lợi do giá cả trên thị trường thế giới có xu hướng giảm xuống, trong lúc đó giá cả sản phẩm công nghiệp tăng lên, tỷ giá cánh kéo giữa hàng nông sản và hàng công nghệ ngày càng mở rộng, làm cho nông nghiệp nông thôn bị thua thiệt so với công nghiệp và đô thị. Xuất khẩu một loại nông sản phải chịu nhiều rủi ro và bất lợi nên gần đây nhiều nước đã thực hiện đang dạng hóa sản xuất và xuất khẩu nhiều loại nông lâm thủy sản nhằm đem lại nguồn ngoại tệ đáng kể cho đất nước. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 - Nông nghiệp có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường Nông nghiệp và nông thôn có vai trò to lớn, là cơ sở trong sự phát triển bền vững của môi trường vì sản xuất nông nghiệp gắn liền trực tiếp với môi trường tự nhiên:đất đai, khí hậu, thời tiết, thủy văn.
Nông nghiệp sử dụng nhiều hóa chất như phân bón hóa học, thuốc trừ sâu… làm ô nhiểm nguồn nước và đất. Quá trình canh tác làm rừng bị tàn phá, đất đai sẽ bị xói mòn, thời tiết, khí hậu, thủy văn thay đổi xấu sẽ đe dọa đời sống con người. Vì thế trong quá trình phát triển sãn xuất nông nghiệp cần tìm ra những giải pháp thích hợp để duy trì và tạo ra sự phát triển bền vững của môi trường. Nông nghiệp bền vững 1.
Khái niệm nông nghiệp bền vững Nông nghiệp bền vững là vấn đề thời sự được nhiều nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau quan tâm như nông học, sinh thái học, xã hội học… Hiện có nhiều định nghĩa khác nhau về nông nghiệp bền vững, trong đó đáng quan tâm là định nghĩa của tổ chức sinh thái và môi trường thế giới (WORD) bởi nó có tính tổng hợp và khái quát cao: “Nông nghiệp bền vững là nền nông nghiệp thỏa mãn được các yêu cầu của thế hệ hiện nay, mà không giảm khả năng ấy đối với các thế hệ mai sau”. Điều đó có nghĩa là, nền nông nghiệp không những cho phép các thế hệ hiện nay khai thác tài nguyên thiên nhiên vì lợi ích của họ mà còn duy trì được khả năng ấy cho các thế hệ mai sau. Cũng có ý kiến cho rằng sự bền vững của hệ thống nông nghiệp là khả năng duy trì hay tăng thêm năng suất và sản lượng nông sản trong một thời gian dài mà không ảnh hưởng xấu đến điều kiện sinh thái. Nông nghiệp bền vững chỉ có ý nghĩa tương đối, cũng như quá trình vận động và phát triển của mọi sự vật và hiện tượng.
Ví như trong khoảng thời gian 20-25 năm, sản xuất nông nghiệp tăng một cách ổn định thỏa mãn được nhu cầu hàng hóa nông sản tiêu dùng trong nước và xuất khẩu ngày càng nhiều, như vậy có thể coi là tương đối bền vững. Nhưng có thể xảy ra biến động, con người phải điều chỉnh để lập nên một thế bền vững mới. Theo viện sĩ Vũ Tuyên Hoàng, nội dung của nông nghiệp bền sinh thái bền vững bao gồm: bảo đảm được quỹ đất cho sản xuất nông nghiệp(bao gồm trồng trọt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 và chăn nuôi), bảo đảm được nguồn nước tưới tiêu cho sản xuất, bảo vệ được rừng, giảm nhẹ thiên tai, bảo vệ môi trường, sản xuất nông sản sạch, bao đảm lương thực, thực phẩm, không ngừng tăng năng suất và chất lượng sản phẩm, bảo đảm nguồn nguyên liệu cho công nghiệp, kết hợp chặt chẽ giữa sự phát triển của công nghiệp và nông nghiệp. Đặc điểm và vai trò của sản xuất nông nghiệp bền vững Sản xuất nông nghiệp bền vững có những đặc điểm chủ yếu sau: Sử dụng đúng cách nguồn tài nguyên thiên nhiên mà không làm tổn hại hệ sinh thái và môi trường.
Ứng dụng công nghệ sạch, công nghệ phù hợp với hoàn cảnh địa phương Tăng sản lượng lương thực, thực phẩm.