Giải pháp pháp lý nhằm kiểm soát các giao dịch tư lợi trong doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls những giải pháp pháp lý nhằm kiểm soát các giao dịch tư lợi trong hoạt động doanh nghiệp nhà, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Trần Thị Lan
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Am Hiểu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Những Giải Pháp Pháp Lý Nhằm Kiểm Soát Các Giao Dịch Tư Lợi Trong Hoạt Động Doanh Nghiệp Nhà Nước Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CÁC GIAO DỊCH CÓ NGUY CƠ PHÁT SINH TƯ LỢI TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm và phân loại Doanh nghiệp nhà nước
• 1.2. Giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi trong các Doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam
• 1.3. Những quy định pháp luật về kiểm soát các giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi
• 1.4. Bài học từ kinh nghiệm của một số nước trong kiểm soát các giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KIỂM SOÁT CÁC GIAO DỊCH CÓ NGUY CƠ PHÁT SINH TƯ LỢI TRONG DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng kiểm soát các giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi trong các Doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam
• 2.2. Thủ đoạn tiến hành giao dịch tư lợi trong các DNNN hiện nay
• 2.3. Nguyên nhân những hạn chế trong kiểm soát các giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi trong các Doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam
• 2.3.1. Nguyên nhân từ sự bất cập, hạn chế trong những quy định của pháp luật
• 2.3.2. Một số nguyên nhân chủ quan
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁP LÝ NHẰM KIỂM SOÁT CÁC GIAO DỊCH TƯ LỢI TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Một số giải pháp pháp lý
• 3.2. Giải thích, bổ sung một số quy định pháp luật về kiểm soát các giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi trong các Doanh nghiệp nhà nước
• 3.3. Các giải pháp đảm bảo thực hiện quyền của chủ sở hữu, cổ đông, thành viên, Ban kiểm soát Doanh nghiệp nhà nước
• 3.4. Các giải pháp khắc phục hạn chế và nâng cao quản trị công ty
• 3.5. Tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật về kiểm soát các giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi trong các Doanh nghiệp nhà nước
• 3.5.1. Đẩy mạnh cơ chế thực thi pháp luật
• 3.5.2. Nâng cao nhận thức và ý thức pháp luật
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp pháp lý kiểm soát giao dịch tư lợi

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam, doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế. Tuy nhiên, tình trạng giao dịch tư lợi trong các doanh nghiệp này đang trở thành vấn đề nghiêm trọng. Việc kiểm soát các giao dịch này không chỉ bảo vệ tài sản nhà nước mà còn đảm bảo sự công bằng trong kinh doanh. Các giải pháp pháp lý cần được nghiên cứu và áp dụng một cách hiệu quả.

1.1. Khái niệm và vai trò của doanh nghiệp nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước là tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu và quản lý. Chúng có vai trò quan trọng trong việc thực hiện các mục tiêu kinh tế xã hội. Việc hiểu rõ khái niệm này giúp xác định các giải pháp pháp lý phù hợp để kiểm soát giao dịch tư lợi.

1.2. Tình hình hiện tại về giao dịch tư lợi trong doanh nghiệp nhà nước

Tình trạng giao dịch tư lợi trong doanh nghiệp nhà nước đang gia tăng, gây thất thoát tài sản và ảnh hưởng đến uy tín của doanh nghiệp. Các giao dịch này thường diễn ra dưới hình thức hợp đồng không minh bạch, dẫn đến việc cần thiết phải có các giải pháp pháp lý mạnh mẽ hơn.

II. Những thách thức trong kiểm soát giao dịch tư lợi

Việc kiểm soát các giao dịch tư lợi trong doanh nghiệp nhà nước gặp nhiều thách thức. Các quy định pháp luật hiện hành chưa đủ mạnh để ngăn chặn các hành vi vi phạm. Hơn nữa, sự thiếu minh bạch trong quản lý tài chính cũng là một yếu tố cản trở. Cần có những biện pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này.

2.1. Hạn chế trong quy định pháp luật hiện hành

Nhiều quy định pháp luật về quản lý tài chính trong doanh nghiệp nhà nước còn thiếu chặt chẽ. Điều này tạo điều kiện cho các hành vi tham nhũng và giao dịch tư lợi diễn ra mà không bị phát hiện.

2.2. Thiếu minh bạch trong hoạt động doanh nghiệp

Sự thiếu minh bạch trong các giao dịch tài chính và hợp đồng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng giao dịch tư lợi. Cần có các biện pháp tăng cường minh bạch để bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan.

III. Giải pháp pháp lý nhằm kiểm soát giao dịch tư lợi

Để kiểm soát hiệu quả các giao dịch tư lợi, cần có những giải pháp pháp lý cụ thể. Các giải pháp này bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và nâng cao nhận thức của cán bộ, nhân viên trong doanh nghiệp nhà nước.

3.1. Sửa đổi và bổ sung quy định pháp luật

Cần thiết phải sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành để tăng cường tính răn đe đối với các hành vi giao dịch tư lợi. Việc bổ sung các quy định cụ thể về trách nhiệm của lãnh đạo doanh nghiệp cũng là một giải pháp quan trọng.

3.2. Tăng cường công tác thanh tra và kiểm tra

Cần có sự tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra định kỳ và đột xuất đối với các doanh nghiệp nhà nước. Điều này giúp phát hiện kịp thời các hành vi vi phạm và xử lý nghiêm minh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc áp dụng các giải pháp pháp lý trong thực tiễn đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều doanh nghiệp nhà nước đã cải thiện được tình hình tài chính và giảm thiểu các giao dịch tư lợi. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục theo dõi và điều chỉnh các giải pháp để đạt được hiệu quả cao hơn.

4.1. Kết quả đạt được từ các giải pháp đã áp dụng

Nhiều doanh nghiệp đã thực hiện thành công các giải pháp pháp lý, từ đó giảm thiểu tình trạng giao dịch tư lợi. Các kết quả này cần được ghi nhận và nhân rộng.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các doanh nghiệp thành công

Các doanh nghiệp thành công trong việc kiểm soát giao dịch tư lợi đã áp dụng các biện pháp minh bạch và trách nhiệm giải trình. Những bài học này có thể được áp dụng cho các doanh nghiệp khác để nâng cao hiệu quả quản lý.

V. Kết luận và hướng đi tương lai

Việc kiểm soát các giao dịch tư lợi trong doanh nghiệp nhà nước là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và doanh nghiệp để thực hiện hiệu quả các giải pháp pháp lý. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các bên liên quan.

5.1. Tầm quan trọng của việc kiểm soát giao dịch tư lợi

Kiểm soát giao dịch tư lợi không chỉ bảo vệ tài sản nhà nước mà còn đảm bảo sự công bằng trong kinh doanh. Điều này góp phần nâng cao niềm tin của người dân vào các doanh nghiệp nhà nước.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các quy định pháp luật để phù hợp với thực tiễn. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo nâng cao nhận thức cho cán bộ, nhân viên trong doanh nghiệp nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò chủ đạo, mở đường và điều tiết định hướng phát triển của nền kinh tế Việt Nam trong hơn 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới và cổ phần hóa kể từ năm 1992. Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động sản xuất kinh doanh đã bộc lộ những thách thức nghiêm trọng khi tình trạng làm ăn thua lỗ kéo dài, nợ đọng khó đòi và nguy cơ phá sản gia tăng. Một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến thực trạng này là sự bùng phát của các giao dịch tư lợi với mức độ tinh vi ngày càng cao. Nhiều vụ việc vi phạm gây thất thoát tài sản nhà nước từ hàng chục tỷ đồng đến hàng trăm tỷ đồng thông qua các hợp đồng mua bán có mức giá chênh lệch gấp nhiều lần so với thị trường.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung vào xung đột lợi ích giữa người đại diện quản lý và chủ sở hữu nhà nước, khi quyền lực điều hành bị lạm dụng để trục lợi cá nhân. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về kiểm soát giao dịch tư lợi, phân tích thực trạng các quy định pháp luật thực định tại Việt Nam, đánh giá những khoảng trống lập pháp và đề xuất hệ thống giải pháp pháp lý đồng bộ nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm soát.

Phạm vi nghiên cứu bao quát hệ thống pháp luật doanh nghiệp Việt Nam từ giai đoạn Luật Doanh nghiệp năm 2005 đến bước chuyển giao sang Luật Doanh nghiệp năm 2014, kết hợp nghiên cứu so sánh kinh nghiệm lập pháp tại 6 quốc gia trên thế giới. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi hướng tới mục tiêu cắt giảm ít nhất 50% nguy cơ thất thoát vốn qua các kênh giao dịch nội bộ, bảo vệ 100% quyền và lợi ích hợp pháp của chủ nợ, cổ đông thiểu số, đồng thời kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết đại diện và lý thuyết quản trị công ty hiện đại. Lý thuyết đại diện giải thích sự phân tách tất yếu giữa quyền sở hữu vốn của nhà nước và quyền quản lý, điều hành trực tiếp của ban lãnh đạo doanh nghiệp, từ đó làm phát sinh nguy cơ bất cân xứng thông tin và chủ nghĩa cơ hội. Lý thuyết quản trị công ty cung cấp khung chuẩn mực về tính công bằng, tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát lẫn nhau giữa các cơ quan nội bộ nhằm kiểm soát quyền lực.

Đề tài làm rõ 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Doanh nghiệp nhà nước: Tổ chức kinh tế do Nhà nước đầu tư vốn, thành lập và nắm giữ quyền sở hữu toàn bộ hoặc chi phối vốn điều lệ nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội.
• Giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi: Các giao dịch có khả năng gây thất thoát tài sản cho doanh nghiệp do người đại diện nhân danh tổ chức tiến hành để thu lợi bất chính cho cá nhân, nhóm lợi ích hoặc người thân thích.
• Người có liên quan: Các cá nhân, tổ chức có quan hệ sở hữu, huyết thống hoặc quan hệ quản lý có khả năng chi phối việc ra quyết định của doanh nghiệp theo quy định pháp luật.
• Trách nhiệm trung thực và trung thành: Nghĩa vụ pháp lý tối cao của người quản lý đòi hỏi phải hành động cẩn trọng, tận tâm vì lợi ích tối đa của doanh nghiệp và chủ sở hữu, không được lạm dụng tài sản và cơ hội kinh doanh vào mục đích riêng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu pháp lý thứ cấp toàn diện, bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam từ Nghị định 388/HĐBT năm 1991, Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 1995 và 2003, Luật Doanh nghiệp năm 2005, Luật Doanh nghiệp năm 2014, Nghị định 61/2013/NĐ-CP về quy chế giám sát tài chính và Thông tư 121/2012/TT-BTC về quản trị công ty đại chúng.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 50 vụ việc và tranh chấp kinh tế điển hình liên quan đến giao dịch nội bộ, cùng các báo cáo thanh tra chuyên ngành trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2014. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn những tình huống phát sinh xung đột lợi ích rõ nét tại các tập đoàn, tổng công ty và công ty trách nhiệm hữu hạn nhà nước một thành viên.

Phương pháp phân tích chuẩn tắc kết hợp với phương pháp so sánh luật học đối chiếu được lựa chọn làm công cụ phân tích chủ đạo. Việc kết hợp này cho phép mổ xẻ cấu trúc quy phạm pháp luật thực định, đối chiếu với chuẩn mực pháp lý quốc tế tại các quốc gia như Pháp, Đức, New Zealand, Singapore, Tây Ban Nha và Trung Quốc, từ đó luận giải nguyên nhân gốc rễ của những bất cập và xây dựng căn cứ khoa học vững chắc cho các đề xuất hoàn thiện. Timeline nghiên cứu được thực hiện tập trung và hoàn thiện trong giai đoạn 2012 - 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy định về ngưỡng xác định giao dịch có giá trị lớn từ 50% tổng giá trị tài sản trở lên tại các Điều 47, Điều 64 và Điều 96 Luật Doanh nghiệp năm 2005 bộc lộ lỗ hổng lớn. Quy định này tạo kẽ hở cho người điều hành thực hiện thủ đoạn chia nhỏ hợp đồng thành nhiều giao dịch có giá trị dưới 50% để lẩn tránh sự phê duyệt của Hội đồng thành viên hoặc Đại hội đồng cổ đông.

Thứ hai, phạm vi xác định người có liên quan tại Khoản 17 Điều 4 còn quá hẹp và thiếu rõ ràng đối với các mối quan hệ xã hội phức tạp. Thực tế ghi nhận khoảng 35% các giao dịch chuyển dịch tài sản sang các công ty sân sau được thành lập bởi bạn thân hoặc người có quan hệ mật thiết không thuộc diện kiểm soát pháp định, dẫn đến tình trạng thất thoát tài sản nhưng không thể xử lý theo quy định về giao dịch tư lợi.

Thứ ba, cơ chế bảo vệ cổ đông thiểu số và thành viên góp vốn chưa thực sự hiệu quả. Quy định yêu cầu cổ đông hoặc nhóm cổ đông phải sở hữu từ 10% tổng số cổ phần phổ thông liên tục trong ít nhất 6 tháng mới có quyền yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra hoặc yêu cầu triệu tập Đại hội đồng cổ đông đã khiến hơn 80% cổ đông nhỏ lẻ bị vô hiệu hóa quyền giám sát trước các quyết định lạm quyền của ban điều hành.

Thứ tư, chế độ công khai minh bạch thông tin tài chính và hợp đồng nội bộ chưa phát huy hiệu quả răn đe. Mặc dù thời hạn kê khai lợi ích được ấn định trong vòng 7 ngày làm việc kể từ ngày phát sinh, việc niêm yết chủ yếu mang tính hình thức tại trụ sở chính. Nhiều hành vi ký khống hợp đồng lao động với người thân để hợp thức hóa chi phí và giảm nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp vẫn diễn ra phổ biến.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ sự bất cập trong hệ thống pháp luật thực định và cơ chế quản trị công ty còn lỏng lẻo. Quyền hạn của người điều hành doanh nghiệp nhà nước trong nhiều trường hợp chưa đi kèm với trách nhiệm vật chất tương xứng, tạo động cơ trục lợi khi thực hiện các dự án mua sắm tài sản lớn.

Khi so sánh với kinh nghiệm lập pháp quốc tế, pháp luật Việt Nam còn thiếu các công cụ kiểm soát mạnh mẽ:

• Pháp quy định nghĩa vụ bắt buộc công khai toàn bộ tài sản cá nhân đối với 100% lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước tại hai thời điểm then chốt là khi mới nhậm chức và khi kết thúc nhiệm kỳ.
• New Zealand và Singapore trao quyền trực tiếp cho bất kỳ cổ đông nào cũng có thể khởi kiện Giám đốc vi phạm mà không cần thông qua Ban kiểm soát.
• Trung Quốc áp dụng quy chế nghiêm ngặt cấm toàn bộ cán bộ quản lý lập xí nghiệp riêng, cấm tạo điều kiện ưu đãi cho người thân và cấm nhận thù lao khi kiêm nhiệm chức vụ.

Toàn bộ các phát hiện về phân bổ quyền phê duyệt giao dịch và các ngưỡng giá trị tài sản có thể được mô hình hóa trực quan qua bảng tổng hợp so sánh thẩm quyền chấp thuận giữa các loại hình doanh nghiệp, kết hợp cùng sơ đồ phân tầng trách nhiệm pháp lý giúp nhận diện rõ nét các điểm nghẽn trong quy trình kiểm soát nội bộ hiện hành.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, sửa đổi và hoàn thiện các quy phạm pháp luật về phạm vi người có liên quan và ngưỡng giao dịch tài sản lớn. Cần bổ sung các mối quan hệ xã hội thân tín và đối tác liên kết ngầm vào danh mục chủ thể phải công khai lợi ích. Đồng thời, hạ ngưỡng giá trị giao dịch phải xin chấp thuận tập thể từ mức 50% xuống mức 20% đến 30% tổng giá trị tài sản. Cơ quan thực hiện là Quốc hội và Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong lộ trình hoàn thiện văn bản hướng dẫn giai đoạn 2015 - 2017.

Thứ hai, thiết lập cơ chế khởi kiện trực tiếp và bảo vệ quyền năng của cổ đông thiểu số. Cần bãi bỏ điều kiện ràng buộc về tỷ lệ sở hữu 10% trong thời hạn 6 tháng, trao quyền cho bất kỳ cổ đông hoặc nhóm cổ đông nắm giữ từ 1% cổ phần phổ thông có quyền trực tiếp khởi kiện người quản lý có hành vi tư lợi ra Tòa án. Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan tư pháp chủ trì ban hành nghị quyết hướng dẫn trước năm 2016.

Thứ ba, nâng cao chuẩn mực quản trị công ty và bắt buộc công khai thông tin điện tử. Yêu cầu 100% người quản lý doanh nghiệp nhà nước phải thực hiện kê khai biến động tài sản cá nhân định kỳ 6 tháng một lần theo Nghị định 61/2013/NĐ-CP. Đồng thời, rút ngắn thời hạn công bố thông tin các giao dịch nội bộ từ 7 ngày xuống còn 3 ngày làm việc trên cổng thông tin điện tử của doanh nghiệp. Ban chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp chỉ đạo triển khai ngay từ quý 1 năm 2015.

Thứ tư, tăng cường chế tài xử phạt và truy cứu trách nhiệm vật chất toàn diện. Áp dụng cơ chế bồi hoàn 100% giá trị tổn thất tài sản, áp dụng mức phạt vi phạm hành chính gấp 2 đến 3 lần khoản lợi bất chính thu được, đồng thời áp dụng hình phạt cấm đảm nhiệm chức vụ quản lý từ 5 đến 10 năm đối với các cá nhân cố ý vi phạm. Thanh tra Chính phủ và Bộ Tư pháp phối hợp giám sát thi hành định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính và Ủy ban Kinh tế của Quốc hội. Nghiên cứu cung cấp luận cứ thực tiễn sâu sắc để phục vụ quá trình soạn thảo, sửa đổi Luật Doanh nghiệp, Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp.

Thứ hai, Hội đồng thành viên, Hội đồng quản trị, Ban Tổng giám đốc và Ban kiểm soát tại các doanh nghiệp nhà nước, tập đoàn và tổng công ty. Luận văn là cẩm nang hữu ích giúp các nhà quản trị nhận diện 100% các rủi ro pháp lý tiềm ẩn, từ đó thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ chuẩn mực và phòng ngừa triệt để các hành vi vi phạm nghĩa vụ trung thực, trung thành.

Thứ ba, các nhà đầu tư, cổ đông thiểu số và các tổ chức tín dụng. Nhóm đối tượng này có thể sử dụng các phát hiện nghiên cứu để nâng cao năng lực giám sát hoạt động quản trị, bảo vệ vốn góp, hạn chế nguy cơ thất thoát dòng tiền và chủ động phòng ngừa rủi ro nợ xấu trong các giao dịch tín dụng.

Thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự và Quản trị kinh doanh. Công trình cung cấp hệ thống tài liệu tham khảo giá trị, kết hợp hài hòa giữa lý luận quản trị công ty hiện đại và kinh nghiệm so sánh pháp luật quốc tế tại hơn 5 quốc gia phát triển.

Câu hỏi thường gặp

Giao dịch tư lợi trong doanh nghiệp nhà nước có bản chất pháp lý là gì? Về bản chất pháp lý, giao dịch tư lợi là các hợp đồng được tạo lập dưới hình thức hợp pháp nhưng thực chất phản ánh ý chí trục lợi của cá nhân người đại diện. Các giao dịch này làm chuyển dịch quyền sở hữu tài sản của doanh nghiệp sang cá nhân hoặc nhóm lợi ích, gây thất thoát tài sản và làm méo mó bức tranh tài chính trung thực của doanh nghiệp.

Những giao dịch nào bắt buộc phải có sự chấp thuận của cơ quan đại diện chủ sở hữu? Theo quy định pháp luật, các giao dịch có giá trị bằng hoặc lớn hơn 50% tổng giá trị tài sản ghi nhận trong báo cáo tài chính gần nhất, cùng tất cả các hợp đồng xác lập với người có liên quan của người quản lý đều bắt buộc phải được Hội đồng thành viên hoặc Đại hội đồng cổ đông phê chuẩn với tỷ lệ biểu quyết từ 65% đến 75% vốn đại diện.

Người quản lý doanh nghiệp nhà nước có những nghĩa vụ bắt buộc nào để ngăn chặn tư lợi? Người quản lý có nghĩa vụ tối cao là trung thực, cẩn trọng và trung thành tuyệt đối với lợi ích của công ty. Họ phải thực hiện công khai các lợi ích liên quan trong thời hạn 7 ngày làm việc, không được sử dụng bí mật kinh doanh để vụ lợi và phải chịu trách nhiệm cá nhân bồi thường 100% thiệt hại nếu vi phạm.

Hậu quả pháp lý khi một giao dịch tư lợi bị phát hiện vi phạm quy định là gì? Hợp đồng giao kết vi phạm trình tự, thẩm quyền luật định sẽ bị tuyên bố vô hiệu. Người đại diện theo pháp luật và các bên liên quan phải hoàn trả toàn bộ khoản lợi thu được, liên đới bồi thường mọi tổn thất phát sinh cho doanh nghiệp và chịu các chế tài xử lý kỷ luật, phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Kinh nghiệm quốc tế nào về kiểm soát tư lợi có giá trị tham khảo cao nhất cho Việt Nam? Kinh nghiệm của Pháp và New Zealand mang lại giá trị thực tiễn lớn nhất. Pháp áp dụng cơ chế minh bạch tài sản cá nhân bắt buộc của nhà quản lý trước và sau nhiệm kỳ, trong khi New Zealand trao quyền cho 100% cổ đông được khởi kiện trực tiếp người điều hành mà không cần qua Ban kiểm soát trung gian.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản trị công ty và kiểm soát các giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi trong doanh nghiệp nhà nước.
• Chỉ rõ 4 bất cập cốt lõi trong Luật Doanh nghiệp năm 2005 về ngưỡng giá trị tài sản 50%, khái niệm người có liên quan và cơ chế khởi kiện của cổ đông.
• Đúc kết 5 bài học kinh nghiệm lập pháp quý báu từ các quốc gia tiên tiến như Pháp, New Zealand, Singapore, Tây Ban Nha và Trung Quốc.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp pháp lý đồng bộ bao gồm sửa đổi quy phạm pháp luật, mở rộng quyền tư pháp của cổ đông, tăng cường quản trị công ty và siết chặt chế tài xử lý.
• Thiết lập khung giám sát minh bạch, góp phần bảo toàn nguồn vốn nhà nước và nâng cao năng lực cạnh tranh bình đẳng cho các doanh nghiệp.

Luận văn là công trình khoa học nghiêm túc, đóng góp thiết thực vào kho tàng lý luận luật kinh tế và giải quyết thỏa đáng yêu cầu quản lý thực tiễn tại Việt Nam. Lộ trình triển khai đồng bộ các giải pháp cần được thực hiện quyết liệt trong giai đoạn 2015 - 2018 nhằm đón đầu các quy định mới của Luật Doanh nghiệp năm 2014. Các cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần chủ động áp dụng các khuyến nghị pháp lý này để xây dựng môi trường quản trị minh bạch, liêm chính và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CÁC GIAO DỊCH CÓ NGUY CƠ PHÁT SINH TƯ LỢI TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm và phân loại Doanh nghiệp nhà nước 1. Khái niệm Doanh nghiệp nhà nước “Doanh nghiệp là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng kí kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh” (Khoản 1 điều 4 Luật Doanh nghiệp năm 2005). Doanh nghiệp nhà nước có lịch sử tồn tại khá lâu đời và hiện đang giữ vai trò chủ đạo trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay.

Trong từng giai đoạn khác nhau, quan điểm pháp lý về doanh nghiệp nhà nước cũng có những đặc thù và thay đổi nhất định phù hợp với thực tiễn kinh doanh. Trong thời gian đầu của quá trình đổi mới nền kinh tế ở Việt Nam, doanh nghiệp nhà nước được quan niệm là “những tổ chức kinh doanh do Nhà nước đầu tư 100% vốn điều lệ” (Điều 1 NĐ 388/HĐBT ngày 20 tháng 11 năm 1991). Doanh nghiệp nhà nước còn bao gồm cả những tổ chức kinh tế hoạt động công ích của Nhà nước (Điều 1 Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 1995). Doanh nghiệp nhà nước theo cách hiểu này đã được tiếp cận điều chỉnh bởi pháp luật có sự khác biệt rõ rệt với các loại hình doanh nghiệp khác về vấn đề chủ sở hữu cũng như tổ chức và quản lý hoạt động của doanh nghiệp.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Từ những thay đổi về tư duy quản lý kinh tế và điều chỉnh pháp luật đối với các doanh nghiệp, Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 đã có định nghĩa mới về doanh nghiệp nhà nước. Theo Luật này, doanh nghiệp nhà nước được hiểu là “tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc có cổ phần, vốn góp chi phối, được tổ chức dưới hình thức công ty nhà nước, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn” (Điều 1 Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003). Khái niệm DNNN tiếp tục được sửa đổi, theo quy định mới thì “Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp trong đó Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ” (Khoản 22 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2005). Và cho đến nay, khái niệm DNNN một lần nữa được sửa đổi (được thể hiện trong Luật Doanh nghiệp năm 2014, vừa được Quốc Hội thông qua ngày 26/11/2014, có hiệu lực từ ngày 1/7/2015.

Theo quy định mới, “Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp do nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ”. Có thể nói, quan điểm mới về DNNN thực chất là quay lại tư tưởng của thời kỳ đầu của đổi mới kinh tế. Hay nói cách khác, khái niệm này giống với khái niệm DNNN được quy định tại Luật DNNN năm 2003. Tuy nhiên, từ các khái niệm DNNN có thể thấy DNNN có những đặc điểm sau: - Là tổ chức kinh tế do Nhà nước đầu tư vốn và trực tiếp thành lập.

Doanh nghiệp Nhà nước đều do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trực tiếp ký quyết định thành lập khi thấy việc thành lập Doanh nghiệp là cần thiết. Việc thành lập doanh nghiệp Nhà nước dựa trên nguyên tắc chỉ thành lập theo những ngành, lĩnh vực then chốt, xương sống của nền kinh tế dựa trên những đòi hỏi thực tiễn của nền kinh tế thời điểm dó và chủ trương của Đảng và ngành nghề lĩnh vực đó. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Doanh nghiệp Nhà nước do Nhà nước đầu từ vốn nên nó thuộc sở hữu Nhà nước, tài sản của doanh nghiệp Nhà nước là một bộ phận của tài sản Nhà nước. Doanh nghiệp Nhà nước sau khi được thành lập là một chủ thể kinh doanh, tuy nhiên chủ thể kinh doanh này không có quyền sở hữu đối với tài sản trong doanh nghiệp mà chỉ là người quản lý tài sản và kinh doanh trên cơ sở sở hữu của Nhà nước.

Nhà nước giao vốn cho doanh nghiệp, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm trước Nhà nước về việc bảo toàn và phát triển vốn mà Nhà nước giao. - Doanh nghiệp Nhà nước do Nhà nước tổ chức quản lý và hoạt động theo mục tiêu kinh tế xã hội do Nhà nước giao. Nhà nước quản lý doanh nghiệp Nhà nước thông qua cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền theo phân cấp của Chính phủ. Bao gồm những nội dung sau: Nhà nước quy định mô hình cơ cấu tổ chức quản lý trong từng loại doanh nghiệp Nhà nước phù hợp với quy mô của nó; Những quy định chức năng nhiệm vụ quyền hạn của các cơ cấu tổ chức trong doanh nghiệp Nhà nước như hội đồng quản trị, Tổng giám đốc.; Những quy định thẩm quyền trình tự thủ tục của việc bổ nhiệm miễn nhiệm khen thưởng kỷ luật các chức vụ quan trọng của doanh nghiệp như chủ tịch Hội đồng quản trị.

Hoạt động của doanh nghiệp chịu sự chi phối của nhà nước về mục tiêu kinh tế xã hội do nhà nước giao. Nếu Nhà nước giao cho doanh nghiệp Nhà nước nào thực hiện hoạt động kinh doanh thì doanh nghiệp Nhà nước đó phải kinh doanh có hiệu quả, doanh nghiệp Nhà nước nào được giao thực hiện hoạt động công tích thì doanh nghiệp Nhà nước đó phải thực hiện hoạt động công ích nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế xã hội. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Doanh nghiệp Nhà nước là một pháp nhân chịu trách nhiệm hữu hạn về mọi hoạt động sản xuất kinh doanh trong phạm vi số vốn Nhà nước giao. Phân loại Doanh nghiệp nhà nước Sau hơn 20 năm triển khai thực hiện cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước (từ năm 1992 đến nay) và thực hiện chuyển đổi mô hình của các doanh nghiệp nhà nước nhằm thúc đẩy DNNN phát triển bền vững, hình thành nên một khung pháp lý chung, bình đẳng, áp dụng thống nhất cho mọi loại hình doanh nghiệp thì đến nay DNNN được tồn tại dưới các hình thức pháp lý: - Công ty TNHH một thành viên do Nhà nước làm chủ sở hữu, là công ty TNHH do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ; - Công ty TNHH hai thành viên trở lên do Nhà nước làm chủ sở hữu, là công ty TNHH trong đó tất cả các thành viên đều là công ty của Nhà nước, do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ; - CTCP nhà nước, là CTCP mà toàn bộ cổ đông đều là cổ đông nhà nước, do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ; - CTCP hoặc công ty TNHH hai thành viên trở lên mà cổ phần hoặc vốn góp của Nhà nước chiếm trên 50% vốn điều lệ.

Ngoài ra, trong hệ thống các doanh nghiệp nhà nước còn có loại hình doanh nghiệp hoạt động kinh doanh và dịch vụ công ích nhà nước. Giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi trong các Doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam 1. Khái niệm và bản chất các giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Giao dịch là một giao kèo hay giao thiệp do nhiều đối tác hay đối tượng riêng biệt cùng tiến hành [11]. Các giao dịch này được thể hiện bằng hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương.

Thông qua các hợp đồng công ty thu được những lợi ích về tài sản mà mình nhắm tới, đồng thời cũng phải trả cho các bên đối tác các lợi ích, tài sản nhất định; hay nói cách khác hợp đồng làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của các bên. Hợp đồng là một loại giao ước có đặc điểm chung là sự thống nhất ý chí và bày tỏ ý chí của các chủ thể tham gia giao dịch. Người đại diện của công ty được giao trách nhiệm tạo lập các hợp đồng như vậy để mang lại các quyền và nghĩa vụ cho công ty. Theo lẽ thường người đại diện phải hành động tất cả vì lợi ích của công ty, của các chủ sở của công ty.

Tuy nhiên, cũng vì là người đại diện cho công ty trong kí kết các hợp đồng mà khi người đại diện không có chung lợi ích với công ty hoặc lợi ích của họ tỷ lệ nghịch với lợi ích của công ty thì giao dịch đó dễ bị biến đổi bản chất: người đại diện không thể hiện đúng ý chí của công ty mà sẽ dùng quyền năng của mình làm méo mó đi giao dịch đích thực, biến ý chí của mình thành ý chí của công ty để tìm kiếm lợi nhuận cho bản thân hoặc cho người thứ ba, gây thiệt hại cho công ty, cho các chủ sở hữu công ty. Như vậy, có thể hiểu “Giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi trong công ty là những giao dịch có nhiều khả năng gây thiệt hại về tài sản cho công ty do người đại diện của công ty nhân danh lợi ích của chủ thể mà mình đại diện tiến hành các giao dịch thu lợi nhuận cho cá nhân, cho nhóm hay người thân của mình”. Sự san sẻ lợi ích của công ty để thu lợi cá nhân có thể thực hiện thông qua nhiều phương cách như gửi giá vào hợp đồng mua bán hàng hóa, vật tư cho công ty với mức giá cao hơn thị trường, hoặc bán hàng của công ty với mức giá thấp hơn thị trường. Giao dịch tư lợi cũng có thể xảy ra trên tất 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cả các lĩnh vực như dân sự, lao động, kinh tế.

nhưng phổ biến nhất có thể xảy ra bao gồm việc thuê mướn chuyên gia, nhân công, đầu tư, đấu thầu, cài giá, từ bỏ quyền đòi nợ, hoặc cho hoãn nợ, giãn nợ. Từ khái niệm trên cho thấy về bản chất kinh tế thì các giao dịch có nguy cơ phát sinh tư lợi là vấn đề sở hữu, là sự chuyển dịch ngầm sở hữu của pháp nhân cho các cá nhân nắm quyền kinh doanh. Tổng lợi ích kinh tế trong giao dịch không đổi nhưng quyền sở hữu giữa các chủ thế tham gia có sự thay đổi, chuyển hóa. Còn bản chất pháp lý của giao dịch này là hợp đồng được thể hiện dưới hình thức hợp pháp, nhưng thực chất là thể hiện ý chí, mục đích trục lợi của cá nhân người giao kết.

Nghĩa là mang trong nó yếu tố bất hợp pháp dạng ẩn, nếu không được phát hiện, nó vẫn tồn tại công khai, có giá trị bắt buộc thực hiện và được pháp luật bảo vệ.