LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Phòng, chống buôn lậu hàng hóa qua biên giới và các hành vi khác vi phạm pháp luật hải quan (sau đây gọi tắt là chống buôn lậu) là nhiệm vụ truyền thống của tất cả cơ quan Hải quan trên thế giới. Trong giai đoạn hội nhập, tự do hóa thương mại, nền kinh tế Việt Nam phát triển mạnh mẽ gắn với sự gia tăng nguy cơ khủng bố quốc tế, buôn bán, vận chuyển trái phép các chất ma tuý, vũ khí, rửa tiền dưới nhiều hình thức,. nhiệm vụ đảm bảo an ninh quốc gia, giữ vứng ổn định cho nền kinh tế và lợi ích cộng đồng của cơ quan Hải quan Việt Nam ngày càng nặng nề và trở thành nhiệm vụ chủ yếu của cơ quan Hải quan.
Thực tế tác nghiệp cho thấy, thời gian qua hoạt động buôn lậu trái phép hàng hóa qua biên giới trên các tuyến và địa bàn cả nước liên tục diễn biến phức tạp. Xuất hiện các đối tượng buôn lậu với nhiều mánh khóe, thủ đoạn tinh vi, hoạt động có tổ chức, rất manh động và sẵn sàng ngăn cản, chống trả lực lượng chức năng khi bị phát hiện. Chúng lợi dụng kẽ hở trong chính sách pháp luật, lợi dụng các điều kiện ưu đãi, tạo thuận lợi thương mại để gian lận thuế, vi phạm pháp luật Hải quan, gây ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế, an ninh, an toàn cộng đồng. Chỉ trong vòng 5 năm từ 2007 đến 2012, lực lượng Hải quan đã phát hiện bắt giữ 84.437 vụ, trị giá hàng hóa vi phạm ước tính 2.489 tỷ đồng, trong đó thu giữ nhiều tang vật nghiêm trọng, điển hình như đã thu giữ 110,5 kg heroin, 8.8 tấn nhựa cần sa, 1.000 viên thuốc gây nghiện, hướng thần, hàng trăm container phế liệu, rác thải độc hại, thực phẩm quá hạn sử dụng,.
Nhận thức được nguy cơ này, Tổng cục Hải quan đề ra nhiều chủ trương chính sách, biện pháp nhằm ngăn chặn hoạt động buôn lậu. Tuy nhiên theo đánh giá của các đơn vị chuyên môn thuộc Tổng cục Hải quan, hiệu quả hoạt động quản lý, phòng chống buôn lậu hiện nay vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn cũng như sự đầu tư của ngành. Hoạt động buôn lậu hàng hoá qua biên giới vẫn còn diễn biến hết sức phức tạp, đặc biệt là trên tuyến các cửa khẩu đường bộ thì số vụ vi phạm hiện đang có dấu hiệu ngày càng tăng về số lượng cũng như giá trị. Thực trạng nêu trên có nhiều nguyên nhân, cả chủ quan và khách quan nhưng một nguyên nhân chính đó là công tác quản lý phòng chống buôn lậu của ngành Hải quan còn nhiều bất cập, sơ hở nên đã bị các đối tượng buôn lậu lợi dụng 2 để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật Hải quan, gây ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế, đến sức khỏe, an ninh, an toàn cộng đồng.
Vì vậy, việc nghiên cứu các giải pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả công tác phòng chống buôn lậu là vấn đề hết sức cần thiết. Đó chính là lý do mà đề tài: “Hoàn thiện quản lý phòng chống buôn lậu hàng hoá qua các cửa khẩu đường bộ của Tổng cục Hải quan” được chọn để nghiên cứu. Tổng quan về tình hình nghiên cứu Có rất nhiều bài viết đề cập đến vấn đề nâng cao hiệu quả hoạt động đấu tranh phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới. Tuy nhiên các bài báo chủ yếu đề cập đến trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước đối với công tác này.
Các đề tài nghiên cứu về công tác quản lý phòng chống buôn lậu của ngành Hải quan đáng quan tâm như Luận án Tiến sĩ Luật học của Vũ Ngọc Anh về “Đổi mới và hoàn thiện pháp luật về Hải quan ở nước ta hiện nay”; PTS. Lê Thanh Bình, “Chống buôn lậu và gian lận thương mại”, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998; ThS. Lê Văn Tới “Buôn lậu và chống buôn lậu, nhận diện và giải pháp”.
Gần đây nhất là đề tài luận văn thạc sỹ của Quách Đăng Hòa về “Điều tra của lực lượng Hải quan đối với các vụ án buôn lậu qua tuyến đường biển Việt Nam ", đề tài luận văn thạc sỹ của Đặng Công Thành về “Thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam”. Các công trình nghiên cứu trên đã giới thiệu, phân tích, đánh giá một số khía cạnh về pháp luật hải quan đồng thời làm rõ về mặt lý luận cũng như thực tiễn vấn đề buôn lậu nói chung hoặc nghiên cứu sâu về nghiệp vụ trong công tác điều tra chống buôn lậu. Tuy nhiên chưa có công trình nghiên cứu nào nghiên cứu trực tiếp hoàn thiện công tác quản lý phòng chống buôn lậu hàng hóa qua các cửa khẩu đường bộ của Tổng cục Hải quan. Như vậy, nội dung nghiên cứu của Đề tài này đối với Tổng cục Hải quan bảo đảm được tính mới, mang tính thời sự và có khả năng ứng dụng cao trong hoạt động của Tổng cục Hải quan.
Mục tiêu nghiên cứu Thứ nhất, luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận về công tác quản lý phòng chống buôn lậu của ngành Hải quan, giúp ta giải quyết những vướng mắc về mặt lý luận như khái niệm buôn lậu, tội danh buôn lậu, công tác quản lý phòng chống buôn lậu nói chung và kinh nghiệm thực tế của các nước. 3 Thứ hai, luận văn phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý phòng chống buôn lậu ở Việt Nam nói chung và ở các cửa khẩu khẩu đường bộ, từ đó phát hiện một số tồn tại, bất cập, tìm ra nguyên nhân của những bất cập này. Thứ ba, trên cơ sở nghiên cứu thực trạng quản lý, phòng chống buôn lậu, luận văn đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý phòng chống buôn lậu tại các cửa khẩu đường bộ trong thời gian tới.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 4. Đối tượng nghiên cứu: quản lý phòng chống buôn lậu trên tuyến đường bộ của Tổng cục Hải quan.
Phạm vi nghiên cứu: + Về không gian: các đơn vị phòng chống buôn lậu thuộc Tổng cục Hải quan. + Về thời gian: Từ năm 2007 đến 2013 và định hướng đến năm 2020. Phương pháp nghiên cứu của đề tài: 5.1 Khung nghiên cứu: Yếu tố ảnh hưởng đến Nội dung lý thuyết về Mục tiêu quản quản lý phòng chống buôn quản lý phòng chống lý, phòng chống lậu buôn lậu tại các cửa buôn lậu của khẩu đường bộ - Sự phát triển của khoa học, TCHQ tại các công nghệ - Kế hoạch phòng chống cửa khẩu đường - Yêu cầu đơn giản, thuận lợi buôn lậu của ngành hải bộ. trong hoạt động quản lý nhà quan.
nước về Hải quan - Mục tiêu của công tác - Sự thay đổi nhanh chóng và phòng chống buôn lậu. Hoạt động phòng phức tạp của bối cảnh quốc tế - Cơ sở pháp lý, tổ chức - Nhiệm vụ trọng tâm là thu chống buôn lậu bộ máy, công tác điều thuế dần chuyển sang cân hành, kiểm tra giám sát của TCHQ tại bằng giữa tạo thuận lợi thực hiện nhiệm vụ phòng các cửa khẩu thương mại và đảm bảo an chống buôn lậu. ninh, chống khủng bố, bảo vệ đường bộ. sức khỏe cộng đồng,… ….
Phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu lý thuyết về công tác quản lý phòng chống buôn lậu: về kế hoạch, bộ máy, tổ chức thực hiện và công tác kiểm tra giám sát hoạt động phòng chống buôn lậu của Tổng cục Hải quan. 4 Thu thập dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo của các Cục Hải quan tỉnh thành phố, từ cơ sở dữ liệu của Cục Điều tra chống buôn lậu và các đơn vị có liên quan. Xử lý, phân tích dữ liệu để thấy được từ các góc nhìn khác nhau về thực trạng công tác quản lý phòng chống buôn lậu tại các cửa khẩu đường bộ từ đó kiến nghị các giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý, phòng chống buôn lậu qua các cửa khẩu đường bộ cho Tổng cục Hải quan. Trong quá trình nghiên cứu đề tài tham khảo, kế thừa kết quả của các công trình nghiên cứu, bài viết có liên quan.
Kết cấu của đề tài Ngoài lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của đề tài gồm 3 chương: Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý phòng chống buôn lậu của ngành Hải quan. Chương 2: Thực trạng quản lý phòng chống buôn lậu của Tổng cục Hải quan tại các cửa khẩu đường bộ. Chương 3: Giải pháp hoàn thiện quản lý phòng chống buôn lậu của Tổng cục Hải quan tại các cửa khẩu đường bộ 5 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÒNG CHỐNG BUÔN LẬU CỦA NGÀNH HẢI QUAN 1. Buôn lậu và phòng chống buôn lậu 1.1 Khái niệm Buôn lậu xuất hiện cùng với sự ra đời của bộ máy nhà nước và hàng rào thuế quan quản lý hoạt động thương mại ở mỗi quốc gia; là hoạt động kinh tế bất hợp pháp, mục đích là làm sao đạt được lợi nhuận cao nhất.
Thuật ngữ buôn lậu được sử dụng với những ý nghĩa khác nhau. Theo Từ điển tiếng Việt, cụm từ “buôn lậu” có nghĩa là “buôn bán những hàng cấm hoặc trốn thuế” [16, tr 96]. Đây là khái niệm kế thừa những hiểu biết xưa nay về cụm từ này và phù hợp với quan niệm phổ biến hiện nay. Từ điển Bách khoa Việt Nam giải thích buôn lậu là: “Hành vi buôn bán trái phép qua biên giới những loại hàng hóa hoặc ngoại tệ, kim khí và đá quý, những vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hóa mà Nhà nước cấm xuất khẩu hay nhập khẩu hoặc buôn bán hàng hóa nói chung qua biên giới có sự trốn thuế và trốn tránh việc kiểm tra của Hải quan.
Hành vi buôn bán trốn thuế, lậu thuế những hàng hóa ở trong nước mà Nhà nước cấm kinh doanh” [17, tr 21]. Từ điển tiếng Anh, giải thích buôn lậu (smuggling) là: "hành vi mang hàng hóa một cách bí mật và không hợp pháp vào hoặc ra khỏi một nước mà không chịu trả thuế quan" [15, tr 1665]. Tổ chức Hải quan thế giới WCO (World Customs Organization) họp tại thủ đô Nairobi của Cộng hòa Kênia ngày 09/6/1977 thống nhất đưa ra khái niệm (còn gọi là công ước Nairobi) như sau: "Buôn lậu là gian lận thương mại nhằm che giấu sự kiểm tra, kiểm soát của Hải quan bằng mọi thủ đoạn, mọi phương tiện trong việc đưa hàng hóa lén lút qua biên giới" [8, tr 296].